шарж; ср. көр-күлүү.

шарж, көр-күлүү; дружеский шарж доҕордуу көр-күлүү.

ыстаҥалас I диэнтэн хай
аата. Биһиэхэ, оҕолорго, көр-күлүү, дьиэттэн дьиэҕэ сырсыакалаһыы, ыстаҥалаһыы эрэ буолла. Күрүлгэн

сыһ. Күөс оргуйарын курдук, дохсуннук, эрчимнээхтик. ☉ Подобно вскипанию варева, энергично
Куоракка саҥа олох күөстүү үллэн дэбилийдэ. Р. Кулаковскай
Көр-күлүү аргыстаах үлэ-хамнас күөстүү оргуйда. Э. Соколов
Утаакы буолбата күөрэгэйдээх ходуһаҕа күргүөм үлэ эмиэ күөстүү оргуйбутунан барбыта. «Кыым»

аат. Уу ньуура (муора эбэтэр өрүс) хамсааһыныттан үөскүүр күүстээх долгун. ☉ Водяной вал, образуемый колебательным движением водной поверхности
Харака муорака дьалкыыра, Харылыы баргыйар балкыыра, Ытыллар долгунум, бырастыы! П. Ойуунускай
Көр-күлүү муора балкыырдарыгар уйдаран өрүтэ дэгэйбэхтиир, ыраас халлааҥҥа кутуллар. А. Федоров. Бэл диэтэр муора кытылыттан тахсар чукчалар бу күөллэргэ балысхан балкыыртан чаҕыйаллара. С. Курилов (тылб.)

көр күлүм-чаҕыл. Чаҕыл-күлүм күммүт үөһэ ойдо

найааннас диэн тэн хай
аата. Аара бэйэ-бэйэни найааннаһыы, этэн көрө-көрө күлсүү, ырыа-тойук — барыта баара. Сэмээр Баһылай

туохт.
1. Кими, тугу эмэ сэргэ тутан майгыннаһар эбэтэр уратылаһар өрүттэрин быһаар; туохтары эмэ бэрэбиэркэлээн тэҥнэрин, уратыларын бул. ☉ Устанавливать черты сходства или различия, сравнивать, сопоставлять когочто-л.; сопоставлять одно с другим для проверки, сличать, сверять
Мунньахпыт итинтэн сылтаан уруккуну билиҥҥи сайдыыга тэҥнээн көрөн бэртээхэй кэпсэтиинэн түмүктэммитэ. Н. Лугинов
Өрүс уҥуор баар өстөөх оборонатын бүнүөкүлүнэн, стереотрубанан көрөкөрө, хаартаҕа тэҥниибит. Т. Сметанин
Үөрэнээччи уруокка көхтөөхтүк кыттан, ыйытан, мөккүһэн, дакаастаан, тэҥнээн, сөптөөх түмүккэ бэйэтэ тиийэ үөрэнэр. КИИ МКТТҮө
2. Тугу эмэ атын тугу эмэ кытта тэҥ буоларын курдук оҥор; кими, тугу эмэ туохха эмэ холоо, майгыннат. ☉ Сделать что-л. равным, одинаковым с чем-л., уравнивать в чём-л.; образно уподоблять, сравнивать кого-что-л. с чем-л.
Кыыс оҕону …… ханнык баҕарар омук күҥҥэ тэҥниир, сибэккигэ, кубаҕа, кыталыкка, күөрэгэйгэ холоон хоһуйар. Суорун Омоллоон
Киһини күндү тааска эбэтэр өстүөкүлэҕэ тэҥниир түктэри. Н. Лугинов
Ыстыыкка тэҥниирбит ырыаны Сэриилээх, буурҕалаах ыар дьылга... Баал Хабырыыс
[Настаа:] Аан бастаан дьахтар быраабын тэҥниэххэ, дьахтары үөрэтиэххэ. «ХС»
Ыйааһыны тэҥнииргэ ыйааһын атын чааскытыгар кыра киирэлэри уурарга тиийиллэр. ПАВ Ф-6
3. Тугу эмэ көннөрөн, дэхсилээн тэҥ ньуурдаах гына оҥор. ☉ Делать ровным, выравнивать, сглаживать что-л. Охсуох иннинэ хотууру, кылаанын тэҥнээри, хататтыыр ордук. ПАЕ ОСС
Оҥхойо, дьаамата суох буолар гына сири тэҥнээн бэриллиэхтээх. ЧМА МУХСҮү
♦ Атаҕын тэҥнээ көр атах
Бандьыыттары бэйэлэрин атахтарын тэҥниэххэ. Атаҕын тэҥнээбит көр атах. Кырдьыга, атаҕын тэҥниэх киһини сарсыҥҥытыгар луохтуур кэлэн өрүһүйдэ. Суорун Омоллоон
Киһитэ күнүскэ тиийбэккэ атаҕын тэҥнээбит. Далан. Сири кытта тэҥнээбит калька. — тугу эмэ туох да хаалбат гына имири эс, урусхаллаа, суох оҥор. ☉ Сровнять что-л. с землёй
Аҕал миэхэ тааҥката — Аҕал ыстаал хахайда — Сидьиҥ ньиэмэс кириэппэһин Сири кытта тэҥниэхпин! Күннүк Уурастыырап
[Римляннар] Коринф куораты урусхаллаан сири кытта тэҥнээбиттэрэ. КФП БАаДИ
◊ Тэҥнээн көрүү көр көрүү
Үгэҕэ тэҥнээн көрүү, кэпсэтии, сүөргү майгы, көр-күлүү үгүс буолааччы. ВГМ НСПТ

аат.
1. Соттоххо, бистэххэ, иҥэрдэххэ араас өҥү биэрэр бэссэстибэ. ☉ Краска (красящее вещество)
Күөх кырааска. Акварель кырааска. Кырааска харандаас. Муоста кырааската. Кыраасканан сот.  Үрүҥ кыраасканан сотуллубут өстүөкүлэ аан таһыгар оҕолор үмүөрүһэн тураллар. Н. Лугинов
△ Косметика арааһа. ☉ Косметика
Хос аана аһылынна. Начаалынньык сэкирэтээрэ Ада, бүтүннүү пуудара, кырааска сирэйэ ааҥҥа быган көһүннэ. В. Протодьяконов
2. Туох эмэ ураты өҥнөнөн көстүүтэ. ☉ Цвет кого-чего-л.
Оксана сирэйэ кыһыл кыраасканан тэтэр гына түспүтэ. Суорун Омоллоон
Дойдум сонуна, дойдум сыта Хоспор халыйа уһунна, Хойуу күөҕэ, кырааската — харахпар арылынна. Н. Босиков
Кырдал-кырдал иэнэ Кырааската ситтэ, Олбох курдук тэлгэнэ Оһуор сирэм үттэ. А. Кондратьев
△ нор. поэз. Кыһыл (кэрэ, чаҕылхай) өҥ. ☉ Красный (яркий, красивый) цвет
Кырааска атахтаах Кырыылаах тумустаах кылдьыылаах харахтаах Кынатын төбөтүгэр кыркахтаах кыталыктыыр кыылым. Саха нар. ыр. I
Туппутум туллугу: Кырааска тумустаах, Кырпахтаах кынаттаах Кылбаарар кыталык курдугу. П. Тобуруокап
3. көсп. Туох эмэ сүрүн көстүүттэн ураты дэгэтэ, толбоно. ☉ Оттенок, нюанс, колорит
Норуокка киэҥник биллэр драматическай артыыс бу сырыыга ырыаһыт быһыытынан көрөөччүлэргэ куолаһын эгэлгэ кырааскатын, …… баай кылыгырас кылыһаҕын өссө төгүл көрдөрдө. С. Тарасов. Сүүрбэһис-отутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы Суорун Омоллоон бэйэтин сорох кэпсээннэригэр эмиэ көр-күлүү, сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
Тыл экспрессивнэй-эмоциональнай кырааската лексическэй суолтатыгар предметнэй суолтатын кытта компонент курдук киирсэр. «ХС»
4. харыс т. Хаан (үксүгэр дьахтар ыйданарын, хаана барарын туһунан). ☉ Кровь (обычно о менструации, маточном кровотечении)
Өлбүт оҕо түһэрин кытары Өлөксөөс кырааската өрүһүлтэтэ суох барда. Н. Түгүнүүрэп
♦ Күн кырааската — улахан суолтата, туһата суох, көрүнньүк (үксүгэр баай туһунан). ☉ Что-л. показное, преходящее, видимость чего-л., мишура (обычно о богатстве)
[Бүөтүр:] Баай — күн эрэйэ, күн кырааската ээ, чэ, ол хааллын. А. Софронов. Кырааската барбыт (хамсаабыт) харыс т. — хаана барбыт (үксүгэр дьахтар төрүүрүгэр хаана барарын этиигэ). ☉ Обильное кровотечение (напр., при родах)
Дьиэлээх хотун отуччалаах эрэ дьахтар. Налык диэн ааттаах. Оҕо куоттарар эбит. Оҕолонно да, кырааската барар. И. Гоголев. Кырааскатын хойуннар калька. — үлүннэр, эп-сап, сүрдээ-кэптээ (хол., тугу эрэ кэпсииргэ). ☉ Сгущать краски
Барытын ынырыктаан, кырааскатын хойуннаран кэпсээтим. Болот Боотур
Пал Палыч төһө даҕаны кырааскатын хойуннардар, сорох өттүн сөптөөхтүк сырдатта. ПН ДЫ
Кыраасканы олус хойуннарыы да буолбатах, баар балаһыанньаны үлүннэрэн көрдөрүү да буолбатах. «Кыым». Кырыылаах (кылыс) тимир кырааската буол (оҥор) фольк. — биилээх-уһуктаах сэптэн эмсэҕэлээ (өл); биилээх-уһуктаах сэбинэн (өстөөххүн) хаанын тох (өлөр) диэн этэр фольклор көһөр олуга. ☉ Пострадать от холодного оружия; ранить (убить) противника холодным оружием (букв. быть (сделаться) краской для железа с лезвием (клинка или сабли); фольк. формула)
Кылыс тимир Кырааската оҥордоҕум, Үөрбэ тимир Үөрэҕэһэ гыннаҕым. ТТИГ КХКК
Кытыан ыччат дьоммут Кырыылаах тимир Кырааската буолар Кырыыстаах күнэ тирээтэ. Саха нар. ыр. III. Тыл кырааскатыгар — эгэлгэлээн, киэргэтэн эбэтэр ордук кыһыылааҕы этээри. ☉ Для красного словца
Тыл кырааскатыгар этэн кэбиспитин кэмсинэ олордо. Абааһы оҕонньоро …… ханна эмэ тиэртэҕинэ да көҥүлэ. Айталын
◊ Кырааска балык түөлбэ. — кыһыллыҥы эттээх ойоҕосторугар кыһыл чуоҕурдаах күөл балыга. ☉ Зубатка (один из видов лососей).

туохт.
1. Икки аҥыы тустуспа сылдьар тугу эмэ бэйэ-бэйэлэригэр ыга сыстыһар гына оҥор эбэтэр эпсэри сыһыартаан холбоо. ☉ Плотно подогнать, приладить, чтобы одно к другому подходило по размеру
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Ыпсыытын үчүгэйдик ыпсаран, сыыптаан, муохтаан оҥоһуллар быһыт ампаар тирэҕин маһын суон бэрэбинэлэртэн бэлэмнээтилэр. М. Доҕордуурап
Маннык улахан иһити сиик өппөт, уу тэстибэт гына ыпсаран, тигэн, ыаһаан оҥорорго улахан сатабыл, уран тарбах наада. НБФ-МУу СОБ
2. көсп. Хомоҕойдук, лоп-бааччы сааһылаан, өйдөнөр гына саҥар, хоһуй, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать складно, образно, выразительно, воспевать
Саха киһитэ кутун-сүрүн туттарбыт, ырыатыгар ыпсарбыт, хоһоонугар холбообут өрүһэ — улуу Өлүөнэ. Н. Якутскай
Биһиэхэ, сахаларга даҕаны араас итэҕэһи-быһаҕаһы көр-күлүү оҥорон сатаан ыпсаран кэпсиир дьоннор бааллар. ПП ЭЭД
Оҕо тыллары сөпкө сааһылаан, ыпсаран бэйэтэ этии оҥоруутугар ыарырҕатар. ОМЕ БМЫ
3. көсп., кэпс. Кимнээҕи эмэ бииргэ ыҥыран көрсүһүннэр, булсуһуннар, билсиһиннэр. ☉ Свести, познакомить кого-л. с кем-л., помочь кому-л. встретиться или сойтись
Уруурҕаһыннарбыт улуу-дьаалы буолан, Урууга угуйуллар; Ыпсарбыт ытык киһи буолан, Ыҥырыыга сылдьар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Омуннаах Уйбаан:] Мин эн тускун Бүөтүрү кытта сүбэлэстим. Сатанар буоллаҕына кини ыпсарыах буолла. Н. Неустроев
4. көсп. Тугу эмэ оннун-олоҕун буллар, сиһилээн быһаар, ситимнээн саассааһынан оҥор. ☉ Положительно решить какое-л. предприятие, дело, добиться его благополучного исхода, благополучно довести всё до логического завершения
Наада буолтугар, ыгылыйбакка туран барытын быһааран, орун-оннун буллартаан, ыпсаран кэбиспитэ. В. Яковлев
[Микииппэр] Ылсыбыт дьыалатын ыпсаран баран биирдэ тэйэр, киһи киэнэ киргиллээҕэ. Күндэ
«Үлэҥ боппуруоһун ыпсаран кэбиһиэх. Бостуой санааҥ уларыйа сылдьыа», — диэтэ Иван. Э. Соколов
5. көсп., кэпс. Киһиттэн (кимтэн эмэ) ылбыт иэскин төлөө. ☉ Расплатиться с долгами
[Кулуба:] Дьэ, доҕоор, хайатын даҕаны Бокуруопка ыпсарыаҥ. Эн буолан оттон биэрээ инибин. Н. Неустроев
Икки хонукка мииммиккэр, икки элии атыыр этинэн толунуоҥ. Сааһыҥ тухары сатаан ыпсаран, киһиттэн туһанар буолбут киһигин. Болот Боотур
[Харбаатай:] Бии иэскин хаһан ыпсараҕын? Л. Габышев
♦ Икки хараҥаны ыпсар (силлиһиннэр) көр икки I
Икки хараҥаны ыпсаран үүнээйи эгэлгэтин үүннэрэллэр ахан да онтуларын хомуйааттарын кытары кэлэн былдьыыр кэриэтэ тутан бараллар. Н. Лугинов
Ийэлээх аҕабыт үлэ дии-дии, икки хараҥаны ыпсараллар. П. Аввакумов
Оччолорго үлэһит илии тиийбэт буолан, холкуос үлэтигэр икки хараҥаны ыпсараллара, эр киһи үлэтин бүүс-бүтүннүү үлэлииллэрэ. В. Иванов
ср. хак. чапсыр ‘клеить, склеивать, приклеивать, прилеплять что-л.’