1. аат.
2. поэт. Уу (үрэх, күөл, муора) ньуура. ☉ Поверхность воды (озера, реки, моря), водная гладь
   Кыырыктыйбыт муора даланыгар Тыал былыт үөрүн мунньар. И. Гоголев
   Үүт үрэх үрүмэтийэр далана Суһумнас саһарҕаны суурайара. В. Миронов
   Муора кыырыктаах даланын үрдүнэн Силлиэ тыал былыты хомуйар. М. Горькай (тылб.)
3. Туох эмэ ыраахха диэри тайаан көстүүтэ, оннук көстөр киэҥ ньуура. ☉ Горизонт, видимое пространство
   Уҥуоргута биллибэт уу киэҥ даланыгар бигэнэн, атын борокуоттар уочараттарын көһүтэн лагларыһан олороллор. Амма Аччыгыйа
   Хайа үөһэ, халлаан дириҥ даланыгар Сулуһум сырдаа, сандаар, умай. Р. Гамзатов (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. көр даллан
6. Тоҕус сиринэн кудурҕаннаах далан хара халарык буолла да, дьиэтин иһигэр туох баар үбүн-сэбин барытын үүрэн таһааран ый-күн ыһыаҕа оҥордо. ПЭК ОНЛЯ I. Таастан чочуллубут Далан өксөкүгэ Оҕо-аймах мустар, Оонньуу-көр арыллар. ПИ КТ
7. Харса суох, кэрээнэ суох. ☉ Отчаянный, бесшабашный. Далан уол
   ♦ Харах далана көр харах дала
   Киһи хараҕын далана баранан, күөх урсуҥҥа мунар сирдэригэр тиийэн түмүктэнэр. Амма Аччыгыйа
   [Петька] хараҕын далана ыларынан сыһыыга мэччийэ сылдьар сылгылары кэриччи көрүтэлээтэ. Л. Габышев
   ◊ Далан санаа үрд., поэт. - күүстээх модун санаа. ☉ Сильная воля. Далан санааҥ Татыарыйдаҕа эминэ. П. Ойуунускай

I
аат. Дьахтар оҕолонор ыарыыта (дьахтар төрүүрүгэр оҕо киэлитэ (маатката) күүскэ кумуйара, үтэйэрэ). ☉ Родовые схватки, потуги при родах, приступ потужных болей у рожениц
Ити икки ардыгар кэргэним талыыта өссө күүһүрэн истэ. Биир кэм уһуутуу-уһуутуу энэлийэн киирэн барда. С. Никифоров
Сэмэннээххэ баран иһэн дьиэбэр таарыйдым. Дьахтарым талыыта өссө күүһүрбүт. В. Ойуурускай. Арыпыана талыытын кыатанан сымыһаҕын быһа ытырар. Түһүлгэҕэ т. Талыыта киирэн эрэрин таайан, куттанан, иһин имэринэ-имэринэ …… ботугураан көрдө да, хантан ааһыаҕай. Хата, аны иһин түгэҕинэн ыарыыта саҕаланна. НТП ТББ
◊ Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые родовые схватки, первоначальные потуги женщины перед родами
Ийэм эрэйдээххэ Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта киирэн Дьалыһыйбахтаан ылла. П. Ядрихинскай. Сиэлэр талыы — хороҥ (хоро) талыы диэн курдук. Хороҥ (хоро) талыы — дьахтар оҕолоноругар бүтэһик улахан талыыта. ☉ Последние схватки, потуги (непосредственно перед изгнанием плода из чрева)
Хороҥ талыыта Ходьоҥнотон барда. П. Ойуунускай
Дьахтар курдук хоро талыыҥ киирдэ дуо? И. Гоголев
Дьахтар этэ тардан барда, Онтон хороҥ талыы киирэн барда. А-ИМН ОЫЭБЫ
Маарыйа бастакы оҕотун төрөөрү хороҥ талыыта киирэ сыттаҕына, ийэтэ дьэп-дьэҥкир тааһы аҕалан ытыһыгар туттарбыт. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. талаҕу ‘резкие боли в животе’
II
тал диэнтэн хай
аата. Өскүүрсүйэ маршруттарын талыы, похуокка бэлэмнэнии, үөрүү-көтүү, өрө көтөҕүллүү. Далан
Тыйаатыр репертуарын талыы ыарахаттардаах буолбута. АҮ
Учаастагы сөптөөхтүк талыы улахан суолталаах. ХКА
Кыаххын, дьоҕургун толору арыйар, олоҕуҥ аргыһа оҥостор таптыыр соҕотох идэҕин …… таба талыы киһи инники кэскилин түстүүр. НЕ ТАО
III
даҕ. Атыттартан ордук үчүгэй, бастыҥ, чулуу; талан ылыллыбыт. ☉ Лучший; отборный
Лиҥкинэспит тиит мастаах, лагларыспыт талыы хатыҥнаах таптыыр, ахтар мин дойдум. Далан
Аҕата эмиэ талыы соболору ылҕаан ылан: «Балары таһааран уурталаан кэбис», — диэбитэ. Н. Якутскай
Сербтэр өстөөҕү ыган барбыттара. Онуоха султаан уола саҥа талыы сэриилэри кыргыһыыга киллэрбитэ. АЕВ ОҮИ
ср. др.-тюрк. талу ‘отборный; избранный, особенный’, тув. тала ‘лучший’