I I. отборный; лучший; талыы собо отборный карась; нэһилиэк талыы дьоно лучшие люди наслега; 2. 1) отбор, выбор; балык бөдөҥүн талыы отбор крупной рыбы; 2) выборы; избрание; делегаттары талыы выборы делегатов; дуоһунаска талыы избрание на какую-л. должность.
II родовые схватки; талыыта киирдэ начались родовые схватки.

1) выбирать, отбирать; үчүгэйи тал = выбрать лучшее; сиэмэни тал = отобрать семена; 2) выбирать, избирать; делегаттары тал = избрать делегатов.

I
аат. Дьахтар оҕолонор ыарыыта (дьахтар төрүүрүгэр оҕо киэлитэ (маатката) күүскэ кумуйара, үтэйэрэ). ☉ Родовые схватки, потуги при родах, приступ потужных болей у рожениц
Ити икки ардыгар кэргэним талыыта өссө күүһүрэн истэ. Биир кэм уһуутуу-уһуутуу энэлийэн киирэн барда. С. Никифоров
Сэмэннээххэ баран иһэн дьиэбэр таарыйдым. Дьахтарым талыыта өссө күүһүрбүт. В. Ойуурускай. Арыпыана талыытын кыатанан сымыһаҕын быһа ытырар. Түһүлгэҕэ т. Талыыта киирэн эрэрин таайан, куттанан, иһин имэринэ-имэринэ …… ботугураан көрдө да, хантан ааһыаҕай. Хата, аны иһин түгэҕинэн ыарыыта саҕаланна. НТП ТББ
◊ Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые родовые схватки, первоначальные потуги женщины перед родами
Ийэм эрэйдээххэ Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта киирэн Дьалыһыйбахтаан ылла. П. Ядрихинскай. Сиэлэр талыы — хороҥ (хоро) талыы диэн курдук. Хороҥ (хоро) талыы — дьахтар оҕолоноругар бүтэһик улахан талыыта. ☉ Последние схватки, потуги (непосредственно перед изгнанием плода из чрева)
Хороҥ талыыта Ходьоҥнотон барда. П. Ойуунускай
Дьахтар курдук хоро талыыҥ киирдэ дуо? И. Гоголев
Дьахтар этэ тардан барда, Онтон хороҥ талыы киирэн барда. А-ИМН ОЫЭБЫ
Маарыйа бастакы оҕотун төрөөрү хороҥ талыыта киирэ сыттаҕына, ийэтэ дьэп-дьэҥкир тааһы аҕалан ытыһыгар туттарбыт. «Чолбон»
ср. др.-тюрк. талаҕу ‘резкие боли в животе’
II
тал диэнтэн хай
аата. Өскүүрсүйэ маршруттарын талыы, похуокка бэлэмнэнии, үөрүү-көтүү, өрө көтөҕүллүү. Далан
Тыйаатыр репертуарын талыы ыарахаттардаах буолбута. АҮ
Учаастагы сөптөөхтүк талыы улахан суолталаах. ХКА
Кыаххын, дьоҕургун толору арыйар, олоҕуҥ аргыһа оҥостор таптыыр соҕотох идэҕин …… таба талыы киһи инники кэскилин түстүүр. НЕ ТАО
III
даҕ. Атыттартан ордук үчүгэй, бастыҥ, чулуу; талан ылыллыбыт. ☉ Лучший; отборный
Лиҥкинэспит тиит мастаах, лагларыспыт талыы хатыҥнаах таптыыр, ахтар мин дойдум. Далан
Аҕата эмиэ талыы соболору ылҕаан ылан: «Балары таһааран уурталаан кэбис», — диэбитэ. Н. Якутскай
Сербтэр өстөөҕү ыган барбыттара. Онуоха султаан уола саҥа талыы сэриилэри кыргыһыыга киллэрбитэ. АЕВ ОҮИ
ср. др.-тюрк. талу ‘отборный; избранный, особенный’, тув. тала ‘лучший’

көр бул
Кимтэн да урут турар Биир диэн саамай сытыылара, Тиэтэллээххэ барытыгар Наар кинини ыыталлар, Чаҕылҕанныы элэс гынар, Тугу бары булар-талар. «ХС»

көр булуу. Куоратчыттар булуулара-талыылара элбэх эбит

туохт. Кимтэн эмэ тугу эмэ күүс өттүнэн илэ (дьон көрөрүгэр даҕаны) туура тутан ыл. ☉ Грабить, отнимать силой что-л. у кого-л.
Хабырыылайап суруксутуом, үөлээннээх доҕоруом, дьэ, урукку хонукпар улахан ороскуоттаах курдук этим да, эйигин былдьаан-талаан ылла диэбэппин. Саха фольк. Дьэ уонна кэллэхтэринэ даҕаны, биһигиттэн туохпутун былдьаанталаан барыахтарын сөбүй? Н. Заболоцкай
Олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһар охсуһууларын төрүөтүнэн кини [дьахтар] буолар. Итиниэхэ, оччотооҕу дьон атын аҕа уустарыттан кыыһы уоруулара, эбэтэр күүс өттүлэринэн былдьаан-талаан илдьэ барыылара ахтыллар. Эрчимэн. Тэҥн. халаа, талаа

туохт. Ким-туох эмэ куһаҕан өрүттэрин була сатаа, сириксэннээ, талымастаа. ☉ Выискивать недостатки в ком-чём-л., быть чрезмерно разборчивым
Киһини көрөөт сирбитинэнталбытынан барар табыллыбат. Амма Аччыгыйа
[Хобороонньо] Эмин испэт — сирэр-талар, Кэмпириэһин уһултарар. Күннүк Уурастыырап
Дьүдьэйэн, харааран барбыт да чэпчэки сыаналаах булт этин сирэ-тала барбатахтара, …… дьон кыра-кыра да буоллар атыылаһан барбыттара. А. Сыромятникова

туохт.
1. Элбэхтэн хайатын, төһөтүн эмэ араар, арааран ыл. ☉ Выбирать, отбирать лучшее из множества
Отут уйула суох Ордук саһылла талан Улахан бэрэмэдэйгэ уга тарт! А. Софронов
Кини, үлэлээн аралдьыйаары, энньэтигэр анаммыт ынахтарыттан түөрт саамай көрсүө ынаҕы талан ылан ыыр идэлэннэ. Н. Якутскай
Бурхалей биэс киһини талан ылан баран, булуллубут сирдьит киһини иннигэр бастатта. Эрилик Эристиин
△ Сөбүлээбиккин ыл. ☉ Избрать то, что по нраву (по душе, по сердцу), выбрать понравившееся
Тарбаххынан талан, сүрэххинэн сөбүлээн, хараххынан хайҕаан ыл (өс хоһ.). Мин кыргыттарбыттан талан, сөбүлүүргүн көрөн ойох ылан, атас-доҕор оҥостон, киһи-хара, ыал буол! Саха фольк. Харахтаах хайгыыр, сүрэхтээх сөбүлүүр, Тарбахтаах талар, Нарын үтүө дойду буолан Намылыйан таҕыста. Нор. ырыаһ.
2. Ханнык эмэ дуоһунаска кими эмэ быыбардаа, куоластаа. ☉ Избирать кого-л. на какую-л. выборную должность
Иккис сылыгар холкуоһа биэс уон хаһаайыстыба буолбутугар [Кууһуманы] бэрэссэдээтэлинэн талбыттара. А. Софронов
Мунньах бэрэссэдээтэлин уонна суруксутун талар мөккүөр турда. Амма Аччыгыйа
3. Типэгирээпийэҕэ тиэкиһи илиигинэн нобуордаа. ☉ Делать набор текста вручную. Типэгирээпийэҕэ нобуорсук буолан, сибиниэс буукубаларынан «Кыым» матырыйаалларын талара. Софр. Данилов
◊ Куһаҕанын таллахха — табыллыбат, куһаҕан өттүн сабаҕалаан эттэххэ. ☉ Если предположить худшее
Куһаҕанын таллахха, итинник саҥара сылдьаргын истэн, биир эмэ өһүөннээх санаалаах баайсан да туруон сөп. Н. Заболоцкай. Талар бэрт — ураты, муҥутуур үчүгэй. ☉ Отменно, прекрасно
— Кэпсээниҥ, хайдах олордугут? — Талар бэрт. Дьуон Дьаҥылы. Саҥа аллайыы: «Талар бэрт! Дьоһун!» Дьуон Дьаҥылы. Талбыт курдук — олус үчүгэй, эҥкилэ суох. ☉ Превосходно (во всех отношениях)
Маҥнай наадабын бүтүннүү хааччыйдылар. Барыта талбыт курдук үчүгэй. Н. Лугинов
Талбыт курдук олороммут Налбыһахтан баай сиэри, Эргэ биэрэ охсоммут, Ити буолан таҕыстаҕа. Күннүк Уурастыырап
др.-тюрк. талула, тюрк. талда, талла

туохт.
1. Кимтэн эмэ күүскүнэн эбэтэр саанан, сэбинэн куттаан былдьаан, халаан ыл. ☉ Отнимать силой что-л. у кого-л., грабить кого-л. [Суруксут:] Ылбыт харчыбын талаан ыллылар диир [Бэһиэччик]. А. Софронов
Үгүстүк биллибит, талбыттан талааммыт тамахха таптайбыт, талаанньыт аатырбыт …… биэлэйдэр бэртэрэ биһиги этибит. П. Ойуунускай
2. Туох эмэ сыаналаах ууруллубутун (үксүгэр дьиэни, ампаары, ыскылааты) күүскүнэн алдьатан киирэн илдьэ бар. ☉ Похищать, грабить путём взлома; расхищать казённое имущество; разбойничать
Лааппытын талаары гыммыттарын кини сир аайы ууһумсуйан олорон кэпсиир. Амма Аччыгыйа
Куорат иһинээҕи кэпэрэтииптэри, сэбиэскэй эргиэн сууттарын барытын талаан аһаабыттар. Эрилик Эристиин
Охуоскай, Айаан, Ньылхаан устун күрээн сылдьар үрүҥ эписиэрдэр, баандалар нэһилиэнньэни, кэпэрэтииптэри, таһаҕастаах борокуоттары талыыллар. Д. Токоосоп
3. көсп. Халабырдаах сэриинэн киир, оннук сэриини күөртээ. ☉ Разорять войной
[Биһиги дойдубут дьолун-соргутун] билигин ким кэҕиннэриэн, талыан, ууга-уокка уматыан баҕарарый? Суорун Омоллоон
Тастан киирэр Талыыр күүстэн Хаарыан ийэ дойдубутун Харыстаһан тураммыт, Иҥсэ мэнэгэй бэлэһи Иҥнэрэргэ бэлэммит! А. Абаҕыыныскай
Ньиэмэстэр талыы кэлбит сэриилэрин славяннар кыдыйталаан кэбиһэллэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Аттаахтан кымньыытын халыыр, сатыыттан тайаҕын талыыр — аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ылбыт диэн курдук (көр тайах II)
Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тайаҕын талыыр Албынкөлдьүн ыраахтааҕы …… Ар-бур тыла сатаарыйда. Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. тала ‘грабить’, монг. талах ‘конфисковать; грабить’

туохт. Күүскүнэн былдьаан ыл (баайы-дуолу, малысалы); күүскүнэн киирэн алдьат, кураанахтаа, суйдаан ыл (хол., сэриинэн — атын сири-дойдуну). ☉ Силой отнимать, похищать (чужое имущество); силой разрушать, разорять, обирать (напр., чужую территорию, страну)
Талыыр-халыыр сэриигэ таластылар. С. Зверев
Эйигин [Бүлүү эбэни] ким да туора сиртэн кэлэн талаан-халаан да, илдьи тэпсэн, иҥнэри үктээн да барбата. Г. Нынныров

даҕ. Баартан бастыҥ, бары өттүнэн уһулучу үчүгэй. ☉ Лучший из лучших, превосходный
[Ийэккээм] Тайҕа кииһин кэриэтэ Талба-талыы дьүһүҥҥүттэн Атын баайыҥ суох этэ Айыллыбыт күҥҥүттэн. И. Гоголев
Талба-талыы кыргыттар, Тарбахтартан тардыһыҥ, Эмээхсиннээх оҕонньор, Илиилэртэн ылсыһыҥ. Л. Попов
Талба-талыы булдунан Таалай сааһы көрсүөҕүҥ, Күннүү үрдүк кыайыынан Күндү сааһы көрсүөҕүҥ. Т. Сметанин

көр талба-талыы. Талыы-талба сыһыылардаах
□ Сыанаҕа Суорун Омоллоон «Күкүр Ууһа» таһаарыллыбыта
Дьэ, ол баара, испэктээк талыыта-талбата диэн. Г. Борисов

туохт. Ким эмэ баайын-дуолун күүскүнэн былдьаан ыл. ☉ Воровать, красть, грабить кого-л.
Утуйа сытар киһини Уоран-талаан өлөрдөхпүтүнэ, Күөрт ыт күлүүтүгэр түбэһиэхпит. П. Ойуунускай
Уот тыыннаах Уһутаакы Уоран-талаан барда эбээт!.. Суорун Омоллоон

v. to elect, choose, select; тал ба a. chosen, choice; талы мас a. choosy; тал ба p . comp. menu