сыһ. Лөкөйөн көстөрдүү. ☉ Будучи высоким, крупным, выделяясь своим внушительным видом
Сыарҕаҕа тах сан лөкөччү олорунан кэбистэ.  Саас …… көлөнөн ыа л олорор дьиэтин, туох баар тутууларын кытта барытын лөкөччү тиэйэн, Кырыньыкыга кил лэрбиттэрэ. «ХС»

сыһ. Түүл курдук, түүлгэ көстөрдүү. ☉ Как сон
Ол кэмҥэ ынырык түүллүү Олох-дьаһах ааһара: Баттал, сут, дьаҥ — Үс-түөрт өлүү Дьадаҥыны быһара. Эллэй
Түүллүү көттө түлүк түүнүм, …… Тууйан турбут им балай хараҥа. И. Чаҕылҕан

сыһ.
1. Сырдыктык, курдаттыы көстөрдүү, ис-иһиттэн сырдаан (харах туһунан). ☉ Ясно, светясь изнутри (смотреть - о глазах)
Нина өйдөөбөккө мин диэки дьэҥкэччи көрбүтэ. Далан
Килиэккэҕэ сылбырҕа баҕайы кырымахтаах саһыллар, киһи диэки сып-сытыытык дьэҥкэччи көрө-көрөлөр, тилигирии мөхсө сырыттахтара. П. Аввакумов
2
көр дьэҥкэтик. Кини биһиэхэ ити курдук дьэҥкэччи этэн биэрбэт. А. Сыромятникова

I
сыһ. Лэһигирэтэн, лэһигирээн иһиллэр курдук. ☉ З а д о рно, заливисто (напр., смеяться)
Кыыс лэһигирэччи күллэ. З. Воскресенская (тылб.)
II
сыһ. Лэһигирээн көстөр курдук, биир тэҥ буолан көстөрдүү. ☉ Как на подбор, все одной величины, одного размера (предстать перед глазами — о множестве небольших предметов)
Дьиэҕэ кэтэр киэтрэ этэрбэһин Кэтэттэрэн киэркэйдэ, Кэчи гирэс кэрэ тимэхтэрин Лэһигирэччи тистэрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй

аат., зоол. Биир килиэккэттэн турар эттээх-сииннээх харамайдар тииптэрэ. ☉ Простейшие
Судургучааннар эттиктэрэ микроскопка эрэ көстөрдүү кыра, баара-суоҕа биир килиэккэттэн оҥоһуллубут, ол гынан баран ол соҕотох килиэккэ — бэйэтэ туһунан олохтоох бүтүн организм. ББЕ З
Судургучааннар тууһа суох ууларга, муораларга уонна сиргэ олохсуйаллар. ББЕ З

I
аат. Икки кийииттэн улахана (убай кэргэнэ) кыра кийииккэ сыһыаннаан. ☉ Жена старшего брата (по отношению к жене младшего брата)
Ини-бии кэргэттэрэ Истэргэ эмиэ дьиибэ: Бэйэ-бэйэлэрин Бэргэним, бадьам дииллэр. К. Туйаарыскай. «Уҥа илик сүөһүгэ сор буолбат дуо?» — диэтэ Хобороос бэргэнин диэки буолан, эрин кынчарыйа-кынчарыйа. «Саха с.». Тэҥн. бадьа
II
даҕ.
1. Сыыспакка ытар, табыгас, үчүгэйдик ытар. ☉ Меткий, искусный в стрельбе
Фашистартан биирдэстэрэ эмэтэ төбөтүн өндөттөр эрэ, Кобров бэргэн буулдьата супту көтөн испит. Онтон фашистар атахха биллэрбиттэр. Амма Аччыгыйа
Булчут киһи бэргэн буулдьата Тииҥи харахха тэһэ түстэ. Эллэй
Манна, биһиэхэ, эн аҕаҥ Семен Дуранов сулууспалыыр. Кини бэргэн снайпер. И. Федосеев
2. көсп. Тугу эмэ чуолкайдык быһааран, өйдөтөн этэр, хомоҕой, уус-уран. ☉ Меткий, метко характеризующий, складный, красноречивый
Уобараһа бэргэн, ис хоһооно судургу, тыла чиҥ буолан, таабырын киһи өйүттэн тахсымтыата суох, көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр. Саха фольк. Поэт [Чаҕылҕан] саамай кэнники кинигэтин «Биһиги күннэрбит ырыалара» диэн ааттаабыттара. Ити тыллара кини айар үлэтин бүтүннүүтүн ис номоҕун бэргэн харахтарыыстыката буолаллар. Софр. Данилов
Саха дьүһүннүүр тылын саҕа нууччалыы быһаарарга ыарахан суох: биир бэргэн тылынан хартыынаҕа көстөрдүү хоһуйан этиини. Далан
◊ Бэргэн ытааччы — сыыспакка ытар киһи, ытарыгар сыыспат киһи. ☉ Меткий стрелок, снайпер
Бэргэн ытааччы аатырбыт Бэйэбит ыччаппыт Бултаабыт булда тугуй диэн, Булан көрө турбутум. Саха нар. ыр. III
Бэргэн ытааччыттан Бэдэр суулларын курдук Снайпер буулдьатыттан Өстөөх самныа куруук. Эллэй
Былыр бэргэн ытааччылар ааттарын мэҥэ тааска быһан суруйаллара. И. Федосеев
III
даҕ., түөлбэ. Табыллыбыт, бааһырбыт (булду этэргэ). ☉ Раненый (о дичи). Бэргэн кус. Бэргэн куобах

туохт.
1. Ханнык эмэ өҥүнэн кырааскалаа, сап. ☉ Покрыть каким-л. цветом, окрасить
Верандатын тас өттүн хараҥа от күөҕэ дьүһүннээтэ.  Аан ийэ дойдуну үүт курдук дьүһүннээн, күлүк курдук ырбаахылаан утутар баар үһү (тааб.: туман). Кыһын кыыһа кыскыыр сата Кыыдааннаахтык айаннаата, Маһы-оту туналыйа Маҥан хаары ыспахтаата, …… Алаастары, тыаны, ууну Ала чуоҕур дьүһүннээтэ. Күннүк Уурастыырап
2. Ханнык өҥнөөҕүн, быһыытын быһааран кэпсээ, ойуулаа (үксүн сүөһү туһунан). ☉ Определить, описать масть, наружность, внешний вид (обычно домашних животных)
Ол кини хас, ханнык сүөһүлээҕин мин тугу билэн суруйтарыамый, арай иэстээччи билэн, бэйэҥ этэн, дьүһүннээн суруйтарыаҥ этэ. А. Софронов
«Чэ, хата, суруксут, ити сүөһүнү, таҥаһы уоппустаа!» - диэтэ кинээс. Суруксут ааҕан, дьүһүннээн, сыаналаан биэртэрин суруйа олордо. Эрилик Эристиин
3. Истээччини, ааҕааччыны сэргэхситэр гына тугу эмэ бары өттүттэн ойуулаан сэһэргээ эбэтэр суруй. ☉ Изобразить, описать что-л. образно (чтобы заинтересовать слушателя, читателя)
Улуу Москва куорат Бу эбит буоллаҕа диэммин, Ол-бу диэки одуулаан көрбүтүм, - Дьүһүнүн үтүөтүн Дьүһүннүөхпүн өйүм хоппото. Саха нар. ыр. III
Кини [Добролюбов] ол саарыстыба дьонун сигилилэрин [буржуазнай олоҕу] бу курдук дьүһүннээн көрдөрбүтэ. Суорун Омоллоон
Куораты, собуоту туойарга Хоһооммун хонууттан булбутум. Арааһы дьүһүннээн айарга Алыптаах айахтаах буолбутум. Күннүк Уурастыырап
4. Атын көрүҥнээ. ☉ Изменить кому-л. внешний вид, облик
[Арыгы] Үтүө мөссүөннээҕи Өлбөөркөй дьүһүннүүр, Дьороҕор сотолооҕу Токур уҥуохтуур. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ачыкы нөҥүө тэрбэлдьиспит төгүрүк харахтара кинини дохсун дьүһүннүүллэр. Амма Аччыгыйа
Хатан ыстаал бөрүөлээхтэр Хаарыйыылаах туустаах гына Хаһыат аайы суруйдулар, Уустук уран тарбахтаахтар Омсо-одуу дьүһүннээннэр Ойуу аайы оҥордулар. П. Тобуруокап
◊ Дьүһүннүүр туохтуур көр туохтуур
Дьүһүннүүр туохтуурдар суолталарынан үксүн киһи хараҕынан көрөрүн хоһуйаллар.  Дьүһүннүүр туохтуурдар хас да араастаахтар. ХЛН СТГ
Дьүһүннүүр тыл көр тыл. [Кулаковскай] Саха тыла баай, ордук дьүһүннүүр тыллара сайдыылаах диирэ. Суорун Омоллоон
Дьүһүннүүр тыллары аннынан сотон иһиҥ. ХЛН СТГ
Саха дьүһүннүүр тылын саҕа нууччалыы быһаарарга ыарахан суох: биир бэргэн тылынан хартыынаҕа көстөрдүү хоһуйан этиини. Далан

I
1. даҕ.
1. Ойоҕосторо маҥан, эбэтэр курдуу маҥан өҥнөөх (ынах сүөһү). ☉ Белобокий, в белых полосах поперек туловища, белополосатый (о рогатом скоте)
«Ласпайаана» диэн ынаҕыттан курдаах ала тыһы ньирэй төрөөтө. Ону «Кустуктаана» диэн ааттаата. М. Доҕордуурап
Аалыы көмүс муостаах Атыыр кунаным Ала бургунас аймаҕын Аймаан дьалкытан аймаһыппыт. С. Зверев
Аччыгыйкаан Арыйаан Аччыктаабат буолбута, Ала ынах маҥыраан Айманара ааспыта. Эллэй
2. Улахан үрүҥ элэмэстэрдээх, элэмэс, дьаҕыл-элэмэс (сылгы сүөһү). ☉ Пегий, пестрый (о лошадях). Кэрэ биэ кэлэр, ала биэ ааһар (тааб.: халлаан сырдыыта уонна хараҥарара). Төрөөбүт хотугу кыраайын айылҕатын, олоҕундьаһаҕын — күөгэйэ намылыйбыт күөх нуоҕай мутукчатыттан ала дьоруо атыгар тиийэ …… Күндэ хомоҕой хоһоонугар холбообута, ыллам ырыатыгар ыпсарбыта. Софр. Данилов
Космоһы хоһуйуу, Космоска хоҥкуйуу — Биһиги кэммит Поэзиятын муодата, Атах мээнэ тэбиммит Ааттаах аллаах Ала ата. Күннүк Уурастыырап
3. Толбонноох, эбирдээх, чуоҕурдаах. ☉ Пестрый, пятнистый
Моонньун ортотугар эргиччи синньигэс үрүҥ сурааһыннаах, кутуругун төрдүттэн өрө иэҕиллибит күөхтүҥү-хара түүлээх, ууга ала буолан көстөр, кэрэттэн кэрэ атыыр көҕөн бэркэ сибиэркиир... Амма Аччыгыйа
Өрүөстээх самыытыгар биэс тыҥырах суола үрүҥ түүнэн саба үүммүт, оттон арҕаһа ала чуоҕурдардаах — эмиэ чэрдийбит баас онно. Л. Попов
2. аат суолт. Элэмэс, эриэн, эбир өҥнөөх сүөһү; туох эмэ элэмэһэ, эриэнэ, эбирэ. ☉ Скот белобокий, пестрой, пегой масти; пестрота, пятнистость чего-л.
Саадьаҕайы алаҕа холоото, Аланы саадьаҕайга аҕалла, сыыһа саҥаны саҥарда, Кирдээх тылы киллэрдэ, Кэр-дьэбэр кэбилэннэ. С. Зверев
Ньирэйдэр тигээрдээн сырсаллар, Эргэ дьиэ күлүгэр мусталлар. Ньирэйдэр эриэннэр, алалар, харалар — буобура курдуктар. С. Данилов
Байыкка өйдөөбөт, түүн, борук-сорукка бэйэтэ да ала элбэҕэ бэркэ дылы этэ, сиргэ түспүт хаардыын киниэхэ ала буолан көстүбүттэрэ. Н. Заболоцкай
3. эб. суолт. «Олус, наһаа, сиэрэ суох» диэн күүһүрдэр суолтаны биэрэр эбиискэ курдук туттуллар. ☉ Употребляется в качестве усилительной частицы со значением «очень, безмерно, крайне»
Ат оҕус көлөнөн Ала муҥу көрөн, Аан күдэн тыыннанан Араскаат бөҕөнөн айанныырбыт. Саха фольк. Бэрт диэн бэйэлээх, алыс диэн айылгылаах, анаарартан ала дьикти, көрөртөн көрө түктэри оҕону илиититтэн сиэппит. ПЭК ОНЛЯ I
Елисейи «Духоборкаҕа» биһиги дьоммут мунньахтыы олороллорун тыллаабыт диэн букатын сымыйанан этэллэр. Ити Прокосов ойоҕо ала кубулҕат тарҕаппыт тыла. Эрилик Эристиин
тюрк. ала
♦ Адаҕалаах Ала Буурай эмээхсин — олоҥхоҕо Аллараа дойду абааһыларын ийэлэрэ. ☉ В олонхо — мать всех абаасы Нижнего мира
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт, Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут, Адаҕалаах Ала Буурай, Аан-Дьааһын диэн ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай
Онуоха Арсан Дуолай оҕонньор, Адаҕалаах Ала Буурай эмээхсин икки киэҥ көҕүстэрэ сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаалара саптааҕар кылгаата. Ньургун Боотур. Ала буркун — сир-халлаан ыпсыыта биллибэт хаардаах силлиэ. ☉ Снежная буря, пурга. Ала буркун аарыгырбыт Арыы тыалларын силистэри ылҕаан Киэҥ кэскили тирэхтиир, Кэлэр иннибитин эрчимниир тыраахтар көлө. С. Зверев
Сир-халлаан көстүбэт ала буркуна аҕыс хонугу мэлдьи сэллээбэккэ иһиирэ турда. И. Данилов
Таһырдьа киһи сирэйин чыпчаххайынан биэртэлиир айылаах ала буркун дьаарбайар. У. Нуолур. Ала буурҕа — ардахтаах, хаардаах күүстээх силлиэ. ☉ Сильная вьюга, снежная буря
Дьол быатыгар, Сор быатыгар Ыйыстар ыас хараҥа, Ытыллар ала буурҕа... П. Тобуруокап
Дууһаҕа кимиилээх ыар аймалҕаны кытары кырдьыы аргыһа — мөлтөөһүн, кыаммат буолуу, аһыы өйдөбүллэрэ, ала буурҕа курдук саба халыйан киирдилэр. Н. Лугинов. Ала бэлиэ — харахха быраҕыллар, уопсай кэккэттэн тугунан эрэ чорбойон уратытык көстөр. ☉ Бросающийся в глаза, особенно приметный; выделяющийся чем-л. на общем фоне из однородных рядов
Биһиги көлүөнэбит тыла ала бэлиэ. Амма Аччыгыйа
Үтүө киһи, тыллыын-өстүүн ала бэлиэ. Наар дьон иннигэр кыһана сылдьар. Д. Таас
Биилкэнэн лэппиэскэни Ойуулаабыт кэриэтэ, Көрөбүт хаарга кини [лааскай суола] ала бэлиэтин. Баал Хабырыыс. Тэҥн. ала-чуо. Ала бэлиэтик — харахха быраҕыллар гына, уопсай кэккэттэн тугунан эрэ чорбойон уратытык көстөрдүү. ☉ Бросаясь в глаза, выделяясь, особенно приметно
Граната оскуолкалара көхсүн тырыта сүүрбүттэрэ, чэрдийэ оспуттара ала бэлиэтик килэрийэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
Кини [С. Данилов] ырыата-хоһооно бүүсбүтүннүүтэ элбэх национальностаах литература модун куолаһыгар ала бэлиэтик киирэн холбосто. П. Аввакумов. Ала дуурай фольк. — кыһын уорааннаах тымныытын хоһуйар уларыйбат эпитет. ☉ Постоянный эпитет, живописующий зиму с ее лютыми морозами
Аҕыс ыйга адаҕыйбыт Арахсыбат аргыардаах Ала дуурай кыһын обургу Аргыардаҕа алыһын! Саха нар. ыр. II. Ала дьаргыл фольк. — олоҥхоҕо бухатыырдары баайар, оҕуурдуур аптаах быаны хоһуйар кубулуйбат эпитет сорҕото. ☉ В олонхо — часть сложного постоянного эпитета, живописующего волшебный аркан для пленения, скручивания богатырей
Ала дьаргыл ап-чарай быанан Умса оҕуурдатан ылан, Уол оҕону Аллараа дойдуга Таҥха биһиккэ Таҥхалата ыыппыт [Дьылҕа Тойон]. П. Ойуунускай. Ала кулугунай балык фольк. — «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо ахтыллар, куутунан бухатыырдар ох сааларын сиһин силимнээн оҥорор эпическэй балык. ☉ Упоминаемая в олонхо «Ньургун Боотур Стремительный» эпическая рыба (из ее пузыря приготовляется клей для склеивания дуги богатырского лука)
Ала кулугунай балык куута кууттаах [ох саа]. ПЭК СЯЯ
Ала кулугунай балык Аҕыс үөстээх Куута кууттаах …… көрүлүүр көр муос саатын сулбу охсон ылла. П. Ойуунускай. Ала кулуну төрөппүт — түүн дэлби тоҥон кыайан утуйбатах, титирээн тахсыбыт. ☉ Ночью сильно продрог и не спал (букв. родил(а) пегого жеребенка — родившиеся ранней весной жеребята покрываются инеем так, что кажутся пегими — шутл. выражение)
Өксүөннэнэн, силлиэлэнэн, Өрүс илэ силбиэтэннэ. Ала кулуну төрөтөр Амыр айан онно буолуо. Күннүк Уурастыырап
— Хантан истиэмий [уолаттар түүн чөкчөҥөлүү сылдьыбыттарын], — оттон Көөстөөнтөн ыйыттым, бөлүүн бииргэ тоҥон, ала кулуну төрөтөн, быһыкка хоммут доҕоргуттан!.. Н. Заболоцкай. Ала моҕой — олус кутталлаах, уодаһыннаах. ☉ Очень опасный и коварный (соотв. змея подколодная)
Арҕаа диэкиттэн адьарай биистэрэ, Аҕыс салаа кутуруктаах Ала моҕой кыыл буолан Алдьатан киирдилэр. Нор. ырыаһ. [Дэдээһэп — Үүттүүрэпкэ:] Бу [Өрөпкүөм ойоҕо] ала моҕой ээ
Ону эн киһи курдук саныыгын. Эрилик Эристиин. Ала мондоҕой фольк. — хотой мифологическай аата. ☉ Одно из мифологических названий орла-горбоноса
Атара кутурук, Алтан сабарай, Ала мондоҕой, Тайбыыр дьаҕыл, Сүҥкэн эрэли, Хомпоруун хотой кыыл буоламмын өрө көттүм. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ала Мылахсын хотун (хатын) фольк. — аан дойду иччитин аата. ☉ Имя духа-хозяйки земли
[Манчаары:] Аан дойдум иччитэ, Ала Мылахсын хатын, Арыһыйа көрүмэ, Алгыскыттан матарыма! А. Софронов. Ала тойон — күрэҥ дьүһүннээх, маҥан кутуруктаах, боруллуотааҕар арыый улахан, тыҥырахтаах көтөр. ☉ Орлан-белохвост
Ала тойон үксүгэр сордоҥунан аһылыктанар. СГФ СКТ. Ала тураах — суордуҥулар кэргэннэригэр киирсэр, кынатыгар үрүҥ куорсуннардаах, уратытык талыгыраан саҥарар, тураахтан кыра көтөр (Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр). ☉ Сорока. Ала холорук — наһаа күүстээх тыал. ☉ Буйный вихрь
Анысхан тыал хайысхата уларыйа турара, ала холорук эбии сэтэрэн испитэ. СГФ СКТ. Ала чахчы — харахха быраҕыллар, көстөн турар. ☉ Очевидно; в самом деле, действительно
Ала чахчы бэрдин даа, Ала — Таайы хайата! Эллэй
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ала чоккуруос — олус сырдык өҥнөөх харахтаах. ☉ Человек с очень светлыми глазами, белоглазый. Туос ала — эбириэн, эриэн (үксүгэр маҥан, сырдык өҥ баһыйар). ☉ Пестрый, пятнистый (обычно с преобладанием светлого цвета, светлых тонов)
Улуутуйар Улуу Суорун оҕонньор уоллаах кыыһын атыырдарыттан аҕыстыы кырыылаах, тоҕус сиринэн туос ала, токуруччу туттахха, чиккэччи тэбэ сылдьар икки кылы бэрдэрдэ. П. Ойуунускай. Оксиэ, туос ала — Туус Кубалаҥ хайалар, Күн, ый таптала — Уот чаҕылы хайалар! Киэҥ сир сүрэҕин Үөс тымыра эһигиэ? А. Бурцев. Туҥуй ынах муоһа Туос ала мээмэтинэн Чачата-чачата да буоллар Чалбааттаан аһатан барда. Саха фольк.
II
аат. Табаны туркуга көлүйэргэ табаҕа нотуруускалыы (моонньун төрдүнэн уонна хонноҕун аннынан уган) кэтэрдиллэр кэтит, хаптаҕай тирии быа. ☉ Тяговый ремень через плечо, шлейка (в оленьей упряжке). Сэтиигэ иһэр биир таба алатыттан атаҕын таһааран баран, моонньо быстыах айылаах айанныыр. Тэҥн. аалык