фольк., лыҥкынас II диэн курдук
Дьолгулдьуйар баттахтаах, Тыкаарылыыр көтөрдүү Лыҥкынастай куоластаах. С. Зверев

сыһ. Көтөр курдук, ханнык-эмэ көтөрү санатардыы. ☉ Поптичьи
Былыттаах күһүҥҥү хара түүн Түҥ ойуур үрдүнэн, Кынатын даллаппыт көтөрдүү, Лүҥкүрэ бэрийэр. А. Абаҕыыныскай
Тыл, тэһии көтөрдүү, Күүппэккэ эрэйдиир. Баал Хабырыыс

дьарый диэнтэн хай
аата. Хаамара, хааттарбыт көтөрдүү, Халанчаҕа баһаарынай, Иһиллэрэ дьарыйыы, үөхсүү, Хаамтараллар саллааттары. Баал Хабырыыс
Соколов Савиновы батары көрөн туран холкутук саҥарбыта хайдах эрэ кытаанах дьарыйыы курдук иһилиннэ. С. Никифоров

ааһар диэн курдук
Мүчүк суолга соһуллаҥнаан тахсан, ааһыгас массыынаҕа куоластаан, хата бэрт үчүгэйдик дьонун аахха айаннаан сирилэттэ. Р. Баҕатаайыскай
◊ Ааһыгас көтөрдөр (кустар) — соҕуруу барар көтөрдөр. ☉ Перелетные птицы
Эмиэ дьэ, ааһыгас арылыас көтөрдүү, Мин, Мүрү, эн үрдүк аартыккын өҥөйдүм. БАИ Х
Ол хатыҥ үрдүгэр Ааһыгас көтөрдөр Айманар эбиттэр. А. Бродников
Күһүн, саас көлүйэлэригэр ааһыгас кустар тохтоон, аһыы, сынньана түһэллэрин мэлдьитин кэриэтэ көрөҕүн. И. Сосин

дьондой диэнтэн көстө түһүү. Хара таба тыһа курумулаах атахтарын хомуйа тардан, олоппоһугар көнөн дьондос гына түһэн баран, хоччорхойдук ыйытта. Софр. Данилов
Чэпчэки тыы «дьэ эрэ» диэбиттии тумса эрэ дьондос гынна, икки иэдэһин долгуннар лаһырҕаччы таһыйдылар. А. Федоров. Уран өй, талба тарбах оҥорбут Уһуурар уот ракетата Туруйа көтөрдүү дьондос гынна, кыталык кыыллыы кылбайа түстэ. И. Эртюков

туохт., кэпс. Сиэмэх көтөрдүү быһыылан, тугу эмэ апчарыйар, кими эмэ өлөрөр-өһөрөр санаалан. ☉ Посягать на что-л., вести себя агрессивно, хищно
Былдьаһар, өрүсүһэр, үлүмнэһэр, иҥсэрэр, уопсастыба баайыгар суордуйар курдук мөкү санаата суох кырдьаҕас. «Кыым»
Көҥүл, киэҥ хара тыа оҕото — Сахабыт үлэһит норуота, Хараҥа батталы эһэрин Суордуйбут өстөөхтөр биллиннэр. П. Черных-Якутскай (тылб.)
Туох оннук буруйдаахпыный? Дууһабар тоҕо суордуйдуҥ? Эбэтэр эһэлэри баһааҕырдар Эндир хобу итэҕэйэҕин дуу? И. Крылов (тылб.)

1. аат.
2. Былыр хаһаактар сэриилэригэр уонна өрөбөлүүссүйэ иннинэ хаһаактар уобаластарыгар байыаннай дуоһунас. ☉ Атаман
   Эҥсиэли дьоно ити курдук олордохторуна, киис тириитинэн төлөнөр бастакы дьаһааҕы атамаан Иван Галкин түһэрэн соһуппут. БИГ ӨҮөС
   Бааһынайдар сэриилэрин харса суох атамаан, Дон хаһаага, Степан Тимофеевич Разин салайбыта. АС НИСК
   Станичнай атамааҥҥа үҥүөм! Түрмэҕэ сытытыам! М. Шолохов (тылб.)
   [Тойоттор] атамаан Красильников тэлэгирээмэтин илииттэн-илиигэ түһэрэ сылдьан аахтылар. П. Филиппов
   Чита үрдүнээҕи таас хайаҕа Семенов атамаан бүлүмүөтэ кини буутун тоҕу хадьарыйбыта. Амма Аччыгыйа
3. Баһылык, салайааччы. ☉ Главарь, предводитель
   Чукчалар атамааннара эргэ тахса илик эдэр, хоһуун кыыс эбит. Саха фольк. «Ээй! Истэҕин дуо? Өссаас аҕыйах эрдэҕинэ хата бэрин!..» — диэн Быыпсай оҕото, бандьыыт атамаана, үөгүлүү турбута. П. Ойуунускай
   «Ити көрсүбүт киһибит — Уһун Баһылай бандьыыт атамаана, маннааҕы кулаактар саамай тумулук туттубут киһилэрэ», — диэн Тихон аргыый кэпсээн барда. А. Бэрияк
   △ Тугунан эмэ уһулуччу чорбойор, бастыҥ кэккэҕэ сылдьар киһи. ☉ Человек, резко выделяющийся среди остальных каким-л. качеством (напр., особой активностью, храбростью)
   Дьэ, мин даҕаны абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Аҕыс ааттаах баһа Аргыстаһан айаннаан тахсар Ардай тиистээх атамаана Хардаҥ эһэ часкыйар. Нор. ырыаһ.
4. даҕ. суолт., кэпс. Туохха эмэ чулуу, кимнээҕэр да ордук. ☉ Сильнейший в чем-л., выделяющийся среди всех. Кини үөрэҕэр атамаан киһи
   □ Атаспар, эйиэхэ аны дьэ, Ааттаммыт атамаан сааһыттар Анааннар көтөрдүүр сирдэрин Аҕыйах тылынан мин кэпсиим. Күннүк Уурастыырап

1. даҕ.
2. Ахсаанынан элбэҕэ суох, үгүс ахсаана суох, ахсааннаах («элбэх» диэҥҥэ утары суолталаах быһаарыыта суох аат). ☉ Малочисленный, немногочисленный, незначительный; несколько; мало (неопределенное в количественном отношении имя, имеющее противоположное значение слову «много»). Аҕыйах хонуктааҕыта. Аҕыйах чаас иһинэн. Аҕыйах сыллаахха диэри. Аҕыйах саҥалаах
   □ Аҕыйах тыл минньигэс, үгүс тыл сымсах (өс ном.)
   Аҕыйах хонугунан, баскыһыанньаҕа дьиэбэр өрөөн баран, эрдэ сарсыарда туран оскуолабар бардым. Амма Аччыгыйа
   Орон үрдүгэр ходуул кутуллан сытар, онон буоллаҕына аҕыйах хонуктааҕыта ким эрэ сор суоллаах манна хааллыбыт быһыылаах. Эрилик Эристиин
   Манна холкуос сүөһүтүн сорҕото аһыыр, сүөһү көрөөччү аҕыйах ыал, үксэ дьахтар олорор. Н. Заболоцкай
3. Элбэх, хойуу буолбат (буолбатах), сэдэхтик көстөр, сэдэх. ☉ Редкий, редко встречающийся, нечастый
   Киһиэхэ мас курдук туһалаах бэрт аҕыйах. М. Доҕордуурап
   Айаас аты аҕыйах Анал дьон сыһыталлар. Күннүк Уурастыырап
   Тыа маһа араастаах буолааччы, Норуокка киһи да араастаах, Ол эрэн кэрэтэ кыайааччы, Эмэҕэ, дьааттааҕа аҕыйах. С. Данилов
4. Өлгөмө суох, дьадаҥы, куйа; таһаарыыта суох (хол., үлэ, булт эҥин). ☉ Скудный по своим результатам, бедный, непроизводительный (напр., о работе, добыче и др.)
   Хоһооннорум отоно оччо өлгөм буолбатах: Отут сылга сордоно Оҥорбутум аҕыйах. И. Эртюков
5. аат суолт. Ахсаанынан элбэҕэ суох, биллэр, чөкө ахсааннааҕа. ☉ Незначительное количество, малость
   Лоокуут айманан, аатыгар эрэ бултаабыт буолара. Уруккутунааҕар аҕыйаҕы бултаан кэлэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   [Өрүүскэ — Ыстапааһаҕа:] Эһиги сүөһүгүтүн, дьоннорго хорҕотон кистии-кистиигит, аҕыйаҕынан көрдөрөн суруйтара олороҕут. Күндэ
   Куһаҕан аҕыйаҕына, үчүгэй үксүнэ Өргөстөөхпөр үөлүллэммин Өлбүтүм ордук буолсу. П. Ойуунускай
   ♦ Аҕыйахтан аҕыйах ордуо (охтуо, өлүө), үгүстэн үгүс (элбэхтэн элбэх) өлүө (охтуо) — биир эбэтэр дуона суох ахсааннаах киһи элбэх дьону кытта утары киирсиитигэр: «аҕыйахпыт диэн толлон туруохпут суоҕа, ороскуот, сүтүк улахана элбэххэ буолуо»— диэн саанансэрэтэн этэр былыргы көһөр олук тыллара. ☉ букв. от меньшего падет меньше, от большего падет больше (старинная формула-угроза перед выступлением одиночки или меньшинства против превосходящей силы)
   [Манчаары:] Ааранан атаҕастыыр буоллаххытына, Аҕыйахтан аҕыйах ордуо, Үгүстэн үгүс өлүө.— Ону бигэтик биллэриҥ! А. Софронов
   Күүстээх Куонаан балаҕан тулааһын баҕанатын туура охсон ылбыт да: «Дьэ, кэлиҥ бэттэх, үгүстэн үгүс охтуоҕа, аҕыйахтан аҕыйах охтуоҕа», — диэн буолбут. «ХС»
   Оҕолоор, сибилигин босхолонуоҕуҥ, элбэхтэн элбэх өлүө, аҕыйахтан аҕыйах өлүө. С. Ефремов
   ◊ Аҕыйах тылынан — биир-икки тылынан, кылгастык; уһаппакка-тэниппэккэ быһыта-орута (кэпсээ). ☉ В двух словах, короче говоря
   Атаспар, эйиэхэ, аны дьэ, Ааттаммыт атамаан сааһыттар Анааннар көтөрдүүр сирдэрин Аҕыйах тылынан мин кэпсиим. Күннүк Уурастыырап
   Ипатий туһунан аҕыйах тылы аҕыннахха, үлэттэн үлэҕэ сиэттэрэн, арыый сүнньэ көнөн сылдьар курдук. М. Доҕордуурап. Аҕыйах-үгүс (үгүс-аҕыйах) кэпсэтии (саҥа) (наадата суох) — элбэхтик дьүүллэспэккэ биллэр дьыаланы түргэнник быһаарыахха диэн этии. ☉ Ясное дело, надо решать без (долгих) разговоров (соотв. меньше слов — больше дела)
   Туох үгүс-аҕыйах саҥа баар буолуой? Хата оҕолорбутун алгыс үтүөтүн алҕаан, тыл үтүөтүн этэн, орто аан ийэ дойдуга түһэрдэхпит! Саха фольк. Үгүс-аҕыйах кэпсэтии наадата суох. Солуута суох мээнэ лабаардыыгын. Н. Неустроев

I
туохт.
1. Ким, туох эмэ аттынан бар; кими, тугу эрэ аһары бар. ☉ Проходить, проезжать мимо (около, через) кого-чего-л.
Кинилэр — элбэх олбуордары, кыбаарталлары аастылар, куорат таһыгар таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Сүһүөхпүн тэнитээри, бөһүөлэги ааһа хаамтым уонна биир дьикти кэрэ көрүҥнээх үрэххэ тиийэн кэллим. И. Данилов
Инники кирбиини ааһан оргууй аҕай баран истибит. Т. Сметанин
△ Кими, тугу эрэ аһары хайа эмэ диэки туһаайан, ханна эрэ тиийэргэ соруктанан бар. ☉ Проходить, проезжать мимо (около, через) кого-чего-л. с целью достичь определенного места (точка, место прибытия обычно указываются). Дьиэҕэ аас. Куоракка аас. Хоско аас
□ Самсон аҥаар илиитигэр сүгэ тутуурдаах бэҕэһээҥҥи айдаан буолбут сириттэн биэрэк диэки кэлэн ааста. Н. Заболоцкай
Бу суолунан былыр, Улууска кулубалыы сылдьан, Уонунан кинээһи арыалдьыт гынан, Чуорааннаах торуойкалаах Чуумпу халлааны аймаан Дьокуускайга чугдааран ааһара. С. Васильев
Дьоллоох, үтүө саас кэрэтин арыйан, Тус хоту аастылар туруйалар. Күннүк Уурастыырап
△ Ханнык эмэ туочуканы (миэстэни, сири) аһара түс; аһара бара тур. ☉ Пройти, проследовать дальше определенной точки, определенного места
Маарыын сыппыт сирбититтэн сүүс миэтэрэни ааһа бардыбыт. Т. Сметанин
Уу ортотун ааһаат, эмиэ өрүтэ ыстаҥалаан, уҥуоргу кумах кытылга баар буола оҕуста. С. Никифоров
△ Кэннигэр хаал; кэннигэр хааллар (айаннаан истэххэ). ☉ Миновать, оставлять позади себя кого-что-л. (при езде)
Өлүөнэ устунан устабын, Ааһаллар күөх да күөх биэрэктэр. Баал Хабырыыс
Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр, Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһа устар утуусубуу. П. Тобуруокап
2. Туох эмэ аттынан уһун, субулун, орҕочуй (үрэх, өрүс, суол эҥин туһунан). ☉ Течь, нестись, протягиваться около (через) кого-что-л. (напр., о реке, дороге и др.)
Сарсыарда отум үрдүттэн туран көрбүтүм, чугас соҕуһунан суол ааһар эбит. Н. Неустроев
Биһиги Иван Ивановичтыын холкуос учаастагар бараары Көстүбэт Көстөкүүн ордуутун таһынан ааһар суолунан истибит. М. Доҕордуурап
3. Кими, тугу эмэ куот, аһара бар, аһара түс. ☉ Превосходить кого-л. в чем-л. (быть выше, длиннее и т. д.)
Синньигэс биилин ааһа түспүт уһун хара суһуоҕун икки салаа гына өрөр үгэстээх. М. Доҕордуурап
Саамай ортотугар уу Ньукулаас тобугун эрэ ааһар эбит. С. Никифоров
Омуннаабакка эттэххэ, Ол эбэм дулҕалара Сэттэлээх эрдэххэ миэхэ Моонньубун ааһаллара. Баал Хабырыыс
4. Туох эмэ буому, күчүмэҕэйи туораа. ☉ Преодолевать какие-л. трудности, справляться с трудностями
«Үһэ» суох үөрэнэн оскуолатын бүтэрбитэ уонна тута, үгүс киһилээх куонкуруһу ааһан, университет медицинскэй факультетыгар киирбитэ. Н. Лугинов
Сүүрбэччэ сыллааҕы Сүтүөн да сүтэр. Барыны ааһаҕын, Кэм-кэрдии күүппэт. Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ болҕомтоҕо ылбакка, ахсарбакка хаал (хааллар). ☉ Не обращать внимания, пропускать что-л. мимо ушей
Ити кэпсэтии кулгааҕын таһынан ааһар. А. Сыромятникова
6. Тохтообокко устан, бардар баран ис (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать беспрерывно (о времени)
Дьиэ таһа хараҥа эбит, түүн үөһэ саҥардыы ааһан эрэр быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Күн-дьыл түргэнник да ааһар. Эрэннэрбити толорор кэм ыган кэлбит, өссө ааһар кутталламмыт. Сэмээр Баһылай
Оҕо буолан ааспыт сааспын Ордук саныы олордум. С. Данилов
7. Буолан бүт, уурай, аһын (ханнык эмэ событие, быһылаан, түбэлтэ, айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Проходить, прекращаться, исчезать, переставать (напр., о происшествии, событиях, явлениях природы)
Хабырыыс ууга түһэ сылдьыбыта ааһан, умнуллан барбыта, оттон кини бырастыыласпыт тыла өргө диэри сүтэн биэрбэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Нуучча литературатын, искусствотын аҕыс хонугу быһа барбыт киэһэлэрэ үрдүк көтөҕүллүүлээхтик аастылар. Суорун Омоллоон
Астан, ааһан быстыбат, күһүҥҥү салгымтыалаах ардах. Софр. Данилов
Силлиэ тыал ааспыта, Сир-дойду сытыйан, Силбиккэ баттатан турбута. Күннүк Уурастыырап
8. Тохтоо, уурай, уоскуй (ыарыы, сылайыы, кыыһырыы о. д. а. туһунан). ☉ Прекращаться, проходить (о болезни, усталости, гневе, страхе и др.)
Аата чэпчээтэхпин ньии... Санаамоноом аастаҕа тоҕо үчүгэйэй! П. Ойуунускай
Ол таарымта буолар куолута, аастар эрэ таҥара көмөлөһүө. А. Софронов
Түөһүн туттан сүрэҕин чинчилэнэр, үөһэ уһуутуур, куттала өссө да ааспатах быһыыта биллэр. Эрилик Эристиин
Контузияланыыбар тылбыттан матан баран, маҥнай саҥарарбар кэлэҕэйдиир этим, ол ааспыта ыраатта. Т. Сметанин
9. Муҥур уһукка тиийэн, туохха эмэ эрэмньигин букатыннаахтык сүтэр; сиҥҥэр түһэн, кыһаллыбат буолан хаал. ☉ Дойти до крайности, утрачивать всякую надежду осуществить что-л.; дойти до последней степени отчаяния и стать безразличным, равнодушным
Эйигиттэн куттанарбын ааһан сытабын. Амма Аччыгыйа
Оҕуруокка киһи биэрэллэриттэн аастылар. В. Яковлев
Эйигин киһи өйдөтөрүн ааспыккын. С. Ефремов
Бу эмээхсин сүгүн көрдөрөр аатыттан ааста ээ. «ХС»
10. кэпс. Тугу эмэни сүтэр, туоххуттан эрэ мэлий. ☉ Утратить что-л., лишиться чего-л.
Моҥус көрбөт буола түспүт. «Абытайбыын». Туох уоттаах оһохтоох баҕайыный. Аны икки харахпыттан аастаҕым үһү. Саха ост. I
11. -ан сыһыат туохтууру кытта кылгас кэмҥэ таарыччы оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -ан означает действие, совершаемое мимоходом, попутно. Сылдьан аас. Этэн аас. Хонон аас
□ Охоноос хараҕар элэктиир кыымнар кылахачыһан аастылар. Амма Аччыгыйа
Кэпсэтиэххин, ааспыккын итиитик ахтан ааһыаххын санаабытыҥ иһин, киһиҥ ханна эмэ ыраах буолуо. Н. Заболоцкай
Итини [быһаҕы] кини Дьокуускайтан, оройуонтан кэлэн хонон-өрөөн ааспыт үтүө доҕотторугар бэлэхтиир. Н. Габышев
ср. тюрк. аш ‘проходить, перевалить’
♦ Ааһар албас (албастаах) — тугу эмэ ситиһээри эбэтэр туохтан эмэ куотаары араастаан түөкэйдээн албыннааһын. ☉ Хитрость, изворотливость, плутовство (чтобы достичь своих корыстных целей)
Өстөөх ааһар албаһын самнаран, Улуу баатыр — Сэбиэт сирэ, Өлбөт албан аатынан арбанар. А. Абаҕыыныскай
Ааһар албастара Аныйбыт эбит, Кулан кубулҕат Куладыйбыт эбит. П. Ойуунускай
Кини [өстөөх] акаары буолбатах, саһыллааҕар киитэрэй, аҕыс араас ааһар албастаах, тоҕус араас куотар кубулҕаттаах. ССС. Ааһар былыт албына (албаһа) — түөкүн, албын, үс күлүктээх. ☉ Мошенник, плут, пройдоха
Бу ааһар былыт албына, күөх далай көлдьүнэ, сытыган ньамах үөнэ, бадараан баҕата, дьэбэрэ дьиикэйэ, сыллаһар киһиҥ мин дуо? П. Ойуунускай. Ааһа түс — туохха эрэ идэтийбит киһиттэн ол идэни ордук баһылаан, киниттэн чорбой, ордук буол. ☉ Превосходить кого-л. в чем-л.
Атын ойууннар хайдах кыыралларын, тугу оҥороллорун үтүктэрим, ону ааһа түһэргэ дьулуһарым. Болот Боотур. Ааһа түһэн — ылыныллыбыт эбэтэр үгэс буолбут бэрээдэги, биллэр кээмэйи таһынан тахсан, кэһэн (тугу эрэ гын). ☉ Нарушив заранее известный порядок, преступив (превысив) какой-л. рубеж, предел (предпринять что-л.)
Өрүстэргэ да, күөллэргэ да бултуулларын көҥүллүүбүт. Ол үрдүнэн ааһа түһэн, уоракөстө син биир бобуулаах да кэмигэр, холобур, балык ыырын саҕана балыктаан түбэһэллэр. «ХС»
Аны туран, ааһа түһэн, абаккатын ситиһэн, Хобороонньо кээлтигэр Хомнуу соҕус эппитэ. Күннүк Уурастыырап. Быһа ааспат — хайаан да тохтоон болҕойор (хол., кэриэстээн, ытыктаан, кэрэхсээн). ☉ Нельзя пройти мимо без внимания (напр., об особо почитаемом путниками месте)
Түмэти былыр-былыргыттан, бары атыыһыт быһа ааспакка, тохтоон, өрөөн ааһар сирэ эбит. А. Софронов
Сатыы да, аттаах да айанньыт ол тиити быһа ааспат. Софр. Данилов
Алдаммын быһа ааһарым төрүт сатаммат. «ХС»
◊ Ааспыт аастаҕа (ааспытынан) — буолбут буолбутунан (төннөрбөккүн). ☉ Что было, то было (не воротишь, не вернешь)
Ааспыт аастаҕа дии, умнуллубут умнулуннаҕа дии. П. Ойуунускай. Ааспыт кэм тыл үөр. — хайааһын саҥарыах иннинэ буолбутун көрдөрөр кэм. ☉ Прошедшее время глагола. Саха тылыгар ааспыт кэм элбэх көрүҥнээх. Олортон сүрүннэрэ — билигин уонна урут ааспыт кэм. Аастар ааһар (ааһан иһэр) — тохтообокко, быыстала суох барар, баран иһэр (хол., күн-дьыл). ☉ Беспрерывно течь, проходить (обычно о течении времени). Күн-дьыл аастар ааһан иһэр
□ Уһун киэһэлэр дьиэ эргиннээҕи кэпсэтиигэ, күүстээх баҕа санаа кынатыгар сүктэрэн аастар ааһан иһэллэр. «ХС»
Күн-дьыл аастар ааһар, Тыал тыалырар, тохтуур. Баар олох аартыгар: Дьол, эйэ, охсуһуу. П. Тулааһынап
Дьыл-хонук аастар ааһан иһэр эбээт, эйигин көһүппэт. Амма Аччыгыйа. Ааһар ааспытын (бүтэр бүппүтүн) кэннэ — барыта бүппүтүн кэннэ (тугу эмэ гынан да диэн). ☉ Когда все прошло (уже поздно, бесполезно говорить, действовать)
Чэ, аны кэлэн ааһар ааспытын, бүтэр бүппүтүн кэннэ тугу баран уһатан-кэҥэтэн... Н. Лугинов. Ааһар киһи — уһуннук тохтообокко үргүлдьү баран иһэр киһи. ☉ Прохожий, проезжающий
Тохтоо ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай
ср. тюрк. аш, ааш ‘переваливать через гору’
II
1. туохт. Ас-үөл кырыымчыгыттан (суоҕуттан) хоргуйар аҥаардаах сырыт, аччыктаа. ☉ Голодать, вести полуголодное существование из-за отсутствия (или острой нехватки) продуктов питания
Аастахха аба да амтаннаах, Утаттахха уу да минньигэс (тыл ном.). Сыл ахсын дьылга ыллардылар, Саас ахсын салаҥнык аастылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айахпар аһыыр астаахпын, Аччыктаан ааспат аналлаахпын. Күннүк Уурастыырап
2. Аччык, аһа-үөлэ суох, хоргуйар аҥардаах. ☉ Голодный или живущий в полуголодном состоянии из-за нехватки продуктов питания
Аас киһи аска айаҕа суох (өс ном.). Өрдөөҕүтэ буолта ол Хоту аас туундараҕа, Тордохтуун дохсун тыал Субу илдьиэх курдуга. С. Данилов
Кыым куобахтаан, мас көтөрдөөн дьиэ кэргэн аас кыһыны этэҥҥэ туораабыта. «ХС»
3. аат суолт. Аччык кэм, аччык олох; аччык киһи. ☉ Голодная пора; голодное существование; голодный, изголодавшийся человек
Токко сыа да сымсах, ааска уу да минньигэс. Саха фольк. Туундара хаара кылбайда. Тоҥмут ааһан, аас тотон, Эбэҥкилэр тойуктара Эҥээрийэн иһилиннэ. И. Чаҕылҕан
Итинник бүппэт түбүккэ Аҕам барахсан олоҕо Тымныыга, ааска, күлүккэ Ааһан эрэр дии, доҕоор. С. Данилов
ср. тюрк. ач ‘голодный’
III
даҕ., эргэр. Маҥан, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Белый, желтоватобелый; сивый (о масти лошади)
Аас биэ ааһан барбыт (тааб.: хаар ууллуута). Кырдьыы аас хаһыҥын кэнниттэн Эдэрбит иккиһин эргийбэт. С. Данилов
Эрэйдээх-буруйдаах орто дойдуттан ороһуйан кэлбит ойуун аас төбөтүн нөрүтэн, сөһүргэстээн олорон суорума соругун эттэ. И. Гоголев
Аас буоргар намыһахтык тобуктаан Аатталбын этэн бүтүүм ааккын ааттаан, Сахам сирэ, оҕом сирэ. Н. Босиков
◊ Аас тэллэх эргэр. — ортото маҥан, тула өттө хара, үрүҥ синньигэс эбэтэр саахымат ойуулаах хаймыылаах сылгы, ынах тириититтэн тигиллибит тэллэх. ☉ Белая подстилка с черно-белой каймой, сшитая из конской или коровьей шкуры
Сургунуох кэтэҕэриин ороҥҥо харалаах аас тэллэхтээх бэриинэҕэ үс-түөрт сыттыгы өрөһөлүү кыстатан, иттэннэри түһэн сытар. Күннүк Уурастыырап
Бастыҥ маҥан ураһа иннигэр, өксөкү төбөлөөх тойон сэргэ анныгар Туундара кыысчаан аас тэллэххэ сөһүргэстээн олорор. И. Гоголев
Хайа бу тугуй, былыргы аас тэллэх курдук, саахымат ойуулаах хаһыаттара эмиэ баар буолаллар эбит дуу, дьоҕойон? Н. Заболоцкай