сыһ. Үөрүүлээхтик, өрө күүрүүлээхтик. ☉ Торжественно, вдохновенно, воодушевленно
Нуучча литературатын, искусствотын …… киэһэлэрэ үрдүк өрө көтөҕүүлээхтик аастылар. Суорун Омоллоон
«Табаарыстар, эрэниҥ, итэҕэйиҥ: биһиги дьолбут күнэ тахсыаҕа, хайаан да тахсыаҕа», — диэн өрө көтөҕүүлээхтик эппитэ. И. Федосеев
Кини бииргэм санаа көтөҕүүлээхтик, үөрэ-көтө, эйэҕэстик кэпсэтэ сылдьарын көрөҕүн. И. Федосеев

даҕ. Быһытталаммат, быа курдук субулла сылдьар хойуу. ☉ Тягучий; тянущийся
Саахар амтаннаах, көтөҕүүлээх тиэстэ курдук уунаҥныы сылдьар сынньылхай суораты лобуйан кэбистим. Багдарыын Сүлбэ

сыһ. Тэниччи, ньалбаччы, үллэ-кэтирии (хол., этэрбэс сытыйбыт баһын, уос о. д. а. тустарынан). ☉ Выпукло, растянуто, расширенно (напр., о намокшей головке торбасов, унтов и т. д.)
Атаҕын хатыйа тардан, икки өттүгэр кыратык иэгэҥнии-иэгэҥнии, сымыһаҕын бэллэччи ыһыктан, дорҕоонноох кэп-кэрэ куолаһынан ыллаан дуораһытан барда. Эрилик Эристиин
Күһүҥҥү нуһараҥ күн. Самыыр сэллиисэллии түһэр. Этэрбэһим бэллэччи сытыйан хаалла. И. Сосин
[Маня] аны бу сыттаҕына, сор болдьохтоох диэбиккэ дылы, үһүс күнүгэр иэдэһэ, көтөҕүүлээх килиэптии бэллэччи иһэн таҕыста. Н. Габышев

1. аат. Бэрт уустук, бутуурдаах, мэһэйдээх туох эмэ. ☉ Что-л. сложное, запутанное, замысловатое
   Ол барыыстаах судургу бырайыак тардылыга, иирбэтэ-таарбата суох барар. Н. Лугинов
   Бэйбэрикээн [эһэ аата] оҕолорун олох мындырдарыгар, иирбэтигэр-таарбатыгар барытыгар үөрэтиэхтээҕэ. И. Федосеев
   Ыраахтааҕы тус олоҕор үчүгэйдик олорор буолан баран, ис-искэ киирдэххэ, иирбэтаарба ханна барыай. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт.
3. Киһи дэбигис быһаарбат, уустук. ☉ Трудноразрешимый, сложный
   Ньургустаана өйүгэр-санаатыгар сопхуос олоҕун иирбэ-таарба боппуруостара бииртэн биир киирэ тураллара. «ХС»
   Бэйэтэ да ситэн, онуманы, улахан дьон эҥин-эгэлгэ, иирбэтаарба сыһыаннарын араҥалаан өйдүүр, сирэр-талар киһи. «ХС»
4. Соччо ыарахана суох эрээри, үгүс бириэмэни, түбүгү эрэйэр (үксүгэр үлэхамнас туһунан). ☉ Незначительный, мелкий, но отнимающий время (обычно о работе)
   Кини иирбэ-таарба бытархай үлэҕэ сылдьарын сөбүлээбэт, кэм сүгүүлээх-көтөҕүүлээх, эт-хаан тэнийэр үлэтин таптыыр. Болот Боотур
   Көлүүр сылгытын көрүү, уу баһыыта, мас тиэйиитэ, онтон да атын иирбэ-таарба үлэ элбэх этэ. И. Федосеев

даҕ., эргэр.
1. Өс киирбэҕэ суох олус дьоһуннаах, нүһэр. ☉ Очень солидный, серьезный
Кини [Тыгын] улахан уолуттан улаҕалаах дириҥ өйдөөх түспэ дархан киһи тахсыа суоҕун кини билбитэ ыраатта. «Чолбон»
[Турок] улахан баай, тойон-хаан киэптээх, аҥныбыт дархан киһи. «ХС». Тэҥн. дьоһун, нүһэр
2. Дархамсык, дьоһумсуйа туттар. ☉ Высокомерный, напускающий на себя важность, надменный
Уус ойоҕо дархан, ойуун ойоҕо дьохтоох (өс хоһ.). Ол улуу Эбэ иччитэ дархан хотун быһыылааҕа. Биирдэ эмэтэ уу сэбин алгыы киирдэххэ, эчикийэ иҥиэттэн, «эй-ээх» диэн биэрбэтэ сүрдээх буолара. Болот Боотур
[Сыгаан] Дархан кырасаабыссаҕа Аалай былаат бэлэхтиир. И. Гоголев
3. поэт. Аарыма улахан, баараҕай (көстүүтүнэн, кээмэйинэн). ☉ Великий, громадный, огромный (по размерам, величине)
Дьиктикэҕин, дархан Ленам! Сиртэн дуу, халлаантан дуу, Төрдүҥ хантан саҕаланар? И. Гоголев
Биһиги дархан, суодал суорба таастар тэллэхтэригэр балааккабытын туруорбуппут. И. Гоголев
Халыма дархан хайалара Кини [тыраахтар] тыаһынан аар тайҕалара Күһүгүрүү күлэллэр. И. Эртюков
♦ Аан дархан көр аан II
Баттаабыты баһын быһа, Иҥсэрбити илиитин кэрдэ туруохпут диэн, Аан дархан андаҕары Андаҕайдахпыт буоллун! Суорун Омоллоон
Фестиваль кыттыылаахтара бүттүүн туох кыаллары барытын оҥорорго аан дархан андаҕар биэрбиттэрэ. С. Тарасов
Көҥүл, дьол, таптал иһин …… оҕо дьоллоох мичээрин иһин ийэлэр сэргэхтик туруохпут диэн андаҕар аан дархан тылларын долгуйан этэҕит. И. Егоров
◊ Дархан олох - улаханнык ытыктанар киһини, ыалдьыты олордорго аналлаах бочуоттаах миэстэ (үксүгэр саха балазаныгар биллэрик орон). ☉ Место, отведенное для почетных гостей (в якутской юрте обычно лавка, расположенная вдоль противоположной от входа стены)
Кыыс аанньал таҥара көтөҕүүлээх кыыстаах уол киирэннэр дархан олох үрдүнэн таҥара холоругар таҥараларын уурдулар уонна чүмэчи уматтылар. ИН ХБ
ср. тюрк. тархан, дархан 'привилегированное сословие'

аат.
1. Көтөҕүүлээх үрүҥ эбэтэр хара бурдук тиэстэтиттэн мэһийиллэн, оһох иһигэр буһарыллар ас. ☉ Хлеб (пищевой продукт)
Астан саамай ылларбыт астара — астаммыт ас, килиэп, буулка, суухара. А. Софронов
Микиитэ ийэлээх эһэтэ …… куулу сүөрэ баттаатылар: биир килиэп уонна чиэппэр чэй баар эбит. Амма Аччыгыйа
Эт мииннээх эбиэппэр, Арыылаах килиэппэр Наадыйбат киһигин. Л. Попов
2. көсп. Аһыыр ас уопсайынан. ☉ Пища вообще
Ийэм иистэнэн, Килиэп булан, Күөх буруобут унаарыйа Олоорпут онно ыал буолан. П. Тобуруокап
Атах тумсун эрэ көрүллүбэт, Аһыыр килиэп иһин эрэ сүүрүллүбэт! С. Васильев
Сорохтор …… араас тэрилтэлэргэ үлэлээн килиэп харчытын булуна-булуна, үөрэнэ хаалбыттара. КНЗ ТС
3. кэпс. Аналлаах үлэ. ☉ Персональная работа
— Куоракка үөскээбит оҕо диэтэххэ, сүөһүгэ сыһыаннаах курдук эбиккин ээ... — Сыһыаннаах буолумуна: килиэбим буоллаҕа дии. Л. Попов
От, бурдук хомуурун массыыналарын тустарынан этэ да барыллыбат — ол аналлаах үлэҥ, билиҥҥи оҕолор этэллэринии, килиэбиҥ буоллаҕа дии. Ф. Софронов
◊ Килиэптээх мас — тропикка үүнэр, тутовайдар кэргэннэригэр киирэр элбэх кырахымааллаах астаах мас. ☉ Хлебное дерево (тропическое дерево семейства тутовых)
Банан, кокосовай пальма, килиэптээх мас, манго уонна авокадо тропик дойдуларын олохтоохторугар килиэптэрин уонна да атын бородуукталарын солбуйар астары биэрэллэр. КВА Б

1. аат.
2. Уһун мутукчалаах төгүрүктүҥү туораахтаах хагдарыйбат мас. ☉ Сосна
   Хаары бүрүммүт хойуу ойуур улам арыттанан, сэндэҥэрэн баран, бөдөҥ бэстэринэн бүүрүктэнэн бүттэ. Амма Аччыгыйа
   Харыйа, бэс, тиит лабааларын үнтү кулуубут, итиэннэ наар уоспутунан айылҕаны харыстыаҕыҥ диэн аҕыс айдааны түһэрэбит. С. Никифоров
   Бу наар кумах дойду быһыылааҕа. Маһын үксэ бэс буолан болбукта этэ. Н. Якутскай
3. Бэс ойуур, бэс чагда, бэс ой. ☉ Сосновый бор, лес, лесок
   Бэс иһинээҕи хонууга муусука ньиргийэр, үҥкүү буола турар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сэргэлээх алар бэһигэр Хайыһардьыт ыччат элбиир. С. Данилов
4. эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ — сииргэ анаан кыһыйыллан ылыллыбыт бэс субата. ☉ Сосновая заболонь (слой древесины, находящийся непосредственно за корой), заготовленная для еды (в дореволюционное время)
   «Сайын кииһилэни үргээбэккит, бөрүөк оту, бэһи кыһыйан хаһааммаккыт, көр, кэһэйдэххит», — диэбит Чоочо. МНН
   Үс сааскы ыйга уу, бэс иккини аһаан олорорун кини [саха дьадаҥыта] ол курдук буолуох тустааҕынан ааҕар. УАЯ А
5. даҕ. суолт. Бэстэн оҥоһуллубут; бэстэн турар; бэстээх. ☉ Сосновый. Бэс кытыйа. Бэс бэрэбинэ. Бэс тумул. Бэс аллея
   □ Бэс халҕаны икки сиринэн буулдьа кытар гына дьөлүтэ көтөн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Сайын кини оол бэс үрүйэни өрө батыһан тахсан барыыһы. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр бэс халҕаннара эмискэччи аһылынна. Т. Сметанин
   ♦ Бэһинньигэ (диэри) бэстээх — сииргэ бэлэмнээбит хаһааммыт бэһин субата балаҕан эрэ ыйыгар тиийэр. ☉ Иметь запас сосновой заболони до сентября. Бэһэ бэттэх <уута уҥуор> — мөлтөхтүк бэлэмнэммит ас. ☉ Плохо приготовленная пища (букв. вода по ту сторону, а сосновая заболонь по эту).
   ◊ Бэрдьигэс бэс — кыра бэс, ситэ илик бэс. ☉ Молодая сосна, сосенка
   Киэҥ үрүйэ кытыытынан сайбарыһа үүммүт бэрдьигэс бэһи кини үнүрүүн холкуос ходуһатыгар үлэлии киирэн иһэр кыргыттарга дьүөрэлии көрбүтэ. Амма Аччыгыйа
   Бэс кумаара көр бырдах. Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
   Бэс мас — 1) бэс диэн курдук. Аргыый харахпын мин аһан, Үөрдүм кыһыҥҥы дии санаан, Көр эрэ, миигин аһынан, Бэс мас хаарга тобуктаан Турар түннүгүм анныгар. П. Тулааһынап
   Сэргэстэһэн кинилэр Бу дабайан иһэллэр Бэс мастардаах үрдүк сыыры. И. Гоголев; 2) бэстэн оҥоһуллубут (эркин, остуол о. д. а.). ☉ Сосновый, сделанный из сосны (стол и т. д.)
   Түннүк аттынааҕы кыһыллыҥы кырааскалаах боростуой бэс мас кытыылаах эргэ түрүмүөҕэ көрүнэ-көрүнэ, уоһун кырааскалана турар. Софр. Данилов
   Ыраахтааҕы сэриитэ бу дьиэни [Романовка дьиэтин] Ыстыыгынан сиритэ кэйбитэ, Кини бэс мас кэбирэх эркинин Дьөлүтэ сүүрпүтэ. Эллэй. Бэс ойуур — аҥаардас бэс эрэ мастаах ойуур. ☉ Густой сосновый лес
   Бэс ойуур анараа өттүгэр дьүөлэкээн сыһыыта баар үһү (тааб.: киһи ытыһа). Түүн чуумпурбут бэс ойуур, силбиги бүрүммүт күөх хонуу лааҕыры кытта тэҥҥэ уһукталлар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Лоһуора көмүс туораахтаах бэс ойуурдар быыстара, үҥкүүлүүр площадка, дьиэлэр тастара өссө эбии күйгүөрэн, саҥа-иҥэ хойдон, ырыа-тойук үксээн, өрө ньиргийэ түстэ. А. Бэрияк
   Дорҕоонноох куоластаах, Токуоралаах тумустаах, Тордох хара өҥнөөх Тойон кыыл тохтуур, Уоруйах суор хонуктуур, Уордаах боруллуо олорор Уруктаах бэс ойуурдаах. С. Зверев. Бэс тыа — бэс эрэ үүммүт тыата. ☉ Сосновый бор, сосняк
   Сэндэҥэ мастаах бэс тыаҕа Соҕотоҕун хаамтым бүгүн. Сыгынаҕы да сылбаҕы, Саараама, манна көрбөккүн. Баал Хабырыыс. Бэс үөрэ — бэс субатын тарга эбэтэр үүккэ (сиҥэҕэ) ытыйан оҥорбут ас. ☉ Похлебка из сосновой заболони на молоке или на таре (см. тар)
   Үллэр доруоһалаах, көтөҕүүлээх ас аһаныаҕа. Бэс үөрэ, үтэһэлээх лэппиэскэ төрүт сүтүөхтэрэ. П. Ойуунускай
   Ааныска сурдьа бэс үөрэни мас хамыйаҕынан бэрт минньигэстик сиэн лобуйарын астына, таптыы көрөн олорон, бу саҥардыы улаатан эрэр кыра киһини ис-иһиттэн аһына саныыр. С. Никифоров
   Ыаллар бэйэлэрэ бэс үөрэтинэн олороллор. И. Гоголев. Бэс чагда — үрдүк сиргэ үүммүт сэдэх бэс мастардаах ойуур. ☉ Сосновый бор на возвышенной местности
   Бурхалей сэндэҥэ соҕус бэс чагда быыһынан, кырдьаҕас киһи сүүһүн курдук кэрэниистэрдээх хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
   Тиит тыалар, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, симилэх ойуурдар быыстарынан эҥин араас киэҥ — кыараҕас ырааһыйалар, үрүйэлэр, дүөдэлэр ыһыллыбыттар. Амма Аччыгыйа
   Уҥуор бэс чагда көстөр. Бу өттө намыһах. И. Данилов. Бэс ыйа — сыл алтыс ыйа. ☉ Июнь
   Бэс ыйынааҕы куйаас сыралҕана ыкпытын үрдүнэн, комбат тохтобулу көҥүллээбэтэ. Эрилик Эристиин
   1965 сыллаахха бэс ыйын чэмэлкэй күннэригэр Дьокуускайга түмсүбүт өрөспүүбүлүкэ эдэр ыччатын ортолоругар найахылар эмиэ бааллара. АҮ
   Бэс ыйын бастакы аҥаарыгар күн-дьыл бэркэ көннө, халлаан ып-ыраас буолла, ардах сууйбут хонуу куйаара күн уотуттан дьикти үчүгэйдик чэлгийдэ. М. Шолохов (тылб.)

аат.
1. Итэҕэл үөрэҕинэн бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар, киһи курдук мөссүөннээх үрдүкү айыы. ☉ По религиозным представлениям: верховное существо, создавшее мир и управляющее им, бог. Таҥараттан көрдөс
□ Таҥара сэрэҕи таптыыр (өс хоһ.)
Аан дойдуну айан баран, таҥара киһиттэн ыйыппыт: «Кыһыны уһун гынабын дуу, сайыны уһун гынабын дуу? — диэн. Саха фольк. Былатыан Сэлэпсиэп дойдутугар тахсыбыт. Ону быыпсай кулуба көрсө түһэн: «Таҥараны билиммэт, тойону ытыктаабат, олус ордуос оҕо үөскээбит үһүгүн!» — диэн хомуруйа саҥарбыт. Амма Аччыгыйа
Таҥара кинилэри [аанньаллары] олус таптыыр буолан, үрдэ суох үөрүүнү, муҥура суох дьолу бэлэхтээбит. Н. Лугинов
2. Хаптаһыҥҥа, холустаҕа ойууламмыт, металга быһыллан оҥоһуллубут таҥара мэтириэтэ, таҥара мөссүөнэ. ☉ Икона
Иҥнибэккэ-толлубакка көтөн түспүт [таҥара дьиэтигэр] кэлэригэр көмүс таҥараҕа кириэстэммитинэн барбыт. Саха фольк. Утары муннукка оҕо көтөҕүүлээх дьахтар таҥара олорор. Амма Аччыгыйа
Лампаада тулата бүтүннүү истиэнэ тухары араас таҥаралар …… сырдык-хараҥа дьүһүннэнэн олоорторо. Суорун Омоллоон
Климовскай таҥараҕа кириэстэнээт, тойонугар тоҥхоҥноото. П. Филиппов
3. Христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр күн, бырааһынньык (хол., Ороһуоспа, Киристиэп уо. д. а.). ☉ День, отмечаемый церковью как религиозный праздник
Таҥараҕа сиир бурдукпут мэлигир. А. Софронов
Таҥараларга сиэхпит диэн, бурдугу, саахары ийэтэ ханна эрэ кистиирэ. Н. Якутскай
Мэхээлэйэп таҥара тиийэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. «ХС»
4. эргэр. Араҥаччылыыр иччи. ☉ Духпокровитель, тотем
Ыты культовай көмүү диир С.А. Федосеева. Ити тугуй? Ити аата ыты, таҥарабыт дии санаан кэриэстээн, чиэстээн-бочуоттаан көмүү. Багдарыын Сүлбэ
5. эргэр. Халлаан. ☉ Небо
Таҥара сарыытын саҕана тайах кыыллыы барбыт. Саха фольк. Таҥара сарыыта Талах ойуурдарга Тардыы көмүс табыталлаах Талыы ырыаһыттара …… чарчыстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Былаҕай сыстыа диэннэр, Былыттаах таҥараҕа быктарбакка …… Аҕалаах ийэтэ Атаахтатан үөскэппиттэр. П. Ойуунускай
Ол түүнүгэр, сарсыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта. Суорун Омоллоон
♦ Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа көр аҥаар
Аҥаара күрдьэх маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ кыраммыт, Аҥаара таҥара маһа буолан, Аҥаардастыы эрэ арбаммыт. С. Зверев
Сорохпут таҥара маһа, сорохпут күрдьэх маһа буоларбыт табыллыбата буолуо. Р. Кулаковскай
[Трофимова — Серафим Тимофеевичка:] Эн таҥара маһа буолан хаалаары гынаҕын дуо? М. Попов. Киэҥ таҥарата кыараата эргэр. — <киэҥ> көхсө кыараата диэн курдук (көр көҕүс II 1). Киэҥ таҥарам кыараан олоробун. Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ — тыыннааҕым тухары (күнү, халлааны көрөр, билэр эрдэхпинэ). ☉ Пока я жив (букв. пока буду знать небо и солнце). Күннээх таҥарабын билэр эрдэхпинэ бэриниэм суоҕа. Таҥара аһан биэрдэр — таҥара, үөһээҥҥи үрдүкү айыы, көмөлөстөр. ☉ Если бог поможет
Баҕар, ол курдук таҥара аһан биэрдэҕинэ, биһиги Сэмэнчикпит үөрэхтээх киһи буолуо. Н. Түгүнүүрэп. Таҥара аһыммыт калька. — араас кутталлаах сырыылары, түбэлтэлэри этэҥҥэ туораабыт. ☉ Бог миловал
Сэрииттэн хаста да улаханнык бааһыран кэлбитэ. Хайаан тыыннаах орпута буолла, чахчы таҥара аһыммыт киһитэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара аһын курдук тут — тугу эмэ олус харыстаа, наһаа сэрэнэн, кэччэйэн тутун. ☉ Обращаться с чем-л. очень бережно, употреблять очень экономно (букв. обращаться как с просфорой)
Хаһаас этэ бүтэрэ чугаһаата. Ол да буоллар киэһэ аайы таҥара аһын курдук тутан биирдии кырбаһынан миин буһарар. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабатах калька. — быһыы-таһаа, күүс-уох, дьоҕур-талаан айылҕаттан дэлэччи бэриллибит (киһитэ). ☉ Бог не обидел
Көстөр дьүһүнүнэн, күүһүнэнуоҕунан даҕаны таҥара атаҕастаабатах киһитэ этэ. НАГ ЯРФС II. Таҥара атаҕастаабыт калька. — дьонтон туох эрэ итэҕэстээх, айылҕаттан итэҕэстээх. ☉ Бог обидел. Ити Дьөгүөр оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит. Таҥара атаҕастаабыт киһитэ. Таҥара атаҕын кууһа сытар — наһаа таҥараһыт. ☉ Верующий фанатично
Таҥара атаҕын кууһа сытар оҕонньор. НАГ ЯРФС II. Таҥара баарына — чахчы кырдьыгы этэбин, адьас сымыйалаабаппын (мин кырдьыкпын таҥара бэйэтинэн көрөн турар дии саныыра былыргы саха). ☉ Ей-богу, богом клянусь (букв. пока есть бог)
Таҥара баарына, кырдьык. Амма Аччыгыйа
«Таҥара баарына, сымыйалаабаппын», — диир онуоха киһилэрэ. Н. Якутскай
[Сандаарка:] Таҥара баарына, чахчы. С. Ефремов. Таҥара <бэйэтэ> билэр — ким да билбэт (тугу барытын таҥара эрэ билэр дии саныыра былыргы саха). ☉ Бог знает, одному богу известно
Ханна сылдьарын таҥара билэр. Барбыта ыраатта, хаһан кэлэрин таҥара билэр. Бу үрдүгэр төһө таһыыры көрбүттэрин таҥара бэйэтэ билэр. Күндэ
Эрдьигэттэрбит ханна сылдьалларын таҥара бэйэтэ билэн турдаҕа буолуо. Ч. Айтматов (тылб.)
Таҥара биэрбэтин — таҥара быыһаатын диэн курдук. Суолун-ииһин сабынан — Оҕолоохтору «аһынан». «Таҥара биэрбэтин оннугу. Итэҕэйимэҥ, оннугу-манныгы!» — дэтэлиир. «ХС». Таҥара биэриэ калька. — барыта баар буолуо. ☉ Бог даст
[Аҕабыыт:] Дьэ, кырдьаҕас, бурдук үчүгэй! Таҥара биэрбит ээ. Н. Неустроев. Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ… Амма Аччыгыйа
«Ээх даа, бу дьону таҥара дьэ биэрдэ», — диэт, Авксентий эргиллэ түстэ. М. Доҕордуурап. Таҥара буол — абыраа; алдьархайтан көмүскээ. ☉ Защищать, оберегать кого-л.; заступаться за кого-л., ограждать от посягательств (букв. будь богом)
[Варвара:] Онон, дьэ, абырааҥ. Киһи буолуҥ, таҥара буолуҥ! С. Ефремов. Таҥара быыһаатын калька. — оннук эрэ буолбатын (туох эрэ буоларыттан куттанар, сөбүлээбэт буоллахтарына этэллэр). ☉ Упаси бог, боже упаси
Таҥара быыһаатын маннык олохтон. Н. Неустроев. — Оттон эн даҕаны өрөбөлүүссүйэ киһитэ буол ээ. — Таҥара быыһаатын… Амма Аччыгыйа
[Ньыыхан:] Кэбис, эн миэхэ холкуос үлэтин санатыма, оннук сортон таҥара быыһаатын. «ХС». Таҥара бэлэҕэ — ким эмэ олоҕор улахан сабыдыаллаах туох эрэ үчүгэй сабыытыйа буолуута. ☉ соотв. подарок судьбы. Оҕолонуу диэн таҥара бэлэҕэ буоллаҕа дии
□ Үтүө киһи доҕордонуу — таҥара бэлэҕэ. Вольтер (тылб.). Таҥара гынан үҥк — наһаа ытыктаа, сүгүрүй, таҥара курдук көр. ☉ Боготворить кого-л., молиться на кого-л., как на бога
Ол ортотугар, бии эдэр эрдэҕинэ дьон таҥара гынан үҥпүт, илин-кэлин сүүрбүт оҕонньордоро суос-соҕотоҕун, кэрэх төрдүгэһин курдук хохоллон олороро. Суорун Омоллоон
[Бүөтүр:] Кинини букатын таҥара гынан үҥэрбит хаалбыт дии, туохха тиэрдэллэр. Амма Аччыгыйа. Таҥараҕа дууһатын биэрдэ көр дууһа. Эһэтэ бөөлүүн таҥараҕа дууһатын биэрээхтээбит. Таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) — мөлтөх, кыаҕа суох эрээри букатын кыайбат киһигэр утарылас, харса суоххун көрдөрбүтэ буола сатаа. ☉ Храбриться перед значительно превосходящим по силе противником (о бессильной угрозе)
Кэбис-кэбис, дьүөгээм, таҥараҕа мастаммыкка дылы, дьылҕабытыгар баайсан да хайыахпытый? Оҥоһуубут оннук буоллаҕа эбээт. Н. Лугинов
Баай-мааны дьону утары барар сэттээх-сэмэлээх буолуо, кэбиһиҥ, таҥараҕа мастанымаҥ. Көрсүөтүк сылдьыҥ. «ХС». Таҥараҕа махтал — олус үчүгэй. ☉ Очень хорошо, слава богу. Маннык олорорбут — таҥараҕа махтал
□ Сүөдэр баара — таҥараҕа махтал. В. Гаврильева. Таҥараҕа тиксэр курдук (кэриэтэ) — 1) хаһан эмэ, дэҥ кэриэтэ, сыл баһыгар-атаҕар. ☉ Изредка, от случая к случаю (бывать у кого-л., вспоминать о ком-л.)
Аймахтарыгар биирдэ эмэ, таҥараҕа тиксэр курдук сылдьан, ону-маны кэпсэтэн ааһааччы. НАГ ЯРФС II
Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. М. Доҕордуурап; 2) хаалбыт аһыҥ саппааһын наһаа харыстаан, кэмчилээн (тут, тутун). ☉ Очень бережно, экономно, изредка (употреблять оставшийся запас пищи, продуктов). Эппит бүтэрэ чугаһаата, таҥараҕа тиксэр курдук тутуннахпытына табыллыыһы. Таҥараҕа ыллаан кэбистэ эргэр. — халлааҥҥа туойан кэбистэ диэн курдук (көр халлаан). Таҥара имнэннэҕэ — таҥара баар буолан дьаһайдаҕа, оҥордоҕо. ☉ Бог повелел (букв. бог подмигнул, наверное)
— Дьэ, Тээллэриис, миэхэ кэлбитиҥ үчүгэй. Этэргэ дылы, таҥара имнэннэҕэ. И. Гоголев. Таҥара көмөлө- һөө ини (көмөлөһүө) — куһаҕан, алдьархай буолбат ини (буолуо суоҕа). ☉ Ничего плохого не случится (букв. бог поможет)
— Оо, дьэ, хайдах эрэ олоробут? Соҕуруу халлаан оройуттан биһиги кыбыылаах оппутугар сүүнэ да холорук ытыллан түстэ, — диэн эмээхсин санаарҕаабыт куолаһынан саҥарда. — Таҥара көмөлөһөө ини, — диэн оҕонньор кириэстэнэн кэбистэ. П. Ойуунускай
[Баһылай:] Ол эрээри, хор, бу дьахтар мэһэйдээбэтэҕэ буоллар, барыта сатаныа, таҥара көмөлөһүө эбит ээ. А. Софронов. Таҥара көмөтүнэн — туох эмэ (хол., олорор олоҕуҥ) этэҥҥэ, санаа хоту үчүгэй буоллаҕына, этэллэр. ☉ соотв. слава богу (букв. с божьей помощью)
Миэхэ, сытар киһиэхэ, сонун суох. Таҥара көмөтүнэн этэҥҥэ олоробут. Бэс Дьарааһын
Таҥара көмөтүнэн бары чэгиэммит. И. Данилов. Оҕо өлүүтэ, таҥара көмөтүнэн суох. «Саха с.». Таҥара курдук көрөр — кими эмэ дириҥник ытыктыыр, киниэхэ сүгүрүйэр. ☉ Глубоко уважать кого-л., преклоняться перед кем-л., боготворить (букв. как на бога смотреть)
Саҥа оскуоланы туттарбыт. Онон олохтоохтор Николай Васильевиһы таҥара курдук көрөллөр эбит. Н. Босиков. Таҥара курдук тутар — кими эмэ олус ытыктаан, убаастаан көрөр-харайар, кини туһугар наһаа кыһаллар. ☉ С величайшим уважением, почтением ухаживать за кем-л., заботиться о ком-л.
Сэрииттэн эргиллэн кэлэн баран, Антон Ильич эмиэ өр баҕайы Сэбиэккэ бэрэссэдээтэллээбитэ. «Биһиги бастакы бэрэссэдээтэлбит!» — диэн дьабыыллар билигин даҕаны кинини таҥара курдук туталлар. «ХС». Таҥаралаах сүөһү — өлөртөн, уорартан көмүскэллээх сүөһү. ☉ Скотина, которой не суждено в данное время умереть или быть украденной и съеденной, потому что её бог бережёт. Таҥара накааһа көр накаас. Ардаҕы, хаары билиммэккэ мас кэрдэрбит. Онно баара — таҥара накааһа диэн
□ Наар дьону батыһаҕын: турдахтарына тураҕын, утуйдахтарына утуйаҕын, үлэлээтэхтэринэ үлэлиигин
Дьэ, таҥара накааһа диэтэҕиҥ. Далан. Таҥараны умнубут баҕайы — таҥара сиэрин-туомун, бэрээдэгин тутуспат киһи. ☉ Человек, не соблюдающий, нарушающий божьи законы
Эһиги хаайыыгытыгар сытааччы Ыстаарыстын диэн дьиҥ-чахчы таҥараны умнубут баҕайы, мин ыалы тэриэбэнэн кэрийэ сырыттахпына малыыбан ыллаппатаҕа, итиэннэ миэхэ төһө эмэ иэстээх этэ, онтукатын …… аккаастаан кээспитэ. С. Ефремов. Таҥара оҕото кэпс. — көнө майгылаах, судургу; киһиэхэ куһаҕаны оҥорбот (үксүгэр эдэр киһи туһунан). ☉ Простодушный, наивный; безобидный, безвредный (обычно о молодом человеке — букв. божье дитя)
Дьон көрөрүгэр боростуой, эйэҕэс, быһата, таҥара оҕото, оттон дьиҥэр — сур бөрө. БТТ. Таҥара оҥостор — кими эмэ таҥара курдук саныыр, умсугуйан туран таптыыр, сүгүрүйэр. ☉ Обожествлять, слепо любить кого-л., преклоняться перед кем-л.
Кинигэлэри ырытыынан ситимнээн «таптал» уонна «дьол» тустарынан кэпсэтэр буолан барбыппыт. Кини Татьянаны таҥара оҥостор, оттон мин Онегин даҕаны оччо улахан буруйа суох диибин. Р. Баҕатаайыскай
[Татьяна Ивановна:] Эйигин таҥара оҥостон кэбиспитим. С. Ефремов. Таҥара өстөөххө да биэрбэтин — киһи өстөөҕөр да тиксэригэр баҕарбатын курдук ыарахан, ынырык суол диэн этии. ☉ И врагу своему такого не пожелать, не дай бог такое даже врагу (букв. пусть бог и врагу не даст)
[Боккуо:] Маннык олоҕу таҥара өстөөххө да биэрбэтин. А. Софронов. Таҥара санаа биэрдэҕинэ — бэйэтэ кыайан өйдөөбөт киһиэхэ эмискэ үчүгэй санаа киирдэҕинэ. ☉ Вдруг что-то хорошее придёт на ум (букв. если бог пошлёт мысль)
Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо, кэллэр үчүгэй этэ. А. Софронов. Таҥара таалата кэпс. — кыһалҕата, эрэйэ суох, киһи дуоһуйар көҥүл олоҕо. ☉ Благодатная, наполненная блаженством, свободная жизнь
Туох да кыһалҕата, эрэйэ суох, бэйэ талбытынан дьаһанар, көҥүлүнэн туттар олус үчүгэй олоҕун туһунан «күн көрө», «таҥара таалата» диэн норуокка былыр этиллэн хаалбыт. ПАО ЫА. Таҥара талбыта — туох да кыһалҕата суох өрөгөй үрдүгэр (сырыт). ☉ Быть на верху блаженства
— Ол киһи төһө бэркэ сылдьарый? — Таҥара талбыта. М. Доҕордуурап. Таҥара тугу биэрбитинэн калька. — сибилигин туох баарынан (күндүлээ, аһаа, олор). ☉ Чем бог послал (напр., угощать). Таҥара тугу биэрбитинэн олороохтуубут. Таҥара туһугар калька. — көрдөһөн-ааттаһан этии: бука баһаалыста (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Ради бога
Таҥара туһугар эн итини дьоҥҥо кэпсээмэ, күлүү гына сылдьыахтара. НАГ ЯРФС II. Таҥара умнуутугар хаалбыт — болҕомтоҕо ылыллыбатах; быраҕыллыбыт. ☉ Оставленный без внимания, заброшенный, забытый богом
Биһиги күннэрбитинээҕи лиирикэҕэ хаһааҥҥыта эрэ таҥара умнуутугар хаалбыт, ыраахтааҕы былааһынан хам тэпсиллибит норуот фольклоруттан киһи дьиктиргиэн курдук олоҕу таптааһын толору арылхай кыырпахтара, киһи ситиитин-хотуутун …… этэр дьэҥкэ матыыптара тыргылла түһэллэр. «ХС». Таҥара уон оччону биэриэ — баары харыстаама, кэччэнимэ, ким эмэ туһанарыгар биэр, үчүгэйи оҥоруу уон оччонон төлөнүөҕэ диэн этии. ☉ Бог воздаст сторицей (букв. бог даст в десять раз больше)
Таҥара эйиэхэ уон оччону биэриэ, онон, хата, малыыбанна ыллат. Суорун Омоллоон. Таҥара ханна гынарынан калька. — түбэһиэх, ханна бааргынан (хол., олор, хонон тур). ☉ Куда бог пошлёт
Таҥара ханна гынарынан сылдьабыт. НАГ ЯРФС II. Таҥара харайбыт калька., харыс. т. — өлбүт, тыына быстыбыт. ☉ Бог прибрал
Били өр баҕайы суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыт Өндөрөй оҕонньору бөөлүүн таҥара харайаахтаабыт. НАГ ЯРФС II. Үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи — сиэри-бэрээдэги, сууту-сокуону билэр дьоһуннаах, бэрээдэктээх киһи. ☉ Порядочный, признающий общественные нравы и законы человек (букв. человек, имеющий бога, которому молится, и судилище, в котором судится)
Үҥэр таҥара оҥоһун — таҥара гынан үҥк диэн курдук. Оҕолоох хаалбыт огдообо даҕаны сүүрбэччэ сыллааҕыта сүппүт киһиэхэ бу курдук эрэллээхтик сылдьара, бу курдук кинини үҥэр таҥара оҥостон олороро ахсааннаах буолуо. Софр. Данилов. Үҥэр таҥарата — сүгүрүйэр, наһаа ытыктыыр, убаастыыр киһитэ. ☉ Человек, перед которым кто-л. преклоняется, которого боготворит (букв. он его бог, которому молится)
Бу …… быыкайкаан хоһоонум, баҕар, мин үрдүк үҥэр таҥарам — улуу Пушкин поэзиятын сылаас тыыныгар бигэммитэ буолуо. Күннүк Уурастыырап
Кини миэхэ көрөр күнүм, үҥэр таҥарам буолбута. «ХС»
◊ Айыым таҥарам! көр айыы I
Оо, Айыым таҥарам! Бу аҕыс тараҕай Дьааҥыбыт эмиэ хайа көмүс тутаахпыт туллан түһэрин биттэнэн, турута сытыйда буолла?! П. Ойуунускай. [Ааныка:] Бу дэриэспэ туох буола сылдьарый! Бу хайаларын оҕотун уоран аҕалла. Оо, айыым таҥарам!… Туох үлүгэрэй!… Туохха-туохха тиэрдэҕин?… С. Ефремов
Айыы Тойон таҥара көр айыы I. Ордук Дьаакып оҕонньор Олус наһаа кыһаллан, Ааттарынан биирдии ааҕан, Аймахтарын Дуусаларын Айыы тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Таҥара аһа — 1) көр ас III. Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан таҥара аһын сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа; 2) ыал таҥара бырааһынньыгар аһыыр аһа (былыр сахалар христианскай итэҕэл быһыытынан бэлиэтэнэр бырааһынньык күнү бэлиэтииргэ анаан ас хаһааналлара). ☉ Еда, специально запасённая семьёй для христианского религиозного праздника
Уот үөһүгэр икки алтан солуурга таҥара аһа — сыалаах эт уонна куйаха — буһан ыргыйар. Болот Боотур. Таҥараҕа тигис итэҕ. — таҥара дьиэтигэр кэлэн таҥараҕа үҥк, айыыгын эт, ыраастанан, таҥара аһыттан аһаан бар. ☉ Приходя в церковь, молиться богу, исповедоваться, причащаться. Былыр эбэм эмээхсин таҥараҕа тиксээри сылга биирдэ Баайаҕа таҥаратын дьиэтигэр баран кэлэрэ үһү
□ Таҥараҕа тиксээри хас да хонукка ыалга олорон харалынна. Амма Аччыгыйа
Ламмаҕа киирэн, таҥараҕа тиксэн иһэбин. М. Доҕордуурап
Таҥара долбуура (холоруга) көр долбуур. Таҥара долбуурун анныгар улахан остуолга тэлгэммит хаартаҕа хас да киһи төҥкөйбүт. Софр. Данилов. Таҥара долбуурун аннынан түөрт муннуктаах, чочуонай атахтаах остуол турар. «Саха с.». Таҥара дьиэтэ — итэҕэйээччилэр таҥараҕа үҥэр, тиксэр, оҕолорун сүрэхтэтэр, бэргэһэлэнэр уо. д. а. таҥара сиэрин толорор дьиэлэрэ. ☉ Здание для богослужения, церковь, храм божий
Киһилэрин таҥара дьиэтин аҕыраадатыгар көмөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара дьиэтигэр аккыырайы ыллатан тураннар, икки киэһэ таҥараҕа үҥпүттэр. Эрилик Эристиин
Куорат таҥараларын дьиэлэрин солотуулаах кириэстэрэ кыһыл көмүс өҥүнэн оонньоон, үгүс ахсааннаах мас дьиэлэр дуобат курдук кэчигирээн көһүннүлэр. В. Протодьяконов. Таҥара итэҕэлэ итэҕ. — бүтүн аан дойдуну айбыт уонна дьаһайар үрдүк айыы (таҥара), чахчы баар диэн өйдөбүлгэ олоҕурбут итэҕэл. ☉ Религия, основанная на вере в существование бога (в виде богочеловека), который создал мир и управляет им
[В.И. Ленин] таҥара итэҕэлэ туругурдан үөскэппит сыгынньах, кыыллыы индивидуализмҥа биһиги өрөөбөт өстөөх дьоннорбут диэн ыйбыта. П. Ойуунускай
Таҥара кийиитэ көр кийиит. Тэлгэһэ иһэ алтан отунан аспыт, таҥара кийиитинэн кэйбит, дьэрэкээн ойуунан тэлгэммит этэ. Күннүк Уурастыырап
Нарын да, намчы да көрүҥнээх Таҥара кийиитэ сибэкким, Эн көмүс оҕуруо силбиктээх Сыһыыттан манна кэлбиккин. М. Ефимов
Таҥара күлүгэ — таҥара 2 диэн курдук. Кубарыйыар диэри эргэрбит сукуна хортууһун уста охсоот, таҥара күлүгэр кириэс охсуммахтыыр. Н. Якутскай
Уон биэстээҕэр таҥара күлүгүн өҥнөөх кыраасканан оҥорбутун …… кэриим аҕабыыта көрөн хайҕаабыта. «ХС»
Таҥара табата көр таба I. Таҥара табата муостарын аалбата: Сарыала суох кыһын сатыылыыр хаарыгар Сандаара умайар Ильич лаампата! Р. Баҕатаайыскай
Таҥара табатын курдук лаглайбыт. С. Васильев. Таҥара үөрэҕэ — таҥара уонна киниэхэ булгуччу итэҕэйиллиэхтээх сүрүн балаһыанньалар тустарынан үөрэх. ☉ Богословие
Кыһыллаайга учуутала уонна таҥара үөрэҕин үөрэтэр аҕабыыт даҕаны сыһыаннара тосту уларыйан хаалбыта. Л. Попов
[Николай:] Онон бу киһи хайаан даҕаны таҥара үөрэҕиттэн туораан, «антихрист» санааламмыт. Онон кытаанахтык дьүүллээҥ. С. Ефремов
тюрк.-монг. тэҥри, тэнри, тэнгэр, дээр