см. көхөлөс =.

и. д. от көхөлөс =.

1. көхөлөс диэн курдук. Көхө көмүс тарбахпытынан Күлүүстэһэ тутуһан, Күөх томтор толооҥҥо Көтөн-ойон биэриэҕиҥ! С. Васильев
2. Икки өттүнэн дуогабардаһан кэбис, тылла бэрсис. ☉ Договориться, сговориться
   Хата, эрдэ-сылла кэпсэтэн, тылбытын күлүүстэһэн кэбиһиэҕиҥ. ОИП Х

аат.
1. Буруйдааҕы суут көрүүтэ, ырыҥалааһына. ☉ Судебное разбирательство
Бүгүн суут дьүүлэ буолар.  Кини [Макаар] түһээн айыы тойон дьүүлүгэр эппит тыла норуот муҥнаах олоҕун, ыар дьылҕатын утары уһулуччу күүстээх бырачыас курдук иһиллэр. ССЛИО
Мачча [киһи аата] өрөбөлүссүйүөннэй трибунал дьүүлүн мүччү түспэтин! «ХС»
2. Буруйдааһын туһунан суут, үрдүкү тэрилтэ уурааҕа, быһаарыыта. ☉ Судебный приговор, решение суда или высшей инстанции
Онтон кинээстэр дьүүллэринэн төрдүөн түөрт аҥыы кумалааҥҥа тарҕаспыттара. Эрилик Эристиин
Тугунан эрэ баайсан, көхөлөһөн, куорат суутунан эргитэн, биһиги ходуһабытын былдьыырга дьүүл таһаартарбыта. «ХС»
Поэты быыстала суох кырбыыллар, муҥнууллар, өлөр дьүүлүн таһаараллар. М. Джалиль (тылб.)
3. Элбэх буолан мустан тугу эмэ үчүгэйин-куһаҕанын, сөбүн-сыыһатын ырытыы, быһаарыы. ☉ Коллективное обсуждение, разбор, анализ чего-л. «Кыһыл сулустар» [литературнай холбоһук] сурунааллара таҕыстар эрэ дьүүлгэ туруоран тиргиитээбитинэн бараллар. Амма Аччыгыйа
Бырабылыанньа ити боппуруоһу уопсай мунньах дьүүлүгэр туруорбут. А. Федоров. Майатааҕы норуодунай тыйаатыр сыллааҕы репертуарнай былаанын художественнай сэбиэккэ дьүүлгэ туруоран, бигэргэттэрэн үлэлиир. АҮ
4. Сэмэ. ☉ Осуждение (кого-чего-л.)
Бу Хабах уола Муустуйу тутан дьүүлгэ туруор, мин сирбин ыла сылдьыбытын иһин. Эрилик Эристиин
Манна сытар сүүһүнэн тыһыынчалар Арай бары туран кэллиннэр, «Фашистары дьүүл саамай кытаанаҕар туруора охсуҥ!» - диэх этилэр. И. Эртюков
п.-монг. дыйүл

туохт.
1. Кимтэн эмэ тугу эмэ күүс өттүнэн ыл. ☉ Отнимать у кого-л. что-л. силой. Былааһы былдьаа. Сири былдьаа
□ Микиитэ төһө да былдьаабыттарын иһин бэйэтин сиринэн ааҕарын уураппатах чуумпу «Дулҕалааҕын» ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
Да, бэрт сөпкө эттиҥ... Румыннар 1918 сыллаахха Бессарабияны күүстэринэн былдьаан ылбыттара. Н. Якутскай
Тугунан эрэ баайсан, көхөлөһөн, куорат суутунан эргитэн, биһиги ходуһабытын былдьыырга дьүүл таһаартарбыта. «ХС»
2. Суох оҥор, алдьат, буортулаа; үрдүнэн халый, сап, ыл (айылҕа алдьархайын туһунан). ☉ Затоплять, заливать; уничтожать, испортить (о стихийных бедствиях). Мунньуубутун ардах былдьаата. Ходуһаны уу былдьаан сытар. Үрдүк сир отун аһыҥа былдьаата
□ Кутаа уот «Балаҕаннары былдьыыһы»,— диэн хаһыытаһыы буолла. Амма Аччыгыйа
Ону даҕаны син биир аһыҥа былдьаабыта. И. Данилов
Түөрт сыл устата үлэлээн, бадараан былдьаабыт сирин босхолоон, балачча элбэх ходуһа эбилиннэ. П. Егоров
3. Төһө эрэ миэстэни ылан тур (туох эмэ олус улахан эбэтэр олус кыра туһунан). ☉ Занимать место (о чем-л. большом или очень маленьком)
Арай Дьыбаан орону дьылҕалаан, Быһаҕаһын былдьыыр, Онно олорон баран турбат, ааҥнаан баран арахпат. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Дьэкиим:] Син-биир барыбыт өллөхпүтүнэ, бото сөрүө саҕа сиртэн ордугу былдьыахпыт суоҕа. А. Софронов
4. көсп. Өлөр, тыыныгар тур. ☉ Убить, лишить жизни
Ыттаах эһэ, хайалара хайаларын эккирэтэрэ биллибэт гына, дьиэни тула силиччэхтэһэр тыастара иһиллэр. «Аны ыппын былдьыаҕа», — дии санаан ылаат, Бүөтүр, түннүгүнэн кэтэстэ. Р. Кулаковскай
Хайаны хайа солоон түһэр күүстээх өрүс бассабыык, гражданскай сэрии хорсун буойунун, кыһыл хамандыыр Андрей Бранков Стоянович сырдык тыынын былдьаабыта. П. Филиппов
Куурай кытыыга үүммүт уһун оттортон бобута харбаһан кытыыга оронон тахсан, кинини тимирдэн былдьыы сыспыт адьарай хоруутуттан тэйэн куота охсордуу, кэннинэн сыылаҥхайдаабыта. П. Аввакумов
5. эргэр. Иэс ылан баран эбэтэр хаартыга сүүйтэрэн баран биэримэ. ☉ Не отдавать проигранные в карты или взятые в долг деньги
[Ньукулай:] Иэс буолумуна, туохпун билигин быһа тардан биэриэмий, куттанымаҥ, төһөнү да сүүйтэрдэрбин, былдьыам суоҕа. А. Софронов
[Кулуба:] Бэйэтэ билигин төһө эмэ үппүн сиэн сылдьар. Ону былдьаары сордонор быһыылаах да, бэйи көрөн иһиллиэ. Н. Неустроев
п.-монг. булийа

I
1. аат. Сүөһү, кыыл төбөтүгэр үүнэн тахсар судургу эбэтэр салаалардаах ураты үөрбэ уҥуох. ☉ Рога
Таба муоһа. Бараан муоһа.  Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Чубуку] таастан-тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
Сүөкүлэ быыс үрдүнэн сирэйэ ньолойон, муоһа адаарыйан турар ынаҕы ыйан кэбистэ. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Муостан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из рога, кости
Үгүс аадырыһы, араас муос оҥоһуктары бэлэх биэр биттэрэ. Суорун Омоллоон
Тэһийбэтэҕинэ, Кирилл Иванов бэйэтэ тимиртэн охсон оҥорор быһаҕын муос уктуур, кыынныыр, ыаһынан ойуулуур. Н. Габышев
♦ Муоска бэрдэр (оҕустар) — кимтэн-туохтан эмэ утары улахан хардата ыл (кэһэйэр гына). ☉ Получить сильный отпор, жестокий урок
Уол адьас ыыра ба тан кэбиһиэн, ити кэлин күүскэ этиллибит «ким эппиэттиэй?» диэн көхөлөһөр тыллартан муоска оҕустарбыкка дылы мултуйа түстэҕэ дии. Н. Лугинов
Сидоров Ганя, кырдьыгын эти тэн, муоска бэрдэрэн, тута баттаан туран сымнаата. И. Никифоров
Түүҥҥү сэриигэ Абаҕа пионердарын утарсыыларыгар кэтиллэн, муоска бэрдэрэн, үрүҥнэр атахха биллэрбиттэрэ. Б. Лунин (тылб.). Муоска түһэр — киһиэхэ хара ааныттан суоһурҕана тоһуй. ☉ Встре тить в штыки. Муоскунан-туйах хынан көрүс — тугу эмэ күүскэ утар, ылы ныма. ☉ Оказывать сильное сопротивление, быть совершенно несогласным; соотв. встречать в штыки
— Ээ, арба даҕаны до ҕор, били хаһыакка ыстатыйаҕын туох диэн то йоннуулларый? Ылыннылар дуо? — Ылы ныахтара баара дуо? Унаа рап муо һунан-туйаҕынан кө рүстэ, — д ии т ү с т э С а рд а а на. «ХС». Муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха — толлубакка тэҥҥэ ааҕыс, киирсис. ☉ соотв. око за око, зуб за зуб
Сэрии буоларын кытта, норуот бүттүүн өстөөҕү үлтү охсорго тулхадыйбат биир бигэ санаанан, «муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха» диэн, өрө күүрэн турбута. Л. Габышев. Муостаас курдук — кытаанахтык, халбаҥн а а б а т т ы к ( эт, саҥар). ☉ Твёрдо, непоколе бимо
Эмээхсин ыалдьыттарын муос-таас курдук саҥарталаата. Болот Б о о т у р. «Эн бу оҕонньоттортон барыларыттан быдан аҕа киһи олордоҕуҥ. Онон буору эн бааһыртаххына сатаныыһы!» — д и э н Му ҥ ур Уо л а Нь а п п ы ыс соҥнуурдуу, муос-таас курдук эттэ. Күн нүк Уурастыырап. «Этил либит кэмҥэ киллэриэхпит, дьыала онон бүтэр», — диэн муос-таас курдук эттэ шкипер. «ХС». Муостаах-туйахтаах буолан (буоллаҕай) — киһиттэн эрэ ураты буолан (буоллаҕай). ☉ Чем они (вы) лучше нас (букв. неужто они имеют рога и копыта)
Эһиги да м у о с т а а х - т у й а хтаах буолан үөрэхтээххит, үрдүк күт үһү дуо? А. Сыромятникова. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс кэпс., с ө б ү л э э б. — кимиэхэ эмэ утары хардата биэр. ☉ Дать кому-л. отпор, враждебно, болезненно реагировать на что-л. Мун ньах ха көннөрү ахтыбытым
Онтубун, саҥам дорҕооно сүтүөн иннинэ, Ираида Ивановна муос үрдүгэр түһэрэн көрсү бүтэ. Р. Баҕатаайыскай. Муоһа-туйаҕа сарбыллыбыт (бараммыт) — бардамныыра тохтообут, намтаабыт (кырыктаах сүөһүнү муоһун сарбыйаллар, онно холоон этии). ☉ Присмиреть (получив ре шительный отпор, острастку), утихомириться
Кэлин тоҕо эрэ муоһуҥ-туйаҕыҥ, арааһа, сарбыллыбыт ээ, оҕонньор. В. Яковлев
«Ээ, ити курдук киһи барыта утары көрдөҕүнэ кини да муоһа-туйаҕа сарбыллаа ини!», — диэ тэ онуоха уола. «ХС». Муоһун то һут — өрө көрбөт, утарыласпат, өрөлөспөт оҥор. ☉ Укротить, усмирить кого-л., заставить покориться; соотв. обломать рога кому-л. — Иһ и тти ҥ дуо, өрүөлүҥ өссө саанар, үчүгэй аҕайдык кэһэтэ түспэккэбит! — диэтэ ач чыгый уол
— Тох тоон эриҥ, муоһун то һутар ньыманы булуохпут! — диэтэ онуоха улахан уол. Р. Баҕатаайыскай
«Чэ, туох буо луой, эбээһинэһин кыайыа, онтон атыныгар муоһун тоһутаа инибин!» — диэн санаабыта Батюк Серпилин ту һунан. К. Симонов (тылб.)
◊ Тымныы оҕуһун муоһа көр оҕус
Кини [ый] харсыһан булгурутта Тымныы оҕуһун муоһун, Сирбитин сааска дьулурутта, Ол иһин күммүт уһун. И. Эртюков
др.-тюрк. мүйүз, мүҥүз, тат. мөгез, уйг. мүҥүз, алт. мүүс
II
аат., эргэр. Туох эмэ түөрт гыммыт биирэ, чиэппэр. ☉ Четверть чего-л.
Аҥаар табаҕы кытта муос чэйи б э р и л л и э. Күндэ
Бүгүн ходуһам биир м у о һ у н оҕустум. «ХС»