II с. (рассказ, легенда) үһүйээн, былыргы сэһэн.

прил. библейскэй, библия; библейская легенда библия номоҕо.

1) притча; присказка; 2) легенда; домох буол = стать легендой # домоххо киирбит притча во языцех; өс домоҕо поговорка; сомоҕо домох идиом, идиома.

аат. Ким эмэ урукку хобдох быһыыларын ахтыһыы, сэмэ-суҥха. ☉ Воспоминание о чьих-л. худых поступках, укоризна
Онон куочун туойаллар. ПЭК СЯЯ
ср. алт. куучын ‘сказка, легенда’, п.-монг. хаҕучин, МНТ ха’учин ‘старый, ранний; прошедшее’

туохт. Ханнык эмэ көрүҥү ылын, ханнык эмэ дьүһүннэн. ☉ Иметь, принять, приобрести какой-л. вид
Инньэ гынан бу дьиҥ историяҕа баар сабыытыйа легенда курдук көрүҥнэнэн хаалар. Саха фольк. Ийэтэ кэлин тосту кырдьыбыт көрүҥнэммит. Н. Лугинов
Чагда сирэйэ-хараҕа санньыйбыт көрүҥнэннэ. Г. Угаров

номох буолбут олох жизнь, ставшая легендой; өс номоҕо буолбут он стал притчей во языцех; номох гын = (или оҥоһун =) делать кого-л. предметом постоянных разговоров.

I
туохт.
1. Туох эмэ бэрээдэгин ыс, булкуй. ☉ Приводить что-л. в беспорядок
Кини суот үлэтин бутуйбат гына оҥорон утары дьыала оҥороору сылдьабын. М. Доҕордуурап
Дьонунан илдьи булкуйан, Дьон төрдүнууһун бутуйан, Кулаактары кистээн куоттартыыра Холкуоска хорҕотон хааллартыырга. С. Васильев
2. Ким эмэ өйүн-санаатын иирт, аралдьыт. ☉ Сбивать с толку кого-л.
Кини [Долгунуоп] биһиги нэһилиэккэ үгүс оччотооҕу дьону бутуйбута. Ол дьон билиҥҥэ диэри кэмсинэн ытыы-соҥуу сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Дантес куйаҕын туһунан легенданы кэпсиир букатын наадата суох этэ. Эйигин итинтикэҥ бутуйан кэбистэ. Софр. Данилов
Сараапап атыыһыт билигин да санаата астына илигэ. Кини ыйытыынан дьон санаатын бутуйар баҕалааҕа. Н. Якутскай
3. Алҕаска биири атыны кытта булкуй. ☉ Ошибочно принимать одно за другое
Бастакынан, эһиги чааһынайы уопсайы кытта бутуйаҕыт. Аҕыйах куһаҕан устудьуонтан сылтаан бүтүн курс бүтүннүүтэ «абсолютно» тугу да билбэт диир алҕас. Н. Лугинов
4. көсп. Тугу эмэ гыммыты, оҥорбуту биллэримээри анаан атыннык тутун, муннар, атыны оҥор, сымыйа сураҕы тарҕат. ☉ Путать следы, распространять ложные слухи о чем-л.
Артымыай эписиэр, Отоойко бандьыыт үөрдэрэ Чурапчы лааппыларын халаан бараннар, Дьааҥы диэки күрээтилэр диэн баара, соруйан суолларын-иистэрин бутуйаары бэйэлэрэ оннук сураҕы тарҕаппыттар. Л. Габышев
Манна чугаһаа эрэ, тукаам, бу уйалыы кэлэн иһэр тииҥ суола дии, быһыыта. Оннук эбит. Атаҕа маадьаччы барбыт, маска тахса-тахса соруйан суолун бутуйан айанныыр эбит. Л. Попов. Тэҥн. булкуй
II
туохт., эргэр. Үүнээйиттэн бэйэ оҥорбут кырааскатынан сот (үксүгэр кытархайдыҥы өҥ араас дэгэтинэн). ☉ Красить, окрашивать что-л. растительной краской домашнего приготовления (обычно различными оттенками красного цвета). Былыргы сахалар түнэ, сарыы таҥастарын сиһиктэн оҥорор кырааскаларынан бутуйан араас өҥнүүллэрэ. Тэҥн. сиһий
ср. тюрк. боя, буя, бодо ‘красить’

аат. Былыргы норуот сэһэнэ, кэпсээнэ. ☉ Сказание, предание, легенда. Манчаары туһунан номохтор. Номох буолбут олох.  Омоҕой уонна Эллэй уобарастарын көрдөрөр сэһэннэр саха норуотун үөскэппит өбүгэлэрбит тустарынан уопсай биис ууһун номохторо буолаллар. Саха сэһ. I
Көрбөккүт дуо, куба түүтүн? Кыырпаҕа суох маҥан тунал, Номоххо да өрүүтүн Маҥан буолар айыы, аанньал. И. Гоголев
♦ Номох оҥоһун (гын) — тугу эмэ куруук кэпсээ, кэпсээн оҥоһун. ☉ Делать притчей во языцех
Буойун сааһын тухары номох оҥостубут к э п с э э н э с и т э к э псэммэккэ хаалар. Амма Аччыгыйа
Окко киирэр үөрүүлээх күнү Кыһыҥҥыттан ол күнү номох оҥосторум, Хайдах дьыл буолуон билгэлиирим. И. Гоголев
Н.К. Док торов күүһүн-уоҕун туһунан күөгэйэр күннэригэр кинини кытта биир гэ үөрэммит, үлэлээбит, сэриилэспит дьоно уостан түһэрбэккэ номох оҥос тон сэһэргииллэр. Хапсаҕай
Номоххо (кэпсээҥҥэ, сэһэҥҥэ, хоһооҥҥо) киир (сырыт) көр кэпсээн. Нева өрүскэ номоххо киирбит «Аврора» крейсер турар.  Өлүүгэ бэриммэтэхтэрэ Саха дьоруой уолаттара Остуоруйа номоҕор киирбиттэрэ Кинилэр ньургун дьыалалара. Эллэй. Уос номоҕо буол — н оруокка кэпсээҥҥэ сырыт, киһи барыта кэпсиир кэпсээнэ эбэтэр туттар тыла буол. ☉ Стать притчей во языцех
Уос номоҕо буолбут дьоруой хас биирдии хамсаныытын, тылын-өһүн барытын өйдөрү гэр хатаабыттара, сүрэхтэригэр иҥэрбиттэрэ. Ф. Софронов
Киһи уҥуоҕун к и риэһ э аҕый ах сы лг а тура р, оттон кини үтүө аата үйэлэри нөҥүөлээн, уос номоҕо буолуон сөп. «ХС»
◊ (Туох эмэ) ис номоҕо — (туох эмэ) ис хоһооно. ☉ Суть, содержание, смысл чего-л.
Айымньы ис номоҕо. Да кылаат ис номоҕо.  Кини [Ойуунускай] айымньы ис номоҕун тас форматыгар дьүөрэлээһин маастара. Суорун Омоллоон
Дьыала ис номоҕун билиһиннэрии кэнниттэн араас суол ыйытыыга киирдилэр. С. Федотов
Түөрт-биэс чааһы быһа суруллубут сурук ис номоҕо чочуллан-чочуллан маннык буолан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тыл (өс) номоҕо тыл үөр. — өс хоһоонугар маарынныыр үөрэтэр-такайар ис хоһоонноох, сирэйинэн, көнө суолтатынан өйдөнөр, оннук этиллэр фольклор айымньытын көрү ҥэ. ☉ Поговорка
Тыл номохторо этиигэ биирдии предметтэри эбэтэр көстүү лэри дьүһүннээн, быһааран биэрэллэр. Саха фольк. Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ, үөһээ тыыммахтаата, өлөр күнүм кэллэ диэн (тыл) өс номоҕун өһүллэ. П. Ойуунускай
ср. тюрк. нумак, йомак ‘сказка, рассказ’, чув. юмах ‘сказка’

даҕ.
1. Бытархай, хордьон буолбатах, ордук торолхой, ордук кэриҥнээх (туох эмэ хас биирдиитэ улахан буоллаҕына этиллэр). ☉ Крупный
Бөдөҥ хортуоппуй. Бөдөҥ отон. Бөдөҥ кырбастар. Күн тахсан …… окко хоммут сиик бөдөҥ таммахтарын уон араас уотунан сандаарыччы уматта. Н. Заболоцкай
Хас да алааһы туораан, бөдөҥ тииттэрдээх чагдаҕа киирдэ. Т. Сметанин
Ат бөдөҥ уҥуохтара сулуллубут курдук тараадыһан сыталларын итэҕэйбэтэхтии тутан көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
△ кэпс. Улахан уҥуохтаах, төрөл. ☉ Рослый, крупный (в основном о человеке)
Сотору соҕус буолаат …… аҕамсыйа барбыт бөдөҥ дьахтар лаахтаах ньаалбаан тааһы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бу бөдөҥ, мааны нуучча үөрэхтээх киһитин дьон көрөөт сөбүлээбитинэн …… барааччы. Л. Попов
Дириэктэр …… үрдүк уҥуохтаах бөдөҥ киһи, сайыҥҥы үлэ түмүгүн кэпсии куорпустары кэритэр, оҕолору көрдөрөр. Н. Заболоцкай
△ Буукубаларын улахан гына суруйар, улахан гына суруллубут буукубалардаах. ☉ Пишущий крупными буквами, крупный (о почерке); написанный крупными буквами
Туора сааллан турар хаптаһыҥҥа бөдөҥ суруктаах дьиэ айаҕар тиийдилэр. Эрилик Эристиин
△ кэпс. Улаханнык иһиллэр, дорҕоонноох; улахан. ☉ Громкий (о голосе)
«Кэпсээҥҥит?» — кэһиэхтээх бөдөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Дорообо, сибэтиэй сололоох», — диэн күө-дьаа көрүстэ Олесь Дудар магистры суон бөдөҥ куолаһынан. Л. Попов
2. Улааппыт, сааһын сиппит (сүөһүнү уонна сорох харамайдары этиллэр). ☉ Крупный (о скоте и нек-рых др. животных)
[Егор Егорович:] Урут этэҥҥэ олорор эрдэххэ, кырдьык, үс-түөрт сүүс бөдөҥ сүөһү баара. С. Ефремов
Баарасуоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэс-түөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарын курдук санаахтаамына. А. Софронов
3. Баайынан-дуолунан улахан кыахтаах, киэҥ. ☉ Располагающий большими материальными возможностями, мощный, крупный. Бөдөҥ хаһаайыстыба. Бөдөҥ предприятие
□ Бүлүү биэрэктэригэр Сунтаар, Ленинскэй, Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оройуоннарын бөдөҥ сопхуостара уонна холкуостара бааллар. И. Данилов
△ Элбэх баайдаах, улахан баай. ☉ Владеющий большим богатством, очень богатый
Манна арыый бөдөҥ баайдар буолуохтара. Амма Аччыгыйа
△ Улаханы оҥорор, улахан күүстээх. ☉ Предназначенный для крупного производства, большой мощности, крупный. Бөдөҥ промышленность. Бөдөҥ техника
□ Биһиги холкуос кырабыт бэрт
Бөдөҥ техникаттан тугу да туһанар кыахпыт суох. М. Доҕордуурап
△ Элбэх киһилээх, улахан. ☉ Состоящий из большого числа людей, многочисленный, крупный
Бартыһааннар биир бөдөҥ этэрээттэрэ эрэ кэтэххэ быстан хаалар. Амма Аччыгыйа
Неустроев тэрийбит куруһуогун оччотооҕу кэмҥэ …… Сибииргэ уонна Забайкальеҕа баар буола сылдьыбыт ахсаанынан биир бөдөҥ улахан тэриллиилээх куруһуок буолар диэн историктар сөпкө бигэргэтэллэр. П. Филиппов
4. Улахан кээмэйдээх, ордук киэптээх, ордук улахан. ☉ Большой величины, больших размеров, силы, масштаба, особенно большой, крупный. Бөдөҥ тутуу. Бөдөҥ куораттар. Бөдөҥ суума. Бөдөҥ кыргыһыы
□ Син биир киһи курдук хас биирдии бөдөҥ тутуу эмиэ пааспардаах буолар эбит. Суорун Омоллоон
Билигин манна Кэмпэндээйи диэн бөдөҥ оробуочай бөһүөлэк үөскээтэ, туус собуота тутулунна. И. Данилов
Симфоническай муусука бөдөҥ формаларын — «Хомуньуустар улуу партияларыгар» кантата, «Саха ыһыаҕа» диэн театрализованнай оратория тиэкистэрин суруйталаабыта. Эрчимэн
5. Киэҥ ис хоһоонноох, ис хоһоонунан ордук улахан суолталаах. ☉ Большой, важный по содержанию, крупный. Бөдөҥ айымньы. Бөдөҥ событие. Бөдөҥ ситиһии
□ Кылбановскай — Союзка биллэр бөдөҥ үлэлэрдээх, космическай наука иннигэр улахан үтүөлээх-өҥөлөөх. В. Яковлев. Бу [үлэ киһитин легендаҕа киллэрии] үлэһит маасса бэйэтин күүһүн кэрэтитэн көрдөрөрүн, үлэнэн кыайыытын эрэниитин улуу символа, бөдөҥ уобараһа буолар. Саха фольк. А. Гайдар хас биирдии саҥа кинигэтэ бэчээттэнэн тахсыыта сэбиэскэй уус-уран литератураҕа, ордук чуолаан оҕо литературатыгар, бөдөҥ событие буолара. Софр. Данилов
6. Ордук дириҥ билиилээх, талааннаах, үрдүк маастарыстыбалаах. ☉ Обладающий большими знаниями, талантом и сильный по своему влиянию. Бөдөҥ суруйааччы. Бөдөҥ учуонай. Бөдөҥ партийнай үлэһит
□ Д.Ф
Ходулов — билиҥҥи бириэмэҕэ биһиги саамай улахан, саамай бөдөҥ артыыспыт. Суорун Омоллоон
Игорь Иванович — олус уран көрүүлээх, улахан кыахтаах киһи. Киниттэн бөдөҥ салайааччы тахсыан сөп. Н. Лугинов. Тэҥн. улахан