1) свобода, воля, независимость || свободный, вольный, независимый || свободно, вольно, независимо; көҥүл олох свободная, вольная, независимая жизнь; көҥүллэ биэр = давать свободу, волю, независимость; кеҥүл сырыт = ходить свободно, вольно (без нужды и забот); күөххэ көттө , кеҥүл барда погов. вылетел на зелень, вышел на волю; 2) воля, желание; бэйэм көҥүлбүнэн кэллим я пришёл по своему желанию; 3) позволение, разрешение; көҥүллэ ыл = получить разрешение.

свободная оферта

средства самообложения

территории общего пользования

муниципальные финансы

состав (сфера) муниципальных финансов

муниципальный бюджетный процесс

дотации на финансовое выравнивание поселений

дотация местным бюджетам

администратор поступлений в местный бюджет

правовой надзор за местным самоуправлением

послелог, упр. осн. п. по, в отношении; наука өттүнэн в отношении науки; байыаннай өттүнэн в военном отношении; бу өттүнэн в этом отношении; ол өттүнэн в том отношении; баҕа өттүнэн по желанию; квҥүл өттүнэн добровольно; күүс өттүнэн силой.

территориальное общественное самоуправление

средства, деньги, финансы; үп министерствота министерство финансов; тутууга эбии үбү биэрбиттэр на строительство дали дополнительные средства.

бюджет текущих операций

финансовый год

финансовые механизмы

финансовый контроль

дотации

местные финансы

богатство, состояние; имущество; үпкэ-аска ымсыы он жаден до богатства.

богатство, состояние, имущество, достояние; үгүс үпкэ-баайга тиксибит ему досталось большое богатство.

финансово-бюджетный

бёлый-пребелый, белейший; үп-үрүҥ халаат бёлый-пребелый халат.

средства, деньги; богатство, состояние; үп-харчы көрүллүүтэ выделение средств.

n. freedom

n. money; үп-ас n. fortune, prosperity

1. аат.
2. Уопсастыбаҕа, уопсастыбаннай-политическай олоххо тутулуга суох буолуу. ☉ Независимость, отсутствие стеснений и ограничений в общественно-политической жизни общества
   Ол кэпсэтиилэртэн чахчы өйдөөбүтүм эрэ диэн баар: «Өрөбөлүүссүйэ чугаһаата, онон саха эдэр ыччата, көҥүл иннигэр мөккүһэр мөккүөргэ бэлэм буол», — диэн ыҥырбыттарын эрэ. П. Ойуунускай
   Батталы утары өрө турарга, көҥүл иһин охсуһарга быһаччы ыҥырара. Софр. Данилов
3. Уопсайынан кыһарыйыы, хааччахтааһын суох буолуута. ☉ Личная свобода, отсутствие всяких ограничений, стеснений в чем-л.
   Эн, Сергей, үчүгэй киһи эрээригин, биир муодалааххын ээ — киһи көҥүлүн, туой, тууйа сатыыр идэлээххин эбит. В. Яковлев
4. Хаайыыттан тахсыбыт киһи туруга. ☉ Освобождение (из мест заключения). Көҥүлгэ тахсыбыт
5. Тугу эмэ гынарга (хол., бултуурга) быраабы биэрэр докумуон; тугу эмэ гынарга быраап биэрии. ☉ Документ, удостоверяющий право на совершение чего-л.; разрешение
   Холкуос бырабылыанньата уон тайаҕы бултуурга көҥүл ылбыта. С. Никифоров
   Эн дьиэ туттаҕын, онон Сатыровтан маска көҥүллэ көрдөө дииллэр. И. Федосеев
   Били Солко [киһи аата] түөкүн көҥүлэ суох бөөлүүн куораттаан хаалбыт. С. Ефремов
   Дьуһуурунай генералга бэйэтэ тиийиэҕин, — салалтаттан көҥүлэ суох. Л. Толстой (тылб.)
6. даҕ. суолт.
7. Баттабыла суох, кыһарыйыыта суох. ☉ Не знающий стеснений, протекающий в условиях отсутствия угнетения, насилия, свободный
   Көҥүл олоҕу ыламмыт Көҥүлбүтүн тутуоҕуҥ! Саха фольк. Ол суруктар көҥүл норуот эйэлээх олоҕун аймаабыт фашистарга өһөгөйдөөх өһүнэн, сэбиэскэй норуот кыайыытыгар энчирээбэт эрэлинэн тыыналлар. Софр. Данилов
   Саҥа дьоллоох, көҥүл олох иһин охсуһуу саҕана …… баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
8. Кимтэн да тутулуга суох. ☉ Вольный, независимый
   Күлүмүрдэс дьүһүннээх, Көхсөөх сүрэхтээх, Көҥүл өйдөөх …… Көмүстээхэй доҕоччугуом! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Күөххэ устар күнүм курдук, Көҥүл көтөр күндү туллук, Сыыдам сырыы кынаттаргын Сырдык диэки салайбыккын. Эллэй
9. сыһ. суолт.
10. Туох да хааччаҕа суох; туох да мэһэйэ суох. ☉ Беспрепятственно, свободно
    Көҥүл үөхтэриэм суоҕа. Амма Аччыгыйа
    Эйэлээх үлэ көҥүл күүрэр Өрөгөйдөөх күннэригэр …… Ийэ дойдуга биэрэрбит Аан дархан андаҕары. А. Бэрияк. Кыһыл этэрээтин хамандыыра Халлааскы …… ячейка сэкирэтээрэ Попов буолан сүбэлэһэн, билиэн бэриммит бандьыыт саллааттарын баппыыска сурук ыла-ыла көҥүл ыыталыыллар. И. Бочкарев
11. Чэпчэкитик, улаханнык соруммакка, күүһүн-күдэҕин бараабакка. ☉ Легко, словно играючи, без видимых усилий
    Тустууга көҥүл айбардаан бастаата. — Таҥастыын-саптыын син сэттэ уонча киилэлээх оҕонньор буолуом этэ эбээт. Ону кини көҥүл тутар-хабар. Амма Аччыгыйа
12. Туттуу түһүк форматыгар: талбытынан хайдах саныырынан; кимтэн да тутулуга суох, дьаалатынан. ☉ В форме орудного падежа: свободно, как желает; самотеком, стихийно
    Көмүс остуол көҥүлүнэн оҥоһуллар үһү (тааб.: күөл тоҥоро). Хотугу тумус тыа анныгар баар кумахтаах элгээн үрдүгэр кирпииччэ үктээтим уонна сайылык бэтэрээ өттүгэр, биир сири бэйэм көҥүлбүнэн талан ылан, иин хастан ытыыстаан кэбистим. Эрилик Эристиин
    Үллэр үс үөһэ, үрүҥ күнү утары көрдөххө, үрүлүйэн тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон
13. сыһыан т. суолт.
14. Баҕар, оннук буолуон сөп. ☉ Возможно, может быть, может
    Бу сүөһүбүт көҥүскэ киллэрэн ыһан да кэбистэҕинэ көҥүлэ сүөһү, — Мэхээлэ ыстанан кэбиһээри өрө чиччигинии турар атын көнтөһүн харбыыр. Амма Аччыгыйа
    — Сибилигин да киирэн кэллэҕинэ көҥүлэ. Софр. Данилов
    Медпууҥҥа сылдьан көрдөрбүт, соччо улахана суох үһү. — Ким билэр, улаханнык да үлүппүт буоллаҕына көҥүлэ. М. Доҕордуурап
15. Тугу баҕарар гынара талбыта. ☉ Волен (делать что угодно)
    Тойон тугу туойара көҥүлэ (өс ном.). Онно ким даҕаны хамнаһын бачча диэн догубуордаспат, барытын бэйэтэ сөбүлүүрүнэн биэрэригэр-биэрбэтигэр көҥүлэ үһү. Саха фольк. Үбү мин бэйэм сырабынан булбутум уонна бэйэм хайа баҕарар туттарбар көҥүлүм. Эрилик Эристиин
    Дьиэҕэ Чыычаах [оҕо аата] соҕотоҕун көрүлүүр үгэстээх: ыллыырыгар көҥүл, ытыырыгар көҥүл. Күндэ
    ♦ Көҥүл арыыта калька, истор. — муора арыытыгар баар Куба судаарыстыбата Арҕаа полушариеҕа соҕотох социалистическай судаарыстыба буолбутун ойуулаан ааттааһын. ☉ Остров Свободы (неофициальное название Кубы)
    Көҥүл арыытын [Кубаны итинник уобарастаан ааттыыллар] холобура Америка норуоттарын тутулуга суох буолар иһин охсуһууга күүрдэр. КВА МГ. Көҥүл көнтөһүн тут — туохха да наадыйбакка, кыһаллыбакка көҥүл сырыт, көҥүл бар. ☉ Жить свободно, вольно, без нужды и забот (букв. держать поводья свободы)
    Күнүһүн аһыы-аһыылар Көҥүл көнтөһүн туталлар. Күннүк Уурастыырап. Көҥүл көппүт киһи кэпс., сөбүлээб. — бэйэтэ сөбүлээбитинэн бардамнык сыл-дьар киһи. ☉ Человек, не признающий норм общественной морали. Дьэ, сууту-сокуону билиммэт көҥүл көппүт киһи дии. Көҥүл көрүлээн (олор) кэпс. — талбыккынан айбардаан (олор). ☉ Привольно, вольготно (жить). Бүүкээнниир Ыаһах …… кыайан-хотон, үөрэн-көтөн, байан-тайан, көҥүл көрүлээн олорбута үһү. Саха фольк. Бэйэтэ тугу таптыырынан, тугу саныырынан көҥүл көрүлээн олорбута үһү. Саха фольк. Көҥүл көт — туох эмэ хааччахтан, кыһарыйыыттан босхолонон, батталтан төлө көтөн көҥүл бар. ☉ Быть свободным, вольным, независимым (букв. свободно летать)
    Кэрэтиэн, кытаанах муҥнары ааспыттар, Кытарбыт тимири үрдүнэн хаампыттар — Билигин үрүҥ күн сырдыгын көрбүппүт, Күөх хочо күөнүгэр бу көҥүл көппүппүт. С. Васильев
    «Баһыыба, дьэ көҥүл көттөҕүм!» — Охоноон үөрүүтүттэн сирэйэ итий-итий гыммахтаата. «ХС». Көҥүл тыын — туох эмэ түбүктэн, эбээһинэстэн босхолонон уоскуй, чэпчээ, һуу гын. ☉ Вздохнуть свободно, почувствовать облегчение (обычно — освободившись от забот, обязанностей)
    Үөрэхпин бүтэрэн дьэ көҥүл тыынным. НАГ ЯРФС I. Көҥүл ыыт — ылыныллыбыт бэрээдэги, сиэри таһынан быһыыланары тохтотума, хааччахтаама. ☉ Ослабив требовательность, сделать кого-л. своевольным, плохо повинующимся, распустить кого-л.
    Олус эрдэ биһиги кинини куоттарбыппыт. Онуоха эбии бэрт былдьаһар куһаҕан саҥнаах сорох дьоннору олус көҥүл ыытан, кини этинхаанын алдьаттарбыт, айымньытын сарбыттарбыт эбиппит. Суорун Омоллоон. Көҥүлэ көҥүллэҕэр кэпс. — бэйэтин көҥүлэ (тугу гынара), бэйэтэ биллин (тугу гынарын). ☉ Пусть сам решит (что делать), он волен делать что-л. по своему усмотрению.
    ◊ Көҥүл ааһар пиэскэ саахымат. — утарылаһааччы бүтэһик лииньийэтигэр тиийэр кыахтаах пиэскэ. ☉ Проходная пешка. Биллэрин курдук, эндшпильгэ көҥүл ааһар пиэскэ олус улахан суолталаах. КА СОоО II–III. Слон уонна ладьялар ситимнээх көҥүл ааһар пиэскэлэри үчүгэйдик өйүүллэр. КА СОоО II–III. Көҥүл өттүнэн — бэйэтэ баҕатынан, баҕа санаатынан. ☉ Добровольно, на добровольных началах
    Бэйэҥ көҥүл өттүгүнэн барбат буоллаххына, мин эйигин кэлгийэн туран илдьиэм, хара түөкүнү. Н. Неустроев
    1889 с. сыылынайдар уонна кинилэри кытта көҥүл өттүнэн кэлсибит аймахтарын ахсаана сэттэ тыһыынча икки сүүс уон түөрт киһи буолбута. «Кыым»
    Көҥүл ситим көр ситим. Көҥүл ситимҥэ өйдөбүллэринэн сөп түбэһэр эрэ тыллар ситимнэһэллэр. СЛСПҮО
    Саха учуонайдара сомоҕо домох көҥүл ситимтэн уратытын таарыйан суруйбуттарын ахтыахха сөп. СЛСПҮО. Көҥүл сурук — ким эмэ тугу эмэ гынарыгар быраап биэрэр докумуон. ☉ Разрешение, документ, удостоверяющий право на совершение чего-л.
    Оҕонньор мас кэрдэргэ көҥүл суругун хаста да төхтүрүйэн аахпыта. И. Федосеев
    Ийэм нэһилиэк сэбиэтигэр баран, кучуну, эрбэһини оттуурга көҥүл сурук аҕалла. «ХС»
    Көҥүл тиэмэ көр тиэмэ. [А.Е. Кулаковскай] сороҕор бэйэтин хоһооннорун ааҕара уонна биһиэхэ көҥүл тиэмэҕэ хоһоон суруйтаран көрөрө. Суорун Омоллоон
    Көҥүл тустуу көр тустуу. Көҥүл тустуу — саха да, монгуол да ис сүрэҕиттэн ылларбыт оонньуута. И. Федосеев
    Биһиэхэ спорт көрүҥүн быһыытынан көҥүл тустуу эмискэ киирэн киэҥ сайдыыны ылбыта. «Кыым». Көҥүл тылбаас көр тылбаас. Көҥүл хамсаныылар (толоруулар) спорт. — гимнастикаҕа: туох да көмө тээбиринэ суох хамсаныылары оҥоруу. ☉ Вольные упражнения (в гимнастике)
    Художественнай гимнастика олус уустук көрүҥ: многоборье биэс көрүҥэ — лиэнтэнэн, булаванан, мээчигинэн, скакалканан эрчиллиилэр уонна көҥүл толоруулар киирэллэр. «Кыым»
    Көҥүл хоһоон көр хоһоон. Көҥүл хоһоон форматын сайыннарыы, байытан иһии түмүгэр бэртээхэй айымньылар суруллубуттара, суруллаллар даҕаны. СГС ӨСҮДь
    «Саллаат» — биэстэн уон биэскэ диэри сүһүөхтээх алталыы строкалаах строфалартан тутуллубут көҥүл хоһоон. КНЗ ТС. Куобах көҥүлэ — күһүн саҕаланан баран кыһын бүтүөр диэри куобаҕы бултуурга көҥүллээх кэм. ☉ Официально разрешенный период охоты на зайцев (обычно с октября по март)
    Үлүмнэһэн, кус оҕото көтүөр тиийбэккэ, куобах көҥүлүн көһүппэккэ быраканьыардаан быһа сытыйабыт. «ХС». Кус көҥүлэ — саас уонна күһүн кустуурга көҥүллээх кэм. ☉ Официально разрешенный период охоты на уток (определенные сроки весной и осенью)
    Күөдьаатык көбдьүөрүһэ Ону-маны кэпсэттибит, Бүгүн кус көҥүлэ, Бултан эмиэ мэлийдэхпит. Урсун
    ср. тюрк. көҥүл ‘сердце’

аат дьөһ.
1. Хайааһын оҥоһуллар эйгэтин чопчулаан-хаарчахтаан көрдөрөр предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, который уточняет, ограничивает область совершения действия (по, в отношении, относительно)
Оччоҕо [өҥ дьылга] кыһын кыһалҕатын ас, таҥас өттүнэн билбэккэ аһараллара. Н. Якутскай
Иккиһинэн, Дьэкиим – баай. Ити өттүнэн Болот кинини эмиэ билэр курдук саныыра, ол ситэтэ суох эбит. Н. Заболоцкай
Максим сэмэйэ бэрт. Сорохтор курдук киэбирбэт киһи. Ити үчүгэй. Ити өттүнэн Айдаар баар ээ, кини саҕа киһи суох, кини өйдүүрүн өйдүүр эмиэ суох. Н. Лугинов
2. Туох эмэ бэлиэтин эбэтэр хайааһыны хайа эрэ өттүнэн хаарчахтаан-чопчулаан биэрэр предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, который в каком-л. отношении ограничивает, уточняет признак или процесс (по, по части)
Абаҕыыныскай айар үлэтин маҥнайгы сүһүөх кэмигэр суруйталаабыт ырыаларын-хоһооннорун аахтахха, олор уус-уран форма өттүнэн үгүс өрүттээхтэрэ харахха чуо быраҕыллара. Софр. Данилов
Сөп ээ, кэнэҕэски дьиҥнээх архитектура дьону кэрэҕэ тардыһыннарыахтаах, дууһа өттүнэн ыраас, дириҥ буоларга угуйуохтаах. Н. Лугинов
Октябрина Николаевна, эн үөрэх, билии-көрүү өттүнэн толору бэлэмнээх киһигин. М. Попов
Эт-хаан өттүнэн эрчиллии, үлэҕэ, булка үөрүйэх буолуу киһи үйэтин уһаталлар. Т. Сметанин
△ Бу суолтаҕа үгүстүк нууччалыыттан киирии даҕааһыннары кытта туттуллар. ☉ Употребляется чаще всего с заимствованными из русского языка прилагательными (в каком-л. отношении)
Научнай уонна политическай өттүнэн мөлтөх сайдыылаах киһи. Амма Аччыгыйа
Байыаннай өттүнэн куттал өссө күүһүрдэ. «Кыым»
3. Хайааһын хайдах оҥоһулларын бэлиэтиир ааты кытта туттуллан буолуу сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает отношения образа и способа действия, употребляясь при обозначении предмета, который характеризует это действие (по)
Былааһы норуокка эһиги [баайдар] көҥүл өттүгүтүнэн биэрбэт буоллаххытына, эһиэхэ бэйэҕитигэр куһаҕан буолуо. Амма Аччыгыйа
Пограничнай сулууспаҕа баҕа өттүнэн кэлэргэр чэпчэки үлэ буолуо дии санаабытыҥ чахчы. Н. Якутскай
[Баайдар] үчүгэй чараҥнары солотоннор, ыраас толооннору тиэрдэрэн, ким да дойдутун иитигэр буолбутун иһин, күүс өттүлэринэн киирэн, дойду, бурдук сирэ гынар этилэр. Эрилик Эристиин

аат. Харчы, харчынан баай. ☉ Средства, деньги, финансы
[Мэхээлэ:] Ол төрөппүт аҕатын үбүн матайдаатаҕын аайы тоҕо хаайыыга уктахтарай, доҕоор?! А. Софронов
[Кулуба:] Бэйэтэ билигин төһө эмэ үппүн сиэн сылдьар. Н. Неустроев
Үрдүк аакка-сурахха, өлгөм үпкэ Үйэм тухары баҕарбаппын. И. Эртюков
◊ Үбү сиэ — судаарыстыба эбэтэр туора киһи харчытын апчарый. ☉ Присваивать государственные или чужие деньги
[Кэлэҕэй Дьаакып:] Боротокуол оҥорторумунаҕын. Ыраас үппүн сиэн бараҥҥын, аны дьыалаҕа түбэһиннэрэриҥ итэҕэс дуо? Н. Неустроев
Миша Аймаан туппутунан охтубут револьверын ылан, …… үп сиир киһи быһыытынан сиэбигэр уктан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Апыһыар биир атыыһыкка бирикээсчитинэн үлэлии сылдьан, хаартыга улаханнык сүүйтэрэн, үбү сиэн баран, борохуотунан Булуҥҥа күрээбитэ. Болот Боотур. Үп ампаара эргэр. — дьиэ таһыгар ол-бу малы-салы уурар ампаар. ☉ Хозяйственный амбар на территории усадьбы
Үп ампаарыттан дьиэҕэ дылы тиһэ оҥоһуллубут хараҥа күүлэ иһигэр Өлүөскэ бастаан киирдэ уонна көп түүлээх тириинэн бүрүллүбүт халҕаны таба харбаата. Эрилик Эристиин
Даайыс миискэлээх миини, тэриэлкэлээх эти, таҥаһынан сабан баран, үп ампаарыгар таһаарар. А. Бэрияк. Үп үлэһитэ — үп-харчы эргийэр салаатыгар үлэлиир киһи. ☉ Специалист по ведению финансовых операций, финансист
Үп үлэһиттэрэ бу боппуруоска бэйэлэрин санааларын этэллэрэ эрэйиллэр. ИИК ХХНьКХ
ср. алт., кирг. үп ‘драгоценная (лучшая) часть домашней утвари, одежды; драгоценности’, монг. өв ‘наследство, наследие’

аат. Мал-сал, харчы баай. ☉ Денежное и имущественное богатство
[Баһылай:] Баайым-үбүм, сүүһүм көлөһүнүн тобукпар аҕаан, тобугум көлөһүнүн сүүспэр аҕаан муҥнана-муҥнана муспутум кэннибэр хаалара кэллэ. А. Софронов
Кини санаатыгар бу дьиэуот, бу баай-үп тулаайах хараҕын уутунан, кини итии хаанынан бачча барҕарбыт, халыҥаабыт буолуохтаах. Н. Заболоцкай
«Ити эдэркээн киһиэхэ атах тардыһарыгар ат наада буолаарай, ол ат эн муспут, таптайбыт баайыҥ-үбүҥ буолан хаалаарай?» – диэн кинээс чолбон курдук көрбөхтүү олордо. А. Сыромятникова

сыһ. Туох да хааччаҕа суох, туох да бобуута суох. ☉ Без каких-л. ограничений и запретов, свободно, беспрепятственно
Судаарыстыбаттан судаарстыбаҕа, континентан континеҥҥа сылдьыһыы, билиҥҥи биһиги өрөспүүбүлүкэлэрбит икки ардыларыгар сылдьыһыы курдук, көҥүл-босхо буолбут. Амма Аччыгыйа
Өлүөнэ эбэм дьөссө кыараан, көҥүл-босхо бараары, күр таас хайатыгар тахсан түөһүнэн милкийэр. Суорун Омоллоон
— Алыс да көҥүл-босхо барбыт оҕоҕун, доҕор! Өрө быччаҥнаан ким уолай бу? Амма Аччыгыйа

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, үр-, үч- диэнтэн саҕаланар олохторго сыстар: үп-үрүҥ, үп-үчүгэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на үр-, үч-: үп-үрүҥ ‘белый пребелый’, үп-үчүгэй ‘очень хороший’
Күөл үрдүнэн үп-үрүҥ буруо курдук туман көппүтэ. Н. Заболоцкай
Эдэр суруксут үп-үчүгэй таҥастаах Балбаара диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ: «Бачча дойдуга кэлэ сылдьар дьону аанньа ахтан дьыалаларын көрбөккүт», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Бурдук күүдээнэ көтөн сирэйдиин, баттахтыын түөрэ үп-үрүҥ буолан хаалабын. С. Маисов

аат. Ким, туох эмэ бас билэр үбэ, баайа. ☉ Богатство, состояние, имущество, принадлежащее кому-чему-л.
Баайдарга күүстээх түһүүлэр буоллулар. Баайдар үптэрин-астарын кистэнэр аатыгар бардылар. Бэс Дьарааһын
Дьаарыс Баһылай биир аймаҕа өлөн, күрүөтэ суох оту сүөһү көҥүл тэпсэринии, үпкэ-аска тиксибитэ. М. Доҕордуурап
[Чокуурап бэрэссэдээтэлгэ:] Холкуос үбүн-аһын бэйэтин киэнин курдук туттар. С. Ефремов

аат. Ким, туох эмэ бас билиитигэр баар үп-харчы, баай-дуол. ☉ То, что находится в чьей-л. собственности, принадлежит кому-чему-л., имущество
Үрүҥ күнтэн арахсан, Өлөр чааһа кэллэҕинэ, Үбүн-баайын бүтүннүү Үстүүнүгэр аныах буолар. Күннүк Уурастыырап
Баай аймахха кэрэ, сырдык дьулуур, үтүө санаа диэн суоҕун, кинилэр үптэрин-баайдарын хаҥатарга эрэ кыһаналларын кини эрдэ өйдөөбүтэ. Софр. Данилов

аат. Кэтэх бас билиигэ баар үп-ас, мал-сал. ☉ Частное имущество, недвижимое богатство
Үөл-дьүөл үктэллэнэн Үөдэн-таһаан өйдөнөн, Үбүмалы үрэйэн Үтүөбүн үлтүрүппэтим. А. Софронов
Үрүлүйэн туран муспут Үбүм-малым, сүөһүм-аһым, Харалыйан туран булбут Хаарыан баайым ханна барда?! Күннүк Уурастыырап
«Уолуҥ баайдар үптэрин-малларын былдьаанталаан ылан иитиэ-аһатыа», — Сараапап ойоҕо ааны хайа быраҕан тахсар. Н. Якутскай

аат. Баай-дуол харчынан ааҕыллыыта, харчынан баай-дуол. ☉ Денежные средства, финансы
Кэбиһиилээх оту үп-харчы, баай-тот түһэ буоллаҕа диэн үөрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Дьэ, доҕоор, баһыыбата тут. Бу үтүө кэһиигин бэйэҥ үллэрэн кулу эрэ. Хайабытын даҕаны баттаабатаххына, хардатын үбүнэн-харчынан бэлэхтиэм. Суорун Омоллоон
Бииктэр үөрэнэ сырыттаҕына, аҕата үбү-харчыны харыстаабатаҕа. Л. Попов