1) цельный, неотделённый; сомоҕо көмус золотой самородок, самородок золота; сомоҕо муус глыба льда; сомоҕо таас а) булыжник; б) валун; сомоҕо сыа ком жира; 2) перен. единый, сплочённый; сомоҕо коллектив сплочённый коллектив # сомоҕо домох грам. устойчивое словосочетание; фразеология; сомоҕо тыл словосочетание.

ырылыччы диэн курдук
Туундара олоҕун-дьаһаҕын хараахтарын бу баар курдук ырылхайдык көрдөрөргө тоҕоостоох сытыы уобарастары сатаан туттуу ааҕааччыны кэрэхсэтэр. «ХС»
Улахан суруйааччыларбыт сомоҕо домохтору өлгөмнүк уонна ырылхайдык тутталлара үчүгэй холобур буолуон сөп. СЛСПҮО

сыһ. Ортотук, сөп соҕустук; сиэрдээхтик. ☉ Посредственно, средне
Саха тылын маннык бэйэлээх кыаҕын [сомоҕо домохторун] суруйааччылар араастык туһаналлар: сорохтор киэҥник, сорохтор сөбүгэрдик, үгүс өттүлэрэ таба, ардыгар сыыһа. «ХС»
Туохха барытыгар …… долгуйбакка, солуута суох көтүөккэлээн сүүрбэккэкөппөккө, сымнаһыардык, сытыарытык, сөбүгэрдик, холкутук, кыатана, тардына туттар-хаптар киһи дьоҥҥо үчүгэй сыһыаны ситиһэр. ПБН КСКТ

тулалаа диэнтэн хай
аата. Лариса …… киһи тыынын хаайар ынырык тулалааһынтан, ыар олохтон быыһанар, босхолонор суолу, киһилии олорор дьолу көрдүү сатыыр. Софр. Данилов
Куобах үөскээһинэ тас тулалааһын элбэх өрүттээх дьайыыларыттан уустугурар. ПМВ ССК
[Сомоҕо домох] ситимнэһэр тылларын кини лексическэй тулалааһына диэн ааттыыллар. СЛСПҮО

туохт. Сирэйинэн, аһаҕастык буолбакка, дьиҥ санааҕын уларытан, ханарытан эт, кэпсээ, аралдьыта сатаа. ☉ Говорить иносказательно, намеками
Чабырҕах икки суолга хайдар: сирэйинэн кэпсииргэ уонна кубулдьутан этэргэ. Саха фольк. Эдэр киһи дьоҕура суоҕун көрөн туран, сирэйинэн эппэккэ, кубулдьутан, онно суох хайҕаан …… дьон олоҕун алдьатабыт. С. Данилов
Тоҕо кубулдьутаҕын? Буруйдааҕын билэ-билэҕин, кистии сатыыгын? Р. Баҕатаайыскай
Дакылаатчыт онон-манан кубулдьутан, мин ыйытыыларбар чопчу харданы биэрбэтэ. «Чолбон»
◊ Кубулдьутан этии көр кубулут
Бу хоһоон чабырҕах ис хоһооно кубулдьутан этииттэн үөскүүрүн көрдөрөр. Саха фольк. Сомоҕо домохтор олоҕурбут өйдөбүллэрин, ордук идиомалары, араастаан ханарытан, кубулдьутан этиилэри уонна өс хоһооннорун быһаарыы аныгы ыччакка олус наадалаах. Эрчимэн

аат.
1. муус. Ырыа ылланан тахсыыта, мелодията. ☉ Мотив, мелодия (песни)
Чоочоон үөннээхтик имнэнэн кэбиһэр, ханнык эрэ бэһиэлэй ырыа матыыбын киҥинэйэр. И. Гоголев
[Никита] киэһэ аайы муннун анныгар ханнык эрэ ырыа матыыбын киҥинэйэн ыллыы-ыллыы таҥаһын өтүүктэнэрэ, үрүт-үөһэ ыраастанара. Н. Лугинов
Саҥа ылланар сахалыы ырыалар нарынкэрэ матыыптарын Федя умсугуйан үөрэтэр. И. Бочкарёв
2. лит. Литературнай айымньы сүрүн ис хоһоонун быстах элэмиэнэ (быстах ойоҕос тиэмэ). ☉ Мо тив (произведения)
С а х а б ы л ы р г ы м и ф т э р э ү г ү с т э р э у м н у ллубут быһыылаахтар. Арай олоҥхолорго, остуоруйаларга, …… ырыаларга мифтэр тус-туспа матыыптара ордон хаал быттар. Саха фольк. Матыып айымньы сүрүн тиэмэтин кытта дьүөрэлэһэн, кини ис хоһоонун ситэрэр. ВГМ НСПТ
Саха суруйааччыларын оччо тооҕу айымньыларыгар Ийэ дойдуну көмүскүүр матыып эмиэ үгүстүк таарыллыбыта. КНП КУуА
3. көсп. Туох эмэ үөскүүр сылтаҕа, төрүөтэ. ☉ Повод, причина возникновения, зарождения чего-л., мотив. [Сомоҕо домох тылларын үлүбүөй туттуу] биричиинэтэ үксүгэр сомоҕо домохтор үөскээбит матыыптарын билбэт буолууга сытар. С ЛС ПҮО. Биһиги саҥаран санаабытын этэбит, ол гынан баран саҥарар саҥа эмоциональнай матыыптаах буолар. АВМ ҮКТТҮӨ

даҕ.
1. Арахсыспакка, бытарыйбакка бүтүннүү кэлим сылдьар (туох эмэ модьуну, кэлимсэни этэргэ). ☉ Цельный, неотделимый, нераздельный (о чём-л. крупном)
Сомоҕо суорба таас ньыгылын Ама уот күллүө үһү дуо? И. Эртюков
Куһаҕан сурах …… хайаттан төкүнүтүллүбүт ириэнэх сомоҕо хаар курдук ыраатан, аллара түһэн истэҕин аайы улаатар быһыылаах. Э. Соколов
Баҕалар хоруоптан ыстанан түһэн, иин эркиннэригэр ойуоккалаатылар, сомоҕо буордар кинилэри иин түгэҕэр баттыы түстүлэр. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Хайдыһыыта, ыһыллаҕаһа суох, ыга түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, хорошо организованный
Үлэһит кылаас биир сомоҕо буола түмсүүтэ туругурдун! Амма Аччыгыйа
Биһиги дьоммут Биир сомоҕо буолан бастаан киирбит [фашист] Баламат күүһүн тулуйбуппут. Саха нар. ыр. III
[Михаил:] Ол кини барбытыттан биһиги мөлтүөхпүт суоҕа, хата, ордук сомоҕо буолуохпут. С. Ефремов
♦ Сомоҕо көмүс — сиртэн хостонор кыһыл көмүс бөдөҥ куһуоччуга, туорааҕа. ☉ Самородок золота
Сиртэн-буортан сомоҕо көмүстэр, күндү таастар өрө көтөллөрүн курдук, талааннар норуоттан үөскүүллэр. Суорун Омоллоон
Эһиги билэн эрдэххит дии, сир үрдүгэр төһө улахан сомоҕо көмүстэр көстөллөрүй? Тумарча
Мин хайам Аҕыс хос кырыылаах Сомоҕо көмүстээх. С. Васильев. Сомоҕо мас — хайытыллыбатах, бөкүнүк дүлүҥ мас. ☉ Обрубок бревна, чурка
Били өлөрбүт табаларын тириитин сомоҕо маска иилэ бырахпыттара. Далан
Сааба олорор суон сомоҕо маһын мөкүнүҥнэтэр. «ХС». Сомоҕо олоппос — олорорго сөптөөх төгүрүк кэтит сирэйдээх дүлүҥ. ☉ Широкий круглый чурбан, служащий сиденьем
Хаара суох кылгас тыс этэрбэһин, атаҕын атаҕар охсуолаан, тэбэммитэ буолла, бэлэмнэммит сомоҕо олоппоско кэллэ. Болот Боотур
Дарыбыан икки өттүнэн уһуктаах хойгуону тобугунан сомоҕо олоппоско ыбылы баттаан, улахан игиинэн аалан кирдиэхтии турда. В. Яковлев
Александрдаах эмээхсин аттыгар баран, сомоҕо олоппоско олорон кэбистилэр. М. Доҕордуурап. Сомоҕо сирэй- дээх — дэгдэгэр имнээх, толору эттээх сирэйдээх. ☉ Со скуластым, мясистым лицом
Биир салгыҥҥа хараарчы сиэппит сомоҕо сирэйдээх, модьу көрүҥнээх, төрөл уҥуохтаах киһи тугу эрэ күөдьаа кэпсии олорор. Болот Боотур
Көнө, үрдүк уҥуохтаах, хара бараан сомоҕо сирэйдээх …… көрсүө-сэмэй көрүҥнээх киһи. С. Окоёмов
Уһун соҕус сомоҕо эттээх сирэйдээх, арыы саһыл хааннаах …… уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
Сомоҕо тыл (домох) тыл үөр., көр домох. Холбуу да, сомоҕо да тыллар икки эбэтэр хас да тыл ситимнэһиитинэн үөскүүллэр. АПС СТЛ
Сомоҕо тыл уус-уран литератураҕа айар үлэ ньыматын быһыытынан туттуллар. ННН СТМО. Амма Аччыгыйа бу [«Сааскы кэм»] айымньытыгар сомоҕо домоҕу үгүстүк туттар. «ХС»
ср. алт. сом ‘форма; контур; контурный; статуя; обтёсанное дерево’

аат. Тыл суолтатын быһаарар эбэтэр тылы атын тылга тылбаастыыр кинигэ. ☉ Словарь
Кини тылдьытын көрбүтэ, «кус» уонна «кыыс» диэн тыллар суолталарын булкуйбут этэ. И. Федосеев
Э.К. Пекарскай сүүрбэ биэс тыһыынча тыллаах тылдьыты оҥорбута. ПНЕ СТ
Тылдьыкка тыллары наардыыр икки ньыма баар: 1) алпаабытынан наардааһын; 2) тыллары уйалаан наардааһын. АНК СБТЛ
◊ Быһаарыылаах тылдьыт — тыл суолтатын сиһилии быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь, содержащий толкования, объяснения слов, толковый словарь
Тыл суолтатын уонна туттуллуутун толору быһааран биэрэр быһаарыылаах тылдьыт баар. ПНЕ СТ
Учуутал быһаарыылаах тылдьыт тутулун, тылдьыт ыстатыйатын өйдөбүлүн уонна тылы быһаарыы ньымаларын оҕолорго көрдөрөр. ННН СТМО. Диалектологическай тылдьыт — ханнык эмэ түөлбэ тылыгар киирэр тыллар суолталарын быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь местных наречий, говоров, диалектологический словарь
Кэнники сылларга өр кэмҥэ мунньуллубут лексическэй матырыйаалы түмэн, «Саха тылын диалектологическай тылдьытын» бэчээттээн таһаардылар. ВМС СДО. Киирии тыллар тылдьыттара — ханнык эмэ тылга атын омук тылыттан киирбит тыллар суолталарын быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь заимствованных слов. Киирии тыллар тылдьыттарын биэр. Нууччалыы-сахалыы тылдьыт — тыллар суолталарын нуучча тылыттан саха тылыгар тылбаастыыр тылдьыт. ☉ Русско-якутский словарь. Ити тылы нууччалыы-сахалыы тылдьыкка көр. Омоним тылдьыта — биир тэҥник этиллэр уонна суруллар эрээри тус-туспа суолталаах тыллар суолталарын быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь омонимов. Кини омоним тылдьытын оҥорбута. Сахалыы-нууччалыы тылдьыт — тыллар суолталарын саха тылыттан нуучча тылыгар тылбаастыыр тылдьыт. ☉ Якутско-русский словарь. Саҥа сахалыы-нууччалыы тылдьыт оҥоһуллуон наада. Синоним тылдьыта — атын-атыннык этиллэр уонна суруллар эрээри, биир суолталаах тыллар суолталарын быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь синонимов
Синонимнар тылдьыттарыгар синонимныы тыллар көрдөрүллэллэр. АПС СЛ
Синонимнарга аналлаах туспа тылдьыт, холобур, «Саха тылын синонимнарын тылдьыта» баар. ПНЕ СТ. Сомоҕо домох тылдьыта — сомоҕо домох суолтатын быһаарар эбэтэр атын тылга тылбаастыыр тылдьыт. ☉ Фразеологический словарь. Н.С. Григорьев, А.Г. Нелунов — сомоҕо домох тылдьытын ааптардара. Таба суруйуу тылдьыта — тылы сөпкө суруйуу тылдьыта. ☉ Орфографический словарь. Тылы хайдах суруйары билбэт буоллаххытына, орфографическай тылдьыты көрүҥ
□ Орфографическай тылдьыкка олохторо уонна сыһыарыылаах пуормалара таба суруллуулаах тыллар алпаабыт бэрээдэгинэн киллэриллэллэр. ПНЕ СТ. Тиэрмин тылдьыта — наука, тиэхиньикэ, ускуустуба ханнык эмэ салааларын тиэрминнэрин тылдьыта. ☉ Терминологический словарь. Тиэрмин тылдьыта саҥардыллан оҥоһуллуон наада
□ Тиэрминнэр тылдьыттарыгар наука, техника, ускуустуба уонна онтон да атын уобаластар тустаах салааларынан олоҕурар анал туттунуулаах тиэрмин тыллар быһаарыллаллар. АПС СЛ. Тылбаастыыр тылдьыт — ханнык эмэ норуот тылыттан атын омук тылыгар тылбааһы оҥорор тылдьыт. ☉ Переводной словарь. Тылбаастыыр тылдьыты оҥоруу — уустук дьыала. Тылдьыт ыстатыйата — тылдьыкка биир тыл туһунан туох суруллубута барыта. ☉ Словарная статья. Кини тылдьыт ыстатыйаларын олус кыһанан оҥорор
□ Тылдьыкка биир тыл (лексема) туһунан туох суруллубута бүтүннүүтэ тылдьыт ыстатыйата дэнэр. АПС СЛ
Тылдьыт ыстатыйата — тылдьыкка киирбит тыл суолтатын арыйар быһаарыылар уонна холобурдар. ПНЕ СТ. Этимологическай тыл- дьыт — тыллар төрүт суолталарын уонна үөскээһиннэрин быһаарар тылдьыт. ☉ Словарь, поясняющий происхождение слов, этимологический словарь
Этимологическай тылдьыттарга тыл словарнай састаабын тыллара туох тыллартан хайдах уларыйан үөскээбиттэрин, а. э. урукку төрүттэрин көрдөрүллэр. АПС СЛ
Этимологическай тылдьыт тыллар төрүттэрин-уустарын, хайдах үөскээбиттэрин быһаарар. АНК СБТЛ

туохт. Тула баар буол, төгүрүктээ. ☉ Окружать кого-что-л.
Бандьыыттар куораты тулалаан улам иһирдьэ сыҕарыйан истилэр. Амма Аччыгыйа
Кинилэри тулалаан турар күөх ойуур …… нуоҕалдьыйан хамсыы турбута. М. Доҕордуурап
[Маайыс:] Ити эйигин тулалыы сылдьар дьон эйигин бар дьоҥҥуттан тэйитэ сатыыллар. С. Ефремов
Сомоҕо домох дьиҥнээх лексическэй састаабын быһаарарга кини тулалыыр тылларын кытта сыһыана улахан оруоллаах. СЛСПҮО
◊ Тулалыыр айылҕа — киһини тула баар от-мас, кыыл-сүөл барыта. ☉ Окружающая природа
Тулалыыр айылҕаҕа улахан хоромньуну оҥорбокко эрэ ханнык баҕарар бырамыысыланнаһы сайыннарыахха сөп. Софр. Данилов
Биһиги үлэбит былыр үйэтээҕитэ киһи үөскүөҕүттэн, тулалыыр айылҕаҕа тымныыттан хорҕойор сир көрдүөҕүттэн ыла саҕаламмыта. Н. Лугинов. Тулалыыр эйгэ — киһини тула баар көстүү, быһыы-майгы. ☉ Окружающая среда
Арыт тулалыыр эйгэ киһи ис туругар быһаччы сабыдыаллыырга дылы. Н. Лугинов
Тулалыыр эйгэбит барыта ыраас буоллаҕына олохпут уйгута тупсар. А. Фёдоров

аат дьөһ. Б и - риэмэни бэлиэтиир сорох ааттары, сорох аат туохтуурдары кытта хайааһын этиллибит кэм бүтүөн иннинэ оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ С некоторыми именами, обозначающими время, и с отдельными причастиями употребляется при указании на то, что действие завершается до окончания указанного времени (до; до того, как)
«Уон мүнүүтэ бэтэрээ өттүнэ мантан халбарыйыаҥ да, бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар!» — киһи көмүстээх мөһөөччүгү кыбыммытынан хонтуора иһиттэн тахсан барар. Н. Якутскай
«А-а!» — диэн «тыыһыт» хаһыытыырын кытта, комендант биһикки ойон туруохпут бэтэрээ өттүнэн, тыы Никешиммитин илдьэ уҥуорун диэки ууну таарыйар-таарыйбатынан көтө турбута. Н. Якутскай
Оксана, эргиллэ түһээт, букетын харбаан ылбыта уонна этиэх бэтэрээ өттүнэ сибэкки иһиттэн сыгынньах гранатаны сулбу тардан таһааран, ударнигы төлө тардан баран, ибили бырахтарбын диэбиттии, илиитин өрө уммута. Суорун Омоллоон
Сарбаакын били киһини охсуох буолан эрдэҕинэ, киһитэ көрүөх бэтэрээ өттүнэ атыыһыты муннун тоҕо анньан кэбиһэн баран, сүүрэн кыырайа турбута. Д. Таас
△ -ыах сыһыарыылаах аат туохтууру кытта ситимэ үгүстүк олус түргэнник диэн суолталаах сомоҕо домох быһыытынан туттуллар. ☉ В сочетании с причастиями на -ыах часто употребляется как фразеологизм со значением «очень быстро, моментально»
Ол эрээри кинилэр [оҕолор] көрүөх бэтэрээ өттүнэ орто оскуоланы бүтэрдилэр, ыанньыксыт буоллулар, үлэһит аатырдылар. И. Данилов. Маны истэн баран: «Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүнэ этэн баран, тэгилитиэх бэтэрээ өттүнэ [сүөһүлэри] түргэнник үүрэн-түрүйэн аҕалан кулуҥ, кыыһы ылан барыҥ!» — диэбит эмээхсин. Саха фольк.