I
туохт.
1. Көтөөрү гын, көтүөхчэ буол (уу кырсын эбэтэр сир үрдүн атаҕынан таарыйан кынатынан сапсынар көтөр туһунан); ыараханнык, нэһиилэ көт (көтөр оҕотун, бааһырбыт кус туһунан). ☉ Энергично замахать крыльями, перебирая лапками по поверхности земли или воды, пытаясь взлететь; тяжело взлетать (о птенце или подстреленной птице)
[Мохсоҕол] хатан муос тыҥырахтарынан халтарыйа-халтарыйа, хаһыытаан баран, таас устун тайан лачырҕаата. П. Ойуунускай
Ийэлэрэ кинилэри [кус оҕолорун] лаһыгырыы тайарга, күлүбүрүү көтөргө, устарга, умсарга үөрэтэр. Н. Габышев
2. көсп. Олус түргэнник, чэпчэкитик сырыт. ☉ Очень быстро и легко передвигаться
Уолан эрэт дьонум Унаар тыанан тайан, Көтөлүнэн киллэриҥ Күндү түүлээх бэрдин. Д. Апросимов
Өссө аллара — күөх күлүктэр, Ой тыалар. Табалар тайаллар, чыычаахтар ыллыыллар. А. Пушкин (тылб.)
△ Ырааҕынан тэлэһийэ, киэҥ сиринэн эргийэ сырыт. ☉ Объезжать обширную территорию, колесить
Көмүһү ылыахха, туттуохха айылаах Амырынан тайар атыыһыт диэн, Хайа, мин эрэ да буоллаҕым дии. Суорун Омоллоон
△ фольк. Кими эмэ туһулаан эрчимнээхтик көт (сытыы уһуктаах сэби этэргэ). ☉ Лететь в цель (напр., об остром холодном оружии)
Көхсүн хараҕын үүтүнэн, Көбүөхтүүр сүрэҕинэн Үөрбэ тайан эрдэҕинэ …… Аһара охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
Татаар тыллаах Таба таайбатын Үөрбэ түспэтин, Атара тайбатын. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тарых ‘подниматься, взбираться’, кирг. тай ‘скользить’
II
саҥа алл.
1. Соһуйуу, дьиктиргээһин, кыһыйыы, абааһы көрүү холбоспут күүстээх иэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление с оттенком досады, раздражения
Тай, доҕор, оттон оннук сыаналааҕы Тыыҥҥытын да харыстаабакка көрдөөн, Ама буллугут ини. С. Зверев
— Испирдиэҥкэлэри мин иитиэм үһү дуо? — Тай, уонна ким? Э. Соколов
ср. алт. таҥ ‘возглас удивления, изумления’

эб.
1. Ханнык эмэ хайааһыны оҥорорго хабааннаах, сыһыаннаах, кыахтаах буолууну көрдөрөр (кэлэр кэмнээх аат туохт. уонна -ча сыһыар-х сыһ. кытта тут-лар). ☉ Выражает склонность, способность, возможность к совершению какого-л. действия (употр. с прич. буд. вр. и нареч. на Ҥча). Кынаттарын субу көтүөхчэ айылаах даллатта
□ Хастаева этиитин бигэргэтиэх айылаах түгэннэри көрдүү сатаата. Софр. Данилов
Дыгдаалап кинээс хараҕын үөстээҕинэн көрбүтүнэн, сирэйэ үллэн, биирдэ дэлби охсон кэбиһиэхчэ айылаах сутуруктарын болточчу туппутунан сымарынан кэллэ. М. Доҕордуурап
Сорохтор айахтарын атан, араатары ыйыстыахха айылаах истэллэр. Н. Павлов
2. Сыһыарыы түһүккэ турар кэпсиирэ буолбут аат туохтууру кытта туттуллан хайааһын тас көстүүтэ эрэ дьиҥнээх буолуох курдугун көрдөрөр («курдук», «дылы»). ☉ Употребляется со сказуемыми, выраженными причастием в форме дательного падежа, придает действию кажущуюся достоверность и возможность (вроде, будто)
Истиэнэҕэ турар төлөпүөн субу өрө тарылыы түһүөххэ айылааҕа. «ХС»
Айылҕа саҥаттан саҥа эгэлгэ дьикти көрүҥнэрэ арыллан иһиэххэ айылаахтар. Амма Аччыгыйа
Ардах түһэ илик, адьас субу ыаҕастаах уунан курулаччы кутуохха айылаах. А. Бэрияк
Ытыыр да сэниэтэ суох курдук, этэ-сиинэ эмиэ да уотунан сыралларга, эмиэ да муус тымныынан хаарылларга айылаах. «ХС»
3. Солбуйар ааттары кытта предмет, хайааһын бэлиэтин иэйиилээхтик күүһүрдүүнү көрдөрөр (бэйэлээх). ☉ С местоимениями выражает эмоциональное усиление признака предмета или действия
Бачча айылаах көлөһүнэ Барыта ханна барар диэтэххэ, Баай барсын иннигэр Баран баранар эбит. Эрилик Эристиин
Ол айылаах уйгу — быйаҥ хантан аллан тахсыах бэйэтэй, ити кини? «Кыым»
Бу, туох буолан, бачча куйааска аккын бу айылаах өлөрө оонньоотуҥ? Н. Якутскай
◊ Үтүө айылаах — үчүгэй, киһи курдук киһи. ☉ Хороший, нормальный
Үтүө айылаахтар тыраахтары күнүстэритүүннэри көлүнэллэр. В. Яковлев
Үтүө айылаах буоллар, оннугу саҥарар киһи баар буоллаҕына, буойуо, сабыа этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
Үтүө айылаахтар отуттуу омук тылын билэллэр үһү. Амма Аччыгыйа

I
туохт. Көтөхтөр, ыр, иин-хат (ыалдьан эбэтэр ас тиийбэтиттэн). ☉ Худеть, хиреть, сохнуть (от болезни или недоедания)
Быйыл, муус тоҥот буолан, сылгы үксэ дьаакырбыт. Дьаакыран ыалдьыыга кырдьыы холбостоҕуна өй-санаа да көтөр. А. Сыромятникова
Ынах сүөһү бородууксуйата намыһаҕа, дьаакырара үксүгэр от састаабын билбэттэн тахсыталыыр. «Кыым»
ср. монг. йаҕыр 'ссадина от седла на спине верхового животного'
II
1. аат.
1. Уу аалын тохтотор, биир сиргэ тутар аналлаах сыаптаан түһэриллэр, баҕыырдардаах ыарахан тимир. ☉ Металлический стержень с лапами, укрепленный на цепи и опускаемый на дно для удержания на месте судна, якорь
Борохуот эмиэ Үөгүлүү түстэ, Дьаакырын тардан, Эрдинэн кээстэ. Эллэй
Дьаакыры көтөҕөн, бөҕө тимир иилэҕэһи хабырыннардылар. Амма Аччыгыйа
«Победа» теплоход сарсыарда алта чааска дьаакырын көтөҕөн, ыраах айаҥҥа турар. Н. Якутскай
2. Сүүрүктээх ууга күөгүгэ, илимҥэ, бэрэмээккэ туттуллар таас, тимир, кирпииччэ о. д. а. ыарык. ☉ Грузило из чего-л. тяжелого, применяемое в проточной воде для удочки, сетей, перемета
Дохсун сүүрүктээх хайа өрүстэрин төрдүлэригэр илими, таастыганын оннугар бүтүн кирпииччэлэринэн дьаакыр оҥорон, сүүрүгү туора үтэллэр. «ХС»
Күөгү кыра дьаакыра уу түгэҕин булуон да иннинэ, боруопканан оҥоһуллубут дагдайар бэлиэ тимис гына түстэ. «ХС»
Абатыттан көтүөхчэ чөрөһөн олорор кустары мончуук дьаакырынан быраҕан кыыратта. «Кыым»
3. көсп. Ыарык, мэһэй-таһай. ☉ Тягость, обуза, гнет
Мөлтөх, куттаҕас киһини [кыһыҥҥы тыаҕа] саа да абырыа суоҕа, тимир дьаакыр буолан, таҥнары баттыаҕа. Амма Аччыгыйа
Ол саҕана баттал дьаакырдарын Мин тулуйбакка ытыырым. П. Тобуруокап
Күндү түүлээҕинэн дьаһаак тардыытын хайдах да кыайтарбат буолбут ыар дьаакыра үлэһит дьону кубулуйбат кулут, уларыйбат умнаһыт оҥорбуттара. «ХС»
2. даҕ. суолт. Олус ыарахан, ыар. ☉ Очень тяжелый, увесистый
Кинийдэх диэтэх киһи Ампаарыгар сүүрэн батыччахтаан тахсан, Алталаах атыыр сылгы баһын саҕа Алтан дьаакыр күлүүһүн Күл курдук үлтү анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Полковник дьаакыр сутуруга саллаат сыҥааҕар саалынна. Софр. Данилов
Алта уолан киһи аччаччы тэбэн туран аҥаппатах алтан дьаакыр ааннаах. ПЭК ОНЛЯ I
♦ Дьаакыр түһэрин (быраҕын) калька - сөбүлээн тохтоо, олохсуй. ☉ Бросить якорь (обосноваться, закрепиться где-л.)
Оттон бу кытылга букатыннаахтык дьаакыр быраҕыммытым уонча сыл буолла. Н. Лугинов
Көрдүм - Марат чаайынайга Галька кыыс дьууппатын атты-гар дьаакырын түһэрбит. Н. Габышев
Куруук соҕотоҕун сылдьартан туһа тахсыа суох быһыылаах, дьиэ-уот толкуйдаатахха, биир эмэ чуумпу кытылга дьаакыр түһэриннэххэ сатаныыһы. С. Федотов