сов. тосту бар, көҥүрүй, кө-ҥүрүтүн.

отколупываться, отламываться (небольшими кусками); ср. көҥүрүй =.

көҥүрүй диэн курдук
Сиэхсит долгуттары силэйэ тарыйталаан, Сэниэлээх-сэниэлээхтик далайбахтаан, Көрүөх түгэнэ кытылга баарбын, Көҥүттэр сыырга ыстанан тахсабын. «ХС»

көҥүрүй диэнтэн холб. туһ. [Бодойбоҕо] Аат айаҕын курдук Алдьархайдаах саахталар Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Үлүгэрдээх хорооттор Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй

көҥүрүй диэнтэн дьаһ
туһ. Тоҥ буору Тоҕута сынньан, Көҥүрүт эрэ Күүстээх хойгуом! С. Васильев
Луомунан, хойгуонан уонна ыарахан балтанан руданы көҥүрүтэллэрэ. КФП БАаДИ
Биһиги саахталарбытыгар чоҕу көҥүрүтэргэ боростуой хойгуотааҕар быдан ордук инструмент отбойнай молотуок көстүбүтэ өр буолла. ИА КЛ

күлүмүрдээ диэнтэн дьаһ
туһ. Быргый дьиэтин дуомун көҥүрүйэн түһэ турар титирик чарапчылаах сутуруо оһох уота сырдатан күлүмүрдэтэ турбута. Күндэ
Мин дьиэбин көмүс сардаҥаларынан күлүмүрдэтээри түннүкпүн тэлэччи астым. П. Аввакумов
Тула уончалыы этээстээх таас дьиэлэр хараҥаран эрэр Мюнхены неоновай лаампаларынан күлүмүрдэтэ тураллар. «ХС»

I
туохт.
1. Хамнаан, саахынаан маҥнайгы туруккунааҕар кэбирээн бар (хол., тутуу, массыына эҥин). ☉ Расшатываться, расстраиваться, прийти в негодность (обычно о строениях, механизмах)
Айгыраабат алаһа дьиэтэ туттуҥ, аҕыраабат аал уотта оттуҥ. Эрилик Эристиин
Харатаайаптар бэйэлэрэ олорор дьиэлэрэ даҕаны хайдах эрэ айгыраабыт, онон-манан сыбаммыта эргэ таҥаһы абырахтаабыт курдук самалыктанан көстөр. Н. Якутскай
Төттөрү-таары ыраах сиринэн эргийэргэ тыраахтара даҕаны улаханнык айгырыыр. «ХС»
2. Кырдьыыттан, ыарыыттан, оһолтон мөлтөө (доруобуйа туругун, ис-тас уорганнар тустарынан). ☉ Расслабляться, расшатываться от болезней, травм, старости (о состоянии здоровья, различных органов)
Көхсүн уҥуоҕа көтүллүбүт тымтай курдук Көҥүрүйбүт быһыылаах, Арҕаһын уҥуоҕа Алдьаммыт холуода курдук Айгыраабыт быһыы-лаах. С. Васильев
Тымныы салгын кини тыҥатыгар кутуллан киирэн айгыраабыт этинсиинин чэбдигиртэ. Н. Лугинов
3. көсп. Сатарый, алдьанан-кээһэнэн бар (уопсастыбаҕа араас көстүүлэр тустарынан). ☉ Расстраиваться, приходить в упадок (об общественных, социальных и других явлениях)
Уобалас үрдүнэн 1916 сыллаахха улахан кураан буолан, дьон-сэргэ олоҕо олус айгыраабыта. П. Филиппов
Эдэр салайааччы айгыраабыт артыалы сүһүөҕэр туруорарга үгүстүк сыраласпыта. «ХС»
II
дьүһ. туохт.
1. Дэлэйдик, сиэдэрэйдик намылыйан түс (хол., үүнээйи хойуу сэбирдэҕин, симэх эҥин туһунан). ☉ Свисать, ниспадать (напр., о роскошных кронах деревьев, богатых украшениях)
Үрдүк тиит мастар сэдэх-сэдэхтик үүнэн лиҥкинэһэн, хойуу мутукчалара таҥнары айгыраан, бөдөҥ хатырыктара күн уотугар саһарымтыйан көстөллөр. Н. Заболоцкай
Мин ыллыахпын баҕарабын, — Арыт санньыйар курус күҥҥэр, Ыллыыр ырыам сырдык тыла Ахтар алааһыҥ чараҥа буолан Айгырыы хамныы түһэр гына. С. Данилов
Сибэкки ойуулаах былааты бобуонньуктуу бааммыт, айгыраабыт кыһыл көмүс ытарҕалаах, төгүрүк маҥан сирэйдээх толуу дьахтар буолускай сылабаартан чэй кутар. В. Протодьяконов
2. көсп. Дьоһумсуй, ыараа, дархаһый; оргууй дьоһуннук дархаһыйа хамсаа. ☉ Быть важно медлительным, гордым; важно, гордо колыхаться, тихо шевелиться
Аллара — аҥааттан, айгыраан, Элиэнэ сүүрүгэ күүрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Кини [хотун], хааман айгыраан киирэн, сиргэммит курдук туттанхаптан, уҥа ороммут дуомугар олорон кэбиһэрин кытта, мин хотоҥҥо түһэн хаалбытым. Р. Кулаковскай
Аҥаатта нусхайар айылҕа силигэ Айгырыы ситэрин тухары биһиги Өргөйө туруохпут, өрүү баар буолуохпут. М. Ефимов. Тэҥн. айгыһын

I
аат. Өттүктэн бэрбээкэйгэ диэри тиийэр, үөһээ өттө тураҕас сыалдьаҕа эбэтэр курга быанан иҥиннэриллэр түүлээх эбэтэр сарыы таҥас. ☉ Предмет традиционной одежды северных народов из меха или замши, покрывающий ноги от бедра до ступни, привязываемый ремешками (сургунах) к натазникам (сыалдьа) или к ремню, наколенник
[Сорук боллур уол сүүрбүтүгэр] Этэрбэһэ туура ыстанна, Сутуруота борбуйугар Сулбу түһэн хаалла. ТТИГ КХКК
Матаҕатын хаһан-хаһан, онтон киис таһааран, итии сыалдьа, куобах тириитинэн сутуруо, кээнчэ тигитэлээбитэ. Далан
Имитиллибит ньирэй тириитэ сутуруотун оннугар Тыаһыт Бииктэр бэлэхтээбит билиис ыстааннаах, даба ырбаахылаах. Л. Попов
♦ Сутуруо быатын саҕа соллоҥ — туохха да топпот иҥсэ, сиэмэх быһыы. ☉ Ненасытность, кровожадность
[Аттар] сутуруо быатын саҕа соллоҥноох Суор тойон оҕонньор Аҕатын уустарын Ааһа баттаатылар. П. Ойуунускай
Ама кинилэр [сибииккэҕэ сытааччылар], сутуруо быатын саҕа соллоҥнонон, этэрбэс быатын саҕа идэмэрдэммиттэрин иһин …… ханна бардахтарай, бааллар. Эрилик Эристиин
◊ Сутуруо быата — сутуруону ыстааҥҥа иҥиннэрэр сарыы быа. ☉ Ремешки из ровдуги, при помощи которых наколенники (сутуруо) привязываются к натазникам (сыалдьа)
Дьэ, нойоон …… Сутуруо быатын сулбурутарга Сууххай соҕус буолуоҥ дуо?!! П. Ойуунускай
Этэрбэһин быата Иэнин таһыйбыт, Сутуруотун быата Борбуйун кыаһылаабыт …… Симэхсин эмээхсин диэн баара. Күннүк Уурастыырап. Уллук суту- руо — этэрбэстэн үөһэ, тобуктан өттүккэ диэри кэтиллэр кылгас сутуруо. ☉ Короткие наколенники (сутуруо), покрывающие ноги от колен до бедра
Силип барарга тэринэн, түнэ этэрбэһигэр угунньа уктубута, уллук сутуруо кэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Сыгынньах ойуун …… хаҥас атаҕын уллук сутуруотун устубут, онтон, быһаҕын ылан, буутун төрдүнэн быстан барбыт. Н. Якутскай
[Ыт] булчут буолуо суох буоллаҕына, хата, өлөрөн, уллук сутуруо тиктэн кэтиллиэ. И. Федосеев
ср. эвенк. оторо, хоторо, русск. диал. сутыры ‘ноговицы’, якут. сото ‘голень’
II
сутуруо оһох эргэр. — кумах булкаастаах туойунан мас халыыпка симэн оҥоһуллар саха оһоҕо. ☉ Якутская печь, сделанная путём заливки смеси глины и песка в деревянную форму
Быргый дьиэтин дуомун көҥүрүйэн түһэ турар титирик чарапчылаах сутуруо оһох уота сырдатан күлүмүрдэтэ турбута. Күндэ
Титирик көҕүстээх сутуруо оһоҕу симэн баран, оҥо хаһан оттор сирдээбиттэрэ, көҥдөй маһынан сүрүннээн ураа турба симэн таһаарбыттара, буорунан халыҥнык сыбаан кэбиспиттэрэ. Д. Таас
Саах балаҕан иһигэр сутуруо оһоххо саҥа куруҥ титирик маһа мастанан кэлэн умайан кэчигирии турара. Н. Түгүнүүрэп. Сутуруо дьиэ түөлбэ. — буор сыбахтаах туруорбах балаҕан. ☉ Изба из наклонно поставленных брёвен, обмазанная смесью глины и песка. Кыра сутуруо дьиэлээхтэр этэ