дьүһ. туохт. Тугу эмэ толорон бөлтөччү, лоппоччу үтэн таҕыс. ☉ Выпирать, вздуваться, вспучиваться, будучи плотно набитым чем-л. изнутри (напр., о кармане). Сиэптэрэ кулҕайан тахсыар диэри укпут

туохт.
1. Ат туйаҕар, атах таҥаһын тилэҕэр лоппоччу сыстыбыт буору, хаары ыраастаа. ☉ Очищать грязь, снег с внутренней стороны лошадиного копыта, с подошвы обуви
Аккын иһэхтээн кэбис.  Бэйи эрэ, бу оҕонньорбутун арай иһэхтээн биэрдэхпитинэ табыллыыһы. Амма Аччыгыйа
2. Тэбис, илдьи тэбис. ☉ Топтать, растаптывать; уничтожить
Ыраас муостаны иһэхтээмэ. Тохтубут хаана хара бастаах сидьиҥ үөннэр буолан куота охсоору хончоҥноһон эрдэхтэринэ, эр бэрдэ илдьи иһэхтээн кэбистэ. Д. Апросимов

сыһ. Өрө хоппойон тахсыбыт курдук, лоппоччу. ☉ Выпукло; так, чтобы торчало округло
Николай Дмитриевич кэтэҕэ, киһи ытыһын хоппоччу туппутун курдук, сүүлэ иһэн тахсыбыт. Д. Очинскай
Хорутууга кырыс хоппоччу эбэтэр арыттаахтык тиэрэ быраҕыллыбыт буоллаҕына, почваны куурбатын диэн ыарахан хотуогунан хотуохтуохха наада. СОТ
Кутуругун өрө хоппоччу көтөҕө сылдьар. АНП ССХТ

туохт.
1. Ииктиэххин баҕар, ииктээри гын. ☉ Чувствовать позывы к мочеиспусканию
Сарсыарда эрдэ Чыбырык Уйбаан дэлби хабаҕыран уһугунна. В. Миронов
Түүн үөһүн лаппа ааһыыта хабаҕыран уһуктабын. Оо ТС. Киэһэ олус элбэх кымыһы иһэн кэбиһэн хабаҕыран, ойон туран таһырдьа ыстанным. «Чолбон»
2. Лоппоччу иһэн, үллэн таҕыс. ☉ Вздуваться пузырём, пузыриться
Алаадьылара хайыы-үйэ хап-хара чараас араҥанан хабаҕыран тахсыбыттар. Л. Попов
Сүөһү тириитэ онон-манан кытаран, бааһыран, хабаҕыран, онтон ириҥэрэн тахсар. СИиТ

аат. Атах таҥаһыгар эбэтэр сүөһү туйаҕар лоппоччу сыстыбыт буор, хаар. ☉ Грязь, снег, забившиеся в копыто лошади или прилипшие к подошве обуви
Ат иһэҕиттэн көмүс кыырпаҕын көрдөөбүккэ дылы (өс ном.). Иһэхтээх этэрбэһинэн тоһургуур. Амма Аччыгыйа
Тыыннара бурҕачыйан иһэхтэрин хаара ыһыахтанан, адаар муостаах көлөлөр иннилэрин хоту тэтимнээхтик дьулуһаллар. В. Протодьяконов
Аттар туйахтарыттан иһэхтэр кыырайаллар. АС НИСК
♦ Иһэх гынан тэпсэр - 1) алдьатар-кээһэтэр, урусхаллыыр. ☉ Привести в полное расстройство, разрушить; развалить что-л. Адьырҕа санааҕытынан аан дойдуну абырыахпыт дии саныыгыт дуо? Хата, алдьатыаххыт, иһэх гынан тэпсиэххит... П. Ойуунускай
[Гитлер] Арассыыйаны сэриилээн Ийэ сирбитин Иһэх гына тэпсэн, Кыдыйан, кырган баран Кыаммат өттүн кулут гынан Күүһүгэр күүс эбинэн Күннүүр санаалааҕа. «ХС»; 2) тугу да билиммэт, сэниир, атаҕастыыр. ☉ Всячески унижать кого-что-л.; не признавать кого-что-л., пренебрегать кем-чем-л.
Бүтүн Арассыыйа чиэһин-быраабын …… хааннаах атахтарынан иһэх гынан тэбистилэр. П. Ойуунускай
Күн бэҕэһэээ сүгүрүйбүт идийээлин бүгүн иһэх гынан тэпсэр киһи, тыынын көмүскэлэ тирээн кэллэҕинэ, тугу да кэрэйиэ суоҕун сөп. Софр. Данилов
ср. хак. эчек 'пятка, задник'

I
ас I, диэнтэн дьаһ
туһ. «Бокуонньук кэм туохтаах эмэ буолуо диэн саныырым, онон тойотторум бу дьааһыгы астарыҥ», — диэтэ. Эрилик Эристиин
Мэхээс, мин ааны астаран көрүүм эрэ. Аны аһаайаллар. С. Ефремов
Кини [оҕонньор] өр да өр үҥэн-сүктэн, ааны астарбыта, итиэннэ ол дьиэ иһиттэн киһи тахсыбыта. Эвен фольк. Табаар кэлиитин саамай үгэнин саҕана, ол хатаппыт ыскылааттаргын астардаххына сатанар. М. Попов
Түптэ онно диэн Төгүрүк үс оҥкучаҕы хастарбыт. Түһүлгэ түһүө диэн Орулуостаах алаас Уҥа муннугар Аар баҕах астарбыт. С. Зверев
Мундербек, халбарыс гынан, сыыһа астаран баран, суон моонньун төрдүгэр саасканан курбуулуур. Эрилик Эристиин
Икки килэмиэтир усталаах үрэҕи хонууга бульдозерынан астаран сирин тэҥнээбиттэр, биэтэк аспыттар. В. Протодьяконов
II
туохт.
1. Сиэллэрэн эбэтэр сүүрдэн кэлэн, эмискэ хоруйа биэрэн тохтот (хол., аты, табаны). ☉ Приехать рысью или вскачь и резко остановить (напр., коня, оленя)
Сарсыарда халлаан сырдыытыгар Сэргээчээн тордоҕун таһыгар [табаларын] астарда. Болот Боотур
Хас да кэккэлэһэ олорор ыаллары ааһан, биир кэлим таас түннүктэрдээх балаҕан олбуоругар астаран, тохтоотубут. Эрилик Эристиин
Мин аргыстарым ампаар дьиэлээх ыал тэлгэһэтигэр ойутан киирдилэр, аттарын «тойон сэргэҕэ» астардылар. И. Никифоров
△ Тиксиһиннэр, тохтот (хол., тыыны). ☉ Причалить, остановить (напр., лодку)
Оҕонньор, тыытын ньамахха астараат, санаата батарбакка, ханнык эрэ туолбат, симик эрэмньигэ баһыйтаран, тордоҕун диэки көрдө. С. Курилов (тылб.)
2. Дьулурҕатык айаннаа (ат туһунан). ☉ Идти стремительным, быстрым аллюром (о лошади)
Бобуоска сыарҕа үрдүгэр улахан чыыннаах тойон киһи, эҕэрдэлээбитинэн, олбуор иһигэр харылаччы астаран киирдэ. П. Филиппов
Бэрэмэдэйдэри акка бырахта уонна арҕаа диэки атын эргитээт, тиҥилэхтээбитигэр, тоҥо турбут Сындыыс сонно уу дьоруонан астарда. Уустаах Избеков
Кинилэргэ — Айаннатан астаран, Сиэллэрэн сикситэн Бу киэһэ тиийиэҕиҥ. Суорун Омоллоон
3. Туохха эмэ аалларан бааһыр (хол., ат арҕаһын туһунан). ☉ Натереть, намять (напр., о холке лошади)
Арҕаһын астарбыт көлө — көлө буолбат. Амма Аччыгыйа
Бары аты тула үмүөрүстүлэр. Аттара хаһан эрэ ыҥыырга астарбыт бааһа онно лоппоччу иһэн тахсыбыт. П. Филиппов
Ыҥыырга, ботоҕо астаран, арҕастарыгар кыһыл сиикэй баастар тахсыбыттара. А. Сыромятникова
♦ Ааны кэтэҕинэн астар — дьиэттэн, хостон үүрэн таһаар. ☉ Выгонять кого-л. из дома, комнаты (букв. заставлять его открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини [Горбунову] саҥарбытым. Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Сүрэҕин астарбыт — тугу эмэни (хол., сыаны, минньигэһи) наһаа сиэн, аны ону кыайан сиэбэт буолбут. ☉ Ему претят жирные и сладкие блюда (букв. он заставил колоться свое сердце). Оҕо кэмпиэти наһаа сиэн сүрэҕин астарбыт
◊ Астаран ыарыы — сэбиргэхтэтии, ойоҕостотуу. ☉ Воспаление легких.