м. чалым, чалыар, балкыыр.

өрүкүт диэнтэн тиэт
көрүҥ. Бүлүү өрүс долгуннурбут. Балаһа балкыырдар кытыл кумаҕын өрүкүппэхтээн ыардык кырбыыллар. И. Гоголев

бүрүүкээ диэнтэн дьаһ
туһ. Урукку олоҕу дириҥ далайынан, хараҥа түүнүнэн бүрүүкэтэн көрдөрүөххэ син: хараҥа түүн силлиэтинэн, дириҥ далай балкыырынан... П. Ойуунускай

1. аат. Улахан уу күүстээхтик долгулдьуйа хамсааһына. ☉ Сильное волнение большой воды
   Харака муорака дьалкыыра, Харылыы баргыйар балкыыра, Ытыллар долгунум, бырастыы. П. Ойуунускай
   [Дуолан] Киэҥ Элиэнэ өрүс Эҥэр дьайыҥ буоругар Эмсигирэн үөскээбитэ, Эҥсэр баалын дьалкыырыгар Элбэхтик бигэппитэ. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт, көсп., ахсарб. Бэрээдэгэ суох, үгүстүк күүлэйдиир. ☉ Ведущий беспорядочный образ жизни (человек)
   Киргиэлэй дьалкыыр соҕус киһи буолуо. Болот Боотур

1. аат. Омугунан чукчаларга киирсэр киһи. ☉ Чукча
   Мин чукча норуотуттан тахсыбыт учуонай Николай Дауркин туһунан олус сөбүлээн аахтым. Тумарча
   Саха сиригэр сахалар, нууччалар, эбэҥкилэр, чукчалар, юкагирдар олороллор. ПНЕ СТ
   Бэл диэтэр муора кытылыттан тахсар чукчалар бу күөллэргэ түһэр балысхан балкыырдартан чаҕыйаллара. С. Курилов (тылб.)
2. даҕ. суолт. Чукча омугар сыһыаннаах. ☉ Чукотский. Чукча литературата. Чукча тыла

эҕирий диэнтэн дьаһ
туһ. Скипидары …… тыҥа уонна хабарҕа ыарыыларыгар эҕирийтэрэр эмп быһыытынан тутталлар. МАА ССКОЭҮү
Тырамбаай тохтуур балкыырыгар эҕирийтэрэн, ууга баран эрэр уол оҕону быыһаан, санныгар сүгэн таһаарбыта. А. Кондратьев
Устан иһэр уонна кытыыга тиксэн турар суудуналар чугастарыгар сөтүөлүүр төрүт табыллыбат. Ити түбэлтэҕэ киһи долгуҥҥа оҕустаран тимириэн уонна суудуна түгэҕэр эҕирийтэриэн сөп. «Кыым»

туохт.
1. Күүскэ охсулун, тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун, сүүрүгүр (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Громко плескаться, биться, ударяться о что-л. (напр., о волнах); с большой силой и шумом протекать где-л., впадать куда-л. (о речке, реке)
Эппэҥниир, түллэҥниир, мэҥийэр байҕалым Эҥсиллэр, дьалкыллар балаһа бааллара Орулаан, барылаан, күрүлээн кэлэннэр, Очуоска иҥнэннэр, кэтиллэ түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ эбэм Иирэтин саба, Үрдүнэн охсо Эҥсиллэн киирдэ. Эллэй
Эппэҥнии, аҕылыы сытар Эҥсиллэр хотун муора Балысхан баалын мунньар Балкыыра тосту-туора. А. Бродников
Кыыс Амма эҥсиллэн, эҥээттэн кутулунна Алдан эбэҕэ. «ХС»
2. Ыраахха диэри уһуннук дуораһыйан, бара тур (хол., ырыа). ☉ Разноситься, раздаваться, звучать громко и раскатисто (напр., о песне)
Дагдаҕар Баатырдаах Чогдоон Бөҕө хаһыылара, көҥдөй маһы охсон көбүргэтэллэрэ тыа баһынан эҥсиллэн ырааттар-ыраатан киирэн бара турбута. Далан
[Тася] уол оҕолуу күүстээх куолаһа, чуумпу тыа салгынын тоҕо силэйэн өссө улаатан, ыраах эҥсиллэ турда. Л. Попов
«Ураа!» хаһыы модун дорҕооно …… Өлүөнэ эбэм эҥээрийэр киэҥ хочотун үрдүнэн эҥсиллэ дуораһыйда. В. Протодьяконов
3. Киһи хараҕа ыларынан ыраахха диэри тэнийэн, нэлэһийэн бара тур (киэҥ нэлэмэн сир туһунан). ☉ Простираться вдаль и вширь, стелиться, насколько хватает глаз (о широкой долине, безлесном пространстве)
Кыыс Хотун киэҥ Кыталыктааҕын кэриччи көрүтэлиир. Ырыых-ыраах эҥсиллэн, тумарыктыйан барара үчүгэйэ бэрт. А. Сыромятникова
Туундара, туундара, Мин тулам тумара, Эргиччи маҥан хаар, Эҥсиллэр киэҥ куйаар. И. Федосеев
[ССРС] хотугу диэки өттүгэр Хотугу муустаах муора эҥээригэр …… уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. БИД
4. кэпс. Ырааҕынан тэлэһийэн сырыт. ☉ Скитаться, бродить, странствовать по земле, дальним странам
Онон-манан эҥсиллэн сылдьар. ЯРС
Дьэ, уол оҕото! Саас Аммаҕа баара, билигин куоракка эҥсиллэн кэлбит. Күрүлгэн

I
аат., кэпс.
1. Тыал үрэр күүһүнэн барар хараабыл маастатыгар тиириллэр халыҥ таҥас. ☉ Парус
Баарыстарбытын кэннибититтэн үрэр тыал тиирэ киэптиир. Н. Якутскай
Ханна эрэ күөх муораҕа Туналыйаллар баарыстар, Мин туолбатах дохсун баҕа Санааларым быһыылаахтар. И. Гоголев
2. Баарыһынан барар оҥочо, яхта уо. д. а. ☉ Парусное судно
Маннык бэйэлээх баһаам уулаах, күүстээх сүүрүктээх өрүһү сатаан туһамматтар, борохуоттааҕар буолуох, баарыһынан сылдьар ньыманы билбэккэ, таһаҕаһы сайын ындыынан таһаллара. П. Филиппов
Икки күөл күөх урсун иэннэрин көрөбүн. Онно арыт балыксыт баарыһа маҥхайар. А. Пушкин (тылб.)
Баарыспыт хоптолуу устан Күөрэҥнээн иһиий, Аргыс тыал эбии дьалкытан Күүһүрдэн биэриий. Н. Босиков
3. эргэр. Күүстээх тыалтан өрүскэ, күөлгэ улахан балкыыр, үөмэхтэс долгун түһүүтэ. ☉ Шторм (обычно на большом озере, реке)
Бадык эбэбит баарыһа турбут. ПЭК СЯЯ
II
аат., хаарты. Хаарты оонньуутун аата (алталыы хаартынан сүүс биир хараҕы сабыахтарыгар диэри оонньууллар). ☉ Сто одно (карточная игра шестью картами: побеждает тот, кто первым набирает сто одно очко)
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубатылар. Н. Заболоцкай
Тугу гыныахха – баарыста туруоруҥ. Н. Габышев

I
барылаа диэнтэн холб. туһ. Байҕал уута барыласпыт, Муора уута булкуспут, Тоҥмут ирбит, отут уорҕалаах Модун дьыл уларыйбыт
Саха фольк. Сэрииһиттэр тыынан сиэтэн харбатан иһэр аттара тыбыыран барыластылар. Амма Аччыгыйа
Сүүрбэччэ үөрдээх моонньоҕоттор …… мин баарбар соччо кыһамматылар быһыылаах. Чугаспар түһэн барыластылар. И. Сосин
II
даҕ.
1. Биир күдьүстүк, улаханнык харылыы тыаһыыр (хол., уу тыаһа). ☉ Производящий беспрерывный шум, рокот (напр., о воде)
Барылас долгуннар Күннэри-түүннэри Күүгэннии көттүлэр. С. Данилов
Барылас байҕалы барытын оборуох ол улуу дьаалыларга арай остуоруйа Чурумчукута чугаһаа ини. С. Федотов
Барылас балкыыр үрдүнэн кытыл чээл күөҕэ кэчигирэс истиэнэ буолан көстөр. В. Катаев (тылб.)
2. Элбэх буолан кэчигирээбит, үөмэхтэспит, ыксаласпыт, түмсүбүт. ☉ Сосредоточившиеся в одном месте (в большом количестве)
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бадарааҥҥа сахсаҥнас Бараах үөрэ барылас. В. Чиряев

даҕ.
1. Ыараханы кыайар, олус кыайыгас. ☉ Физически сильный, с неослабевающей мощью, осиливающий всякую работу
Адамов олус кытыгырас, күүстээх-уохтаах уонна доруобай, тулуурдаах буолан, өлүүттэн өрүһүллүбүтэ. И. Бочкарев. Кэлиҥ даа, көччөх гынан көтүппүт Күүстээх-уохтаах уолаттарым, Күн сиригэр дьол иһин төрөппүт Күндү көмүс оҕолорум! И. Егоров
Кини бу күүстээхуохтаах эдэр киһиттэн улаханнык дьааххана саныыр быһыылааҕа. А. Сыромятникова
2. Элбэх баайдаах-дуоллаах, бэйэтигэр эрэмньилээх, элбэх сэрииһиттэрдээх, үчүгэй сэбилэниилээх (судаарыстыба, оннук судаарыстыбаҕа олорор норуот туһунан). ☉ Богатый, уверенный в себе, обладающий мощными вооруженными силами (об отдельном народе или государстве)
Бу Улуу өрүс эҥээригэр иитиллибит дьон олоҕо даҕаны, санаата даҕаны чыҥха атын, күүстээх-уохтаах буолаллар эбит. П. Ойуунускай
Күөх дириҥ далайга, Күүгүн-хааҕын балкыырга Көмүллэн өлүөм кэриэтин Күүстээх-уохтаах саарыстыбам Күргүөм үгүс норуоттуун Күдэн буолан көттүн, Күл буолан сүттүн! Эллэй