1. сыһ. Быстах-быстах, онон-манан. ☉ На расстоянии друг от друга, там и сям
   Оҕолор күлсэ-күлсэ балбаахтары киэҥ бааһынаҕа илдьэн, ойдом-сойдом чохчолуу уурталаатылар. А. Фёдоров
   Дэриэбинэ соҕуруу өттө быллараакка ойдом-сойдом үүммүт бэстэринэн хайдах эрэ күнтэн хаххаламмыт курдук. Н. Павлов
   Ойдомсойдом сытар кыра-кыра бааһыналарга оҥоһуллубатах суолларынан көһүү элбэх бириэмэни ылар. ЛИК СОТҮҮүТ
2. даҕ. суолт. Онон-манан көстөр, быстаҕас. ☉ Находящийся там и сям, расположенный местами
   Ньукулай уонна лиэкэр Сиэнньэ суон тииттэрдээх, ойдом-сойдом күөх отон уктаах тыа устун тэбинэн испиттэрэ. А. Сыромятникова
   [Бөдөҥ мастар] лоскуй-лоскуй, ойдом-сойдом арыы тыа буола үүммүттэр. «ХС»

тымный 1, 3 диэнтэн дьаһ
туһ. Дьахтар аһыытыгар, ытыырыгар буолан, оҕотун аанньа суулаабакка, биир түүн тымнытта. Болот Боотур
Оҕонньор: «Дьиэни тымнытан, киир да киир, таҕыс да таҕыс буолаҕыт», — диэн күргүйдүү сытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Таһырдьа хонор ынах тоҥор уонна сииктээх тымныы сиргэ сытан синньин тымнытыан сөп. ҮБНьТ
♦ Хараххын тымныта түс — кылгас кэмҥэ утуйан ыл. ☉ Соснуть, вздремнуть (букв. слегка остудить глаза)
[Сэкэтэй Сэмэн:] Били Ыкынаачай ханна барда? Кини бэҕэһээ бэркэ утуйбута эбээт, харахпын тымныта түһэн ылыахпар диэри харабылга тура түһүө этэ. Күндэ
«Оргууйуҥ, кытаатыҥ. Ити мин лиэкэрим муҥнаах хараҕын тымныта түстүн», — Мироновна сипсийэ турар. А. Сыромятникова
Чэйиҥ, оҕолоор, кус көтүөр диэри харахпытын тымныта түһэн ылыаҕыҥ. Улдьаа Харалы

туохт.
1. Киһи хараҕар олус түргэнник элэҥнээн, дьиримнээн көһүн. ☉ Мелькать, мельтешить перед глазами
Дьэс эмэгэтэ Дьэргэлдьийэ эргийдэ. П. Ойуунускай
Дьэргэлдьийэн көстөр дьэрэкээн ойуулаах киэҥ толоон ортотунааҕы ыстаансыйа чугаһаан кэллэ. Эрилик Эристиин
Дэбилгэннээх Лена уста, Дьэргэлдьийэ хамсыы сытта. И. Федосеев
Хаар түһэн дьэргэлдьийдэ. П. Аввакумов
2. Биир сиргэ чопчу тохтообокко сытыытык тула көрүөлээ, сүүрэлээ (харах туһунан). ☉ Быстро менять направление взгляда, бегать (о глазах)
Аттар сайыһар быһыынан …… мөхсө-тахса, харахтара дьэргэлдьийэ, кулгаахтара тэрэҥнэһэ турдулар. Амма Аччыгыйа
Бүөтүр диэн оройкомуол бүрүөтүн чилиэнэ, дьэргэлдьийбит сытыы харахтаах уол миигин кытта эмтэнэ сытара. И. Гоголев
«Үлэлиибит, үлэлиибит!»- диэт лиэкэр Сеня оҕолуу чоҕулуччу көрбүт хараҕа, мэниктээри гыммыттыы дьэргэлдьийэ түстэ. А. Сыромятникова
3. Кэлэн-баран элэстэнэн сытыы, чобуо, барыга-бары сэргэх буол. ☉ Быть деятельным, активным во всем, бойким, полным жизненной энергии
Бандьыыттарга саа тутан дьэргэлдьийэ сылдьаҥҥын бу оҕонньор соҕотох аттааҕын ытатан-соҥотон былдьаан ылбыт сурахтааҕыҥ. Софр. Данилов
Турбут-олорбут оҕо дьон одьунаастара сүүрэн-көтөн хоролдьуһан, этэн-тыынан дьэргэлдьийэн ахан эрэллэр. И. Гоголев
Матаҥныырап үөрэн-көтөн дьэргэлдьийэн кэлэн, илии тутуһан ибигирэттэ. В. Протодьяконов

аат.
1. Ким эбэтэр туох эмэ инники кэскилэ, төлкөтө, түбэһиэхтээх, тиксиэхтээх, олоруохтаах анала, оҥоһуута. ☉ Судьба, рок, участь, доля
Дьылҕата билиэ (өс ном.). Кырдьар саас диэн эмиэ киһи аайы тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа. Н. Лугинов
Көҥүл бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ дьаһанар норуоттары сэргэ, кыргыллар-кыдыллар суорума суолламмыт норуоттар эмиэ бааллар. И. Аргунов
Киһи аймах дьылҕатын быһаарар улуу охсуһууга [Аҕа дойду сэриитигэр] саха норуота аан маҥнай кытынна. Т. Сметанин
2. Ким, туох эмэ бэйэтиттэн тутулуга суох туохха эмэ түбэспит балаһыанньата, туруга. ☉ Положение, состояние, в которое кто-л. попадает не по своей воле
Витя, ытын дьылҕатын истээри, чөрбөс гына түстэ. Н. Заболоцкай
Айымньы [Суорун Омоллоон «Аанчык» диэнэ] сүрүн идейнэй-тематическай тосхоло Мыычаар ис санаатын, кини ааһыах ааспытын кэннэ кэмсиниитин арыйыыны буолбакка, саха дьахтарын өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи ыар дьылҕатын ойуулааһыҥҥа туһуланар. ФЕВ УТУ
Биһиги түрмэни кытта кистэлэҥ сибээһи олохтообуппут, төһө кыалларынан, табаарыстарбыт дьылҕаларын чэпчэтэ сатыырбыт. «ББ»
♦ Быстах дьылҕалаах - сааһын ситэ олорбокко, үйэтин моҥообокко эрдэ өлөр аналлаах. ☉ О человеке, волею судьбы умершем молодым, не дожившем до старости
Оҕолоро быстах дьылҕалаах эбит ээ - эдэр сааһыгар ууга түһэн өлбүтэ. «ХС»
Кырдьыгы сабаргыт кыһыыта Кырдьаргыт саҕана таайыаҕа, Бардамсыйан сылдьыы кыайыыта Быстах дьылҕалаах буолуоҕа. Р. Баҕатаайыскай
◊ Дьылҕа тойон (хаан) миф. - сахалар итэҕэллэринэн, дьон дьылҕатын быһаарар, үрдүк халлаан үөһээ хаттыгаһыгар олохтоох таҥара (кини хайдах дьаһайбыта барыта олоххо киирэр, киһи ону уларытар кыаҕа суох). ☉ По представлению якутов: божество, живущее в верхних ярусах неба, распоряжающееся судьбами людей (то, что им предначертано, обязательно происходит, и человек бессилен изменить свою судьбу)
Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски Бэрдимсийбэтин, Чугастааҕы чугуччу Чуубурҕаабатын, - Дьылҕа Тойон тыыннаах! Дьылҕа Тойон күүстээх! П. Ойуунускай
Дьылҕа тойон: «Хоойго сытар холоонноох Хотун ойоҕо кини баар» - диэбит үһү. Ол да иһин кэллим. Ньургун Боотур
Онтон анараа өттүгэр Айыҥат хаан анабыла, Таҥха хаан таҥхата, Дьылҕа хаан дьылҕата [билиэ этэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьылҕа тойон дьүүлэ даҕаны Кэс тыл даҕаны төлөрүйбэттэр. И. Гоголев
Сэбиэскэй кулуба, Кириилин табаарыс, үөрэхтээх, өссө лиэкэр идэлээх, хомуньуус балтылааҕа, хата мин дьолум буолаарай диэн, Бадаайап үрдүк таҥараҕа уонна Дьылҕа хааҥҥа, иһигэр кистээн махтаныах санаата кэллэ. Л. Попов
Эн ким үүнэр, ким кэхтэр соргутун Дьылҕа хааҥҥа күтүрээмэ, Уонна олоҕуҥ уолбат уйгутун Дьалаҕайдык көрүмэ. С. Данилов

1. туохт.
2. Тугу эмэ туохха эмэ батары эбэтэр иһин көҥдөйүгэр киирэрин курдук тугунан эмэ охсуолаа. ☉ Забивать, вбивать что-л. во что-л. Эркиҥҥэ тоһоҕото саай. Ытаһата саай
   □ Байбал тоһоҕону суха ураҕаһыгар туора чорбоччу саайан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Биһиги ирбэт тоҥ уорҕатыгар диэри тимир-бетон сыбаайалары батары саайан киллэрэбит. Н. Лугинов
   Сааны сатаан иитэбин. Бэҕэһээ аҕабар көмөлөһөн, быыс уган саайдым. Н. Габышев
3. Тугу эмэ тоһоҕонон саайан туохха эмэ ыйаа, туттар. ☉ Прибивать, приколачивать что-л. к чему-л.. Остуолбаҕа туора хаптаһынна саай. Ааҥҥа тутаахта саай
   □ Хотоойулаах оҥороору ыаҕас бөстүөнү төбөтүгэр саайбыт буулдьаларыттан ылан, туоһапкатыгар укта. Л. Попов
   Детдом кэнсэлээрийэтэ быһыылааҕа. Ыалдьыбыт оҕолору онно угуталаан баран, «Изолятор» диэн хара суруктаах хаптаһыны хам саайан кэбистилэр. С. Федотов
   Тыраахтар мас хайытан кирбийэр, оскуола кырыыһатын саайан табыгыратар тыаһы кытта Иван уустаах уһанар тыастара холбоһоро. М. Доҕордуурап
4. Тугу эмэ уһуктааҕынан күүскэ батары ас. ☉ С силой ударить кого-что-л. чем-л. острым, колющим, вонзить
   Оҕонньор үҥүүтүнэн эһэни тылын төрдүгэр саайбыт. Л. Попов
   Хабырынар Хабырыыс сирэйэ-хараҕа уларыйан, этэрбэһин айаҕыттан быһаҕын таһааран, самыыга саайар. Күндэ
   △ Уһуктааҕы туохха эмэ батары ас. ☉ Воткнуть что-л. острое во что-л. Кынчаалын остуолга батары саайда. Амма Аччыгыйа
5. Күүскэ оҕус. ☉ С силой ударить кого-что-л.
   Орлосов бабдьыгырыы түһээт, саатын сулбу тардан ылан, оҕонньору саа луоһунан көхсүгэ саайда. Н. Габышев
   Лиэкэр Сеня, өрө көтө түһээт, били оргуйан бидилийэр күөһү көрөн турар саллааты төбөҕө саайда. А. Сыромятникова
   Холуочук киһи сирэйгэ далайбытын Серёжа, аһаран биэрээт, түөскэ саайан кибилиннэрэр. Г. Колесов
6. Көтөн иһэн туохха эмэ кэлэн күүскэ охсулун, тугу эмэ улаханнык тап. ☉ С силой удариться обо что-л. (напр., о пуле)
   Бинтиэпкэ саа тыаһа чус гыммыта, буулдьа тиийэн Чүөчээски көхсүгэр сүгэн иһэр ботуоҥкалаах кинигэтигэр саайбыта. Суорун Омоллоон
   △ Тугунан эмэ (хол., саанан ытан) улаханнык тап. ☉ Бить из чего-л. по чему-л. (напр., из ружья)
   Саҥа артиллеристар [буусканан ытааччылар] тахсаннар, …… үрүҥ ыстаабын дьиэтин төбөтүн оройугар саайдылар. Амма Аччыгыйа
7. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын дэбигис бааччы дьорҕооттук оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает действие, совершаемое мгновенно и решительно. Охсон саай. Быраҕан саай. Ытан саай
   □ [Микиитэ] уоһун хам ытыра түһээт, Арамааны алларанан тэбэн саайда. Амма Аччыгыйа
   Биир учуутал туран, улуустары, нэһилиэктэри наар үөрэҕэ суох дьон салайар буоланнар, туох да үлэ-хамнас уонна сайдыы кыайан барбат диэн кириитикэлээн саайда. Болот Боотур
   [Мииткэ] ыскылаатын сэбиэдиссэйэ табаары уоран атыылыырын хаһыаттаан саайар. И. Бочкарёв
   ♦ Сахсайбытын саай кэпс. — улахан саҕа буолан киэбирбитин тоһун биэрэн тохтот, кэһэт. ☉ Наказать за зазнайство кого-л., сбить спесь с кого-л.. Ол-бу буолан киэбирбэтин, сахсайбытын саайыам!
   □ Куска үөмэн иһэбин
   Дулҕа саҕа бэйэтин Тохтуу-тохтуу көрөбүн, Сахсайбыккын саайыам диэн Саабын соһон иһэбин. Р. Баҕатаайыскай. Тиискин саай (саайын) кэпс. — уҥуоҕу көмүллээн силиитин обор. ☉ Грызть сахарную кость, высасывая из неё костный мозг. Мэ бу уҥуох баар, тиискин саан
   □ Дьэ, аҕалаах ийэлэрэ үөрүү бөҕөнү үөрэннэр, …… көмүрүө уҥуоҕунан тиистэрин саайаннар, көйүү кымыһынан күөмэйдэрин оҥороннор көрүлүү олорбуттар. ПЭК ОНЛЯ V
   ◊ Тосту (булгу) саай — күүскэ охсон тоһут, тосту барыар диэри оҕус. ☉ Переломить что-л. резким сильным ударом
   Хаадьаҥ Хабырыыс …… дьагдьайан көпчөччү көһүйбүт киһиэхэ маарыннаата. Ол сылдьан баһымньытын угун хоруо курдук хоолдьугунан булгу саайан кэбистэ. М. Доҕордуурап
   ср. др.-тюрк. сай ‘прокалывать, пронзать’, бур. шааха ‘вонзить’, монг. шаах ‘вбивать, забивать; ударить кулаком’

I
1. даҕ.
1. Уһаты барар тугу эмэ быһа охсор. ☉ Расположенный поперёк чего-л., поперечный
Бөһүөлэк ойуур иһигэр тутуллуо. Икки уһаты уулуссалары уонна хас да туора уулуссалары солонуллуо. Н. Якутскай
Хотон баҕаналарын икки ардыларыгар саайыллыбыт туора маһы илиитин иминэн харбыалаһан булла. С. Никифоров
Бэһис уруокка Петруша дьэ ити эҥин араас уһаты, туора тардыылары, төгүрүктэри быһааран билэр буолта. ОЛ ПА
2. Сүрүн буолбакка, ойоҕос өттүгэр сытар, баар. ☉ Неглавный, находящийся в стороне, второстепенный
Даша …… Ананий түөһүгэр сибэккитин саба быраҕаат, туора суолунан сүүрэн тэлээрэ турда. М. Доҕордуурап
Сорох үүнээйилэри туора лабаанан ууһаталлар. КЗА АҮө
Туора үрэхтэр балыгынан баайдар. «Кыым»
3. көсп. Бэйэ киэнэ буолбатах атын, туохха эмэ тус сыһыана суох. ☉ Чужой, посторонний
Кини санаатыгар туора дойду ото-маһа маннык …… киһи этин сааһынан сайар сыта суохха дылы. Л. Попов
[Коля:] Биһиги үүппүт атын туора сыта, амтана суох буолуохтаах. С. Ефремов
Бэрэссэдээтэл миигин, туора сиртэн кэлбит киһи диэн, тоҥкурууннук көрсүбэтэ. А. Бэрияк
4. көсп. Сиэри таһынан, толоос, мөкү. ☉ Не соответствующий общепринятому порядку, дурной, плохой
Луодур туора быһыытын Дьоҥҥо сирэн туойабын. Күннүк Уурастыырап
[Октябрина:] Кэнчээри, аны уларыйан туора санаалар киирээйэллэр. М. Попов
Кырдьык, кини …… харахха быраҕыллар туора кэмэлдьитэ суох курдук. «Кыым»
2. аат суолт. Туох эмэ кэтитэ, кэтит өттө (тардыы сыһыар-х тут-лар). ☉ Размер в ширину, ширина, поперечник чего-л. (употр. в притяж. ф.)
Туората уон көстөөх, ортотугар туох да отомаһа суох чыыстай дойду эбит. Ньургун Боотур
Үрдүгэ, киэҥэ, туората Маннык диэхпин билбэтим. Саха фольк. Устата биллибэт, туората көстүбэт Улахан дойдуттан күн буолан күөрэйдин. Күннүк Уурастыырап
3. сыһ. суолт.
1. Уһаты буолбакка, туохха эмэ мииннэри, уһаты барар тугу эмэ быһа охсон. ☉ Поперёк, по ширине чего-л.
Иванов биир хайыһары ылан туора тута сытан, одуулаһан кыҥнаҥнаата. Амма Аччыгыйа
Саадьаҕай ат оҕуһу туора мииммит саха киһитэ сайгыччы хаамтаран иһэр. И. Гоголев
Бүлүүнү туора алта уон түөрт миэтэрэ үрдүктээх таас быһыт дьэндэйбит. И. Данилов
2. Атын сиргэ, киэр, тэйэ. ☉ Дальше от какого-л. места, в сторону, прочь
Мылахов Прохорыч оҕонньордуун, туора баран, тугу эрэ сибигинэһэн эрэллэр. Н. Лугинов
Лиэкэр Сеня, саалаах саллааты көрөөт, туора ойбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Сыромятникова
Кини бүгүн кинигэтин туора ууран баран, сахалыы кэтэх тардыстан, хоһун үрдүн одуулуу сытта. «ХС»
♦ Иһигэр туора муостаах киир- бит — олус күүскэ кыыһырбыт, абарбыт. ☉ соотв. (какая) муха укусила (букв. в него вселился поперечнорогий)
Куобах Бөтөҕөтө оҕонньор иһигэр туора муостаах киирэр, хааһы курдук үлтү бутуллан хаалар. Саха фольк. «Бүгүн эн искэр туох айылаах туора муостааҕа киирдэ?» — Лев Яковлевич, суоһурҕанан, саба саҥараары гыммыта. Р. Баҕатаайыскай
Күнүн туора охтуо дуо көр күн. Ама да киһитэ кини буоллар, күнүн туора охтуо дуо, сүрэ бэрт ини. Күөмэйигэр туох эрэ туора турда көр күөмэй I. Күөмэйигэр туох эрэ туора турбутунуу, харан хаалла. М. Доҕордуурап. Сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай көр бай I. Ол дьон туора байан ааттарын билбэт буолбут сурахтаахтара. Туора быһыылан — кэдэрги майгылан, толоостук тутун, үгэс буолбут сиэри кэс. ☉ Проявлять грубость, грубо нарушать общепринятый порядок
Исидор мэниктиир диэни билбэт, туора быһыыланары букатын сөбүлээбэт. «ХС». Туора илиигэ киирбит — атын, туспа дьон дьаһалыгар, көрүүтүгэр сылдьар. ☉ соотв. попасть в чужие руки
Тулаайах оҕо буолан, Туора илиигэ киирэн, …… Уҥуоҕу көмүллээбитим. Н. Тарабукин. Туора көр — кими эмэ сөбүлээбэккэ, абааһы көрөн, атаҕастаа, туорат. ☉ Относиться к кому-л. с неприязнью, затирать, зажимать кого-л., косо смотреть на кого-л. [Бырдаахап:] Туома, эйигин олус туора көрбөт киһилэрэ буолуоҥ. Н. Неустроев
Куоратымсытан туора көрбөттөр. П. Аввакумов. Туора кул- гаах истибэтин диэн — атын киһи билбэтин-көрбөтүн курдук. ☉ Чтобы чужие, посторонние люди не узнали
Бечичев аргыый аҕай, туора кулгаах истибэтин диэн, сэрэнэн кэпсии турар. П. Филиппов. Туора сот — тугу эмэ суох оҥор, ылан кэбис. ☉ Вычёркивать, удалять, исключать что-л. Биһиги киһи биир итэҕэстээҕин көрдүбүт да, кинини куһаҕаҥҥа киллэрэн, туора сотон кэбиһэбит. Н. Лугинов
Арассыыйа саҥа ылыллыбыт Төрүт Сокуона ол Дуогабар сүрүн балаһыанньаларын туора соппута. Н. Борисов
Туора сыдьаан көр сыдьаан I. Туора сыдьааннары …… кытта охсуһууга сыра-сылба эһиннэ. Далан
Туора тот (уой, туол) — сыта (кэдэрги, сытыйа, туора) бай диэн курдук (көр бай I). Туора топпут, уһаты байбыт (өс ном.). Ол туора туолбут атыыһыттар даҕаны өрөбөлүүссүйэ буолуоҕуттан ыла кумуна туттар буолбуттара. А. Сыромятникова
Куома манна таах, туора уойа сыппыт ээ, быһыыта. Д. Таас. Туора тур (хаамп) — туохтан эмэ тэйиччи туттуна сырыт, туохха эмэ кыттыма, кыттыһыма. ☉ Стоять, держаться в стороне от чего-л., не принимать непосредственного участия в чём-л.
Доҕор тойон эрдэҕинэ Тоҥхойорго бэлэмнэр, Тохтуур күнэ кэллэҕинэ Туора хааман биэрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Сымыраахап …… туой бары саҥаттан, бары саҕаланан эрэртэн туора хаамара. Т. Сметанин
Киһи ити үлүгэрдээх буолбутун кэннэ туора турар табыллыбат. «ХС». Туора түс — кимиэхэ, туохха эмэ мэһэйдэс, утарылас. ☉ Мешать кому-л., противодействовать, противиться чему-л.
Дьиҥэр, кэлээт даҕаны, Көкөккө бара сылдьар санаалаах этэ. Ону Сүөдэр Сүөдэрэп туора түспүтэ. Н. Босиков
Ийэлээх аҕата кыыстарын дьулуһуутун туора түспэтилэр, көҥүллээн үөрэххэ ыытан кэбистилэр. ПНИ АДХ. Туора харах — 1) фольк. остуоруйа кыыллара киһини ааттыыр тыллара. ☉ Название человека в речи животных — персонажей сказок
«Туора харахтан мин куттаныам дуо, хата, мин кинини сиэн аһылык оҥостобун», — диэн этэр эһэ. Саха ост. I
[Эһэ] биир Туора Харахтан мүччү көттүм ээ дии санаан истэҕинэ, иннигэр бу иккис Туора Харах турар. Далан; 2) атын киһи көрүүтэ, санаата. ☉ Взгляд со стороны. Туора харах булугас
□ Маннык санаа баһыйдаҕына, Елена Андреевна кэтит сүүһүн быһыта сүүрбүт биллэ-биллибэт сурааһыннар …… туора харахха чуолкайдык көстөргө дылылар. А. Данилов
Бэйэбит таҥаспыт эмиэ хараҥа, онон туора харахха ылбычча көстүбэт дьоммут. С. Никифоров
◊ Туора баппаҕай калька. — эһэ. ☉ Косолапый (медведь)
[Колобок — эһэҕэ:] Эн баҕас, туора баппаҕай, хантан миигин кыайан сиэтэҥий? ЗМП Х. Туора киһи (дьон) — бэйэ уруутааймаҕа буолбатах, атын төрүттээх-уустаах, туспа киһи. ☉ Посторонний, чужой человек
[Оҕолор] туора киһи киирбитин атыҥыраан, ийэлэрин тула үмүөрүһэн, …… оҥоччу көрөн турдулар. Н. Якутскай
Дьоллоох дьоннор туора дьон туох дии саныылларыгар кыһаммат буолаллар эбит. Л. Попов
Туора күрдьэх көр күрдьэх. Ыаллар тиэргэннэрин күрдьэн, туора күрдьэх тыаһа талырдыыра. Айталын. Туора муостаах кэпс. — ынах сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
Ойуур ортотугар олорбут мин дьоннорум Тура-тура туора муостаах туһа диэн Туруулаһан үлэлииллэрэ. «Чолбон». Туора салаа — салаа II 3 диэн курдук. Ол туора салаа үрэҕи батыс
ср. тув. доора ‘поперёк; поперечный’, алт. туура ‘ширина’, уйг. тоҕур ‘поперёк’
II
аат., хаарты. Үс хара сэбирдэҕинэн кириэстии ойууламмыт хаарты улууһа. ☉ Трефы (карточная масть)
Буугунай, чиэрбэ эбэтэр туора түстэҕинэ, кини [Балааҕыйа] үөрэ түһэр. Г. Угаров
Дөрүн-дөрүн сибигинэйэ былаастаан саҥарсаллар: «Хотуннар, сабабын, эйиэхэ түһэбин, туоралар, буугунайдар...». А. Куприн (тылб.)

аат. От аһылыктаах, хороҕор муостаах, үүтүн, этин иһин иитиллэр дьиэ сүөһүтэ. ☉ Крупное домашнее молочное животное отряда парнокопытных, самка быка, корова
Биир сарсыарда туран, биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин алаас сыһыыга ынаҕын сылгылыы барбыт үһү. Саха фольк. Ынахтар маҕыраһыылара, дьон саҥата ньамалаһыыта имик-самык соҕустук тыа баһынан охсуллан иһиллэр. Эрилик Эристиин
Биһиги биир ынахпытыгар салаа ото суох хааллыбыт. М. Доҕордуурап
♦ Бургунас <ынах> муоһа (муостара) булгу (булгурута) тоҥор (барар) тымныыта көр бургунас
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил сиргэ тиийбэккэ муус буолан тобугуруу тохторо. Бу буоллаҕа дии бии бургунас муоһа булгурута тоҥор тымныыта. П. Ойуунускай
Бургунас ынах муоһа булгу тоҥор тымныытыттан Букатын кыһаммакка Тэҥкэ харыйатын төбөтүгэр Лэкээрийэр буоларым! П. Тобуруокап
Бургунас (ынах) муоһун курдук (муоһунуу) көр бургунас. Бургунас ынах Муоһун курдук, Дьүөрэлэһэн үөскээбит Үөлээннээхэй дьүөгэлэриэм. НЫ. Бургунас ынах муоһун курдук Бур-бур буруо бурулуйан Өһөгөйдөөх өҕүргэни Өрө тэлэйэн [тахсар]. П. Ойуунускай. Сылгыта сылгы үрдүнэн барбыт, ынаҕа ынах үрдүнэн барбыт фольк. — сүөһүтэ олус элбээбит. ☉ Скот его сильно расплодился (букв. лошади его через лошадей пошли, коровы его через коров пошли)
Сытар ынаҕы туруорбат киһи көр сыт I. Аҕам эрэйдээх чугастааҕы дьонунуу-сэргэтинии, сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи этэ. Далан
Онно Дьаллааһын үрүйэтигэр олохтоох Хахаарар Иван диэн сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас, сүүрбэччэ сүөһүлээх, булчут киһи баара. М. Доҕордуурап
Өксүөн туох да дьиэгэ суох ыраас, сытар ынаҕы туруорбат көнө киһи дуо? У. Нуолур. Сытар ынах ханнын саҕа — сүүнэ улахан, көһөҥө, сымара. ☉ Большой, огромный как глыба (букв. с брюхо лежащей коровы)
Аҕыс тараах хайа таастарыттан Сытар ынах ханнын саҕа Хара таастар Лачыгырыы таҥнары саккыраатылар. Ньургун Боотур
Биир ынах ханнын саҕа хара сымара таас үрдүгэр олорон табахтаатылар. Болот Боотур
Ынах ханнын саҕа хара таастан тирэнээт, устан даллайан иһэр алаас аҥаарын саҕа муус үрдүгэр ыстанан кэбистэ. П. Филиппов
Тарбаабыт ынах курдук (кэриэтэ) көр тарбаа. Манна да ол элбэх, биһиги син биир тарбаабыт ынах курдукпут, муннубутун тоҕу саайдахтарына, саһан туран соттуохпут. А. Сыромятникова. Ынах маҥыраабат, ыт үрбэт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I). Биһиги ынах маҥыраабат, ыт үрбэт дьоно буола кырыйдыбыт. Ынах муоһун курдук — иккиэ буолан биирдик, тэбистэҥҥэ, хайалара да чорбойбокко. ☉ Одинаково, в равных условиях (букв. как два рога коровы)
Сордоохтор, ынах муоһун курдук, сэргэстэһэн үөскээбиппит, биир суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыппыт. Суорун Омоллоон
[Сэмэн оҕонньор:] Мин ынах муоһун курдук, иккиэйэх үөскээбит, бэйэбиттэн сэттэ сыл балыс бырааттааҕым. «ХС». Ынаҕы ыҥыырдаабыкка дылы (ыҥыырдаабыт кэриэтэ) — олуона, сөп түбэспэт, дьүөрэтэ суох. ☉ соотв. как на корове седло (сидит)
Учуонай буолуох киһи төһө бэрт учуутал буолуой? Арааһа, ынаҕы ыҥыырдаабыт эбэтэр сүүрүк акка бурҕалдьы кэтэппит кэриэтэ буолуо. Н. Лугинов
Бэйэтигэр уурбут-туппут курдук сөп түбэһэр былаачыйаны, үрдүк хобулуктаах түүппүлэни кэппитэ аһара кэрэтитэр. Киниэхэ тэҥнии туттахха, икки дьүөгэлэрэ олох атын, ынаҕы ыҥыырдаабыт курдук быһыылаахтар, тутуулаахтар. Н. Босиков
◊ Киэһээҥҥи (киэһээ) ыам (ынах) көр киэһээҥҥи
Киэһээ ынах буолла. Суорун Омоллоон
Көтөх ынах көр көтөх II. Көтөх ынах буоларга сөбүлэспит оҕолор муостаҕа эбэтэр сиргэ ойоҕосторунан сытан биэрэллэр. ОВЕ СОо
Ыччат өттө анньа-бөрдө, кулааһай кустаах кыырт, көтөх ынах, Ылдьаа-Дьаакып буола оонньоотулар. ИН ХБ
Күнүскү ыам (ынах) көр күнүскү. Күнүскү ынах күргүөмэ буолтугар Суоһалдьыйа Толбонноох Доҕор оҕолоро Мойуос обургу сүүһүнэн ынаҕын мөрүөрэн аҕалан Ыары сылдьар кэмнэригэр. С. Зверев
Оҕонньорбут киэһэ эрдэ соҕус саҕалаан баран, нөҥүө күнүгэр күнүскү ынах саҕана уурайда. П. Ойуунускай
Ол олордоҕуна, хойукку күнүскү ынах саҕана, горн ыҥырыыта «ту-туту» — диэн кээлтэ. Суорун Омоллоон. Саха ынаҕа — тыйыс тымныыны тулуйарынан, кыра аһылыктааҕынан, хойуу үүтүнэн, этин тахсыыта элбэҕинэн уонна минньигэһинэн уратылаах сахалар былырбылыргыттан иитэн кэлбит дьиэ сүөһүлэрин боруодата. ☉ Аборигенный якутский рогатый скот: порода, отличающаяся высокой приспособленностью к экстремальным условиям Крайнего Севера, а также высокой жирномолочностью, хорошими вкусовыми качествами мяса и молока, устойчивостью к болезням
Саха ынаҕын түүтэ хойуу, сылааһы тутарыгар аналлаах хойуу ньуолах түүлээх. Ол иһин тымныыны үчүгэйдик тулуйар. Саха ынаҕа. Түөртүүр ынах — киэһээҥҥи түөртүүр диэн курдук (көр түөртүүр). Күн түөртүүр ынах буолан эрэр эбит, алааска онно-манна сүөһүлэр мэччийэ сылдьаллар. Н. Неустроев
Күн түөртүүр ынах буолуута, муус көтөҕүллэн, бысталанан, устубутунан барар. Р. Кулаковскай
Түөртүүр ынах иннинэ аҕай Дьэбдьэкиэйэ балаҕанын ааныгар тахсан, хотуур сүгүүлээх икки киһи иһэрин чарапчыланан көрдө. А. Сыромятникова
Ыанар ынах көр ыанар. [Кымаах Байбал] билигин хаһаайыстыбатыгар сүүрбэттэн тахса сүөһүлээх, уон ыанар ынахтаах, икки көлүнэр оҕустаах, биэс биэлээх уонна биир аттаах. А. Бэрияк
Ыанар ынахтар уолан хаалбыттара. И. Данилов
[Даадалай Дабыыдабыс] сураҕа, бэркэ байан, үс-түөрт ыанар ынахтанан, оҕолоро улаата охсон, ньирбааччы олорор курдук кэпсииллэр. Кустук
Ыанньык ынах көр ыанньык. Сайылыкка ыанньык ынах үөрэ титииктэн тахсан мэччирэҥ диэки үүрүллэн эрэрэ. И. Никифоров
Быйыл ыанньык ынах тохсунньу, олунньу ыйдарга маассабайдык төрүүрэ күүтүллэр. «Кыым»
Үрүҥ сап курдук, өрүү сыыйан Өлгөм үүт-сөлөгөй чарылыыр, Тобуктаан олорон саха кыыһа Ыанньык ынаҕын ыксаан ыыр. П. Черных-Якутскай (тылб.)
Ынах арыыта көр арыы II. Аҕам ынах арыыта Амтанныйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап. Ынах барааҕа көр бараах. Ынах бараахтара нэс да көтөрдөр, олох куоппаттар ээ. Ынах бүөрэ түөлбэ. — сир оллура-боллура, оҥхойдоох сир. ☉ Неровная, бугристая, ухабистая местность
Ыарҕа былаастаах, куһаҕан оллороот-боллороот суоллаах ынах бүөрдээх сиринэн сэлии былаастаах хаамыынан анньан испитим. Н. Заболоцкай
Куобах оллороот-боллороот, ынах бүөрэ сирдэринэн эрийэ-буруйа сүүрэр, охтон сытар маһы, сылбаҕы үрдүнэн ойуоккалыыр. «ХС»
Ынах быата көр быа. Ынах быатын үктүү-үктүү, кэлбит сиринэн төттөрү кыдьыгылдьыйда. М. Доҕордуурап
Ынах кута көр кут II. Умуһахха сииктээх буолан ынах кута бөҕө ыспыт. Ынах омурда көр омурт II. Лоҥкууда үрэх халдьаайы хайаларын сирэйдэрэ харааран, ынах омурда тахсан, самаан сайын иһэрин санатар. М. Доҕордуурап
Ынах сүөһү көр сүөһү. Онон бу дьон сүөһүлэриттэн уон толуу сылгы, уон толуу ынах сүөһүнү үүрэн дойдулаабыттар. Эрилик Эристиин
Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
Ынах сүөһү сахаҕа бастыҥ баайа, иитимньитэ буолара урут. А-ИМН ОЫЭБЫ
Ынах тыла көр тыл I. Суола үрэҕиттэн үс мундуну тутан аҕалбыттар. Кэнники чохулары, ынах тылларын иитэн көрбүттэр. «ББ»
Андрей кымырдаҕастар уонна ынах тыла, бэйэлэрин ыйааһыннарыгар тэҥнээтэххэ, ытыран баран элбэҕи көтөҕөллөрүн туһунан суруйтарбыта. «ХС»
Дубровскай буоллаҕына суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан хаалла: уезд лиэкэрэ ынах тылынан хаанныы оҕуста. А. Пушкин (тылб.)
Ынах хаана көр хаан I. Ынах хаанын сылгы хаанын курдук астыыллар. Сылгы субайынааҕар хараҥа дьүһүннээх буолар. КЕФ СТАҮө. Ынах чыычааҕа зоол. — уонча көрүҥҥэ арахсар барабыайдыҥылар этэрээттэригэр киирэр, уһун кутуруга куруук үөһэ-аллара хамсыы сылдьар, үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанан сүөһү далыттан арахпат кыра чыычаах: сорох көрүҥнэрэ өрүөстээх төбөлөөх, сорохторо саһархай түөстээх уо. д. а. буолааччылар. ☉ Птицы из отряда воробьиных разных видов с длинными, постоянно покачивающимися сверху вниз хвостами: с жёлтыми грудками — жёлтые трясогузки, с белым оперением на голове — белошапочные овсянки
Ол араҕас түөстээх ынах чыычааҕа этэ. Н. Заболоцкай
Үрдүлэринээҕи лабааҕа өрүөстээх төбөлөөх ынах чыычааҕа кэлэн түстэ. В. Титов
Талах быыһыгар хардьаҥ чыычаах саҥарар, үөт лабаатыгар ынах чыычааҕа араҕас түөһүн күҥҥэ тоһуйан олорор. И. Сосин. Ынах эмиийэ бот. — хатыҥ, тиит, бэс булкаастаах тыаҕа үүнэр, сырдык кыһыл өҥнөөх хааппыла курдук быһыылаах өлүүскэлэртэн турар отонноох, уон — уон биэс сэнтимиэтир уһуннаах умнастаах норуот медицинатыгар киэҥник туттуллар эмтээх үүнээйи. ☉ Встречающееся в смешанных лесах многолетнее травянистое растение, высотой в десять — пятнадцать сантиметров, с плодами из ярко-красных костянок, соединённых основаниями в ягоды, широко применяется в народной медицине при различных заболеваниях, костяника. Ынах эмиийин сэбирдэҕин, отонун оргутан битэмииннээх муорус, сироп оҥостон иһэр туһалаах
др.-тюрк., тюрк. инэк