лотуок (иҥнэри суолах. Чочуйуллуохтаах соҕотуопка бэйэтин ыйааһынын көмөтүнэн станокка суккураан түһэн кэлэригэр эбэтэр чочуллубут дэтээл станоктан мунньуллар пуунҥа суккуратан түһэриллэригэр аналлаах.)

I
аат.
1. Ханнык эмэ эттик уопсай кэриҥэ, киэбэ, ыйааһына. ☉ Масса (количество, объём, вес)
Эттик маассата.  Хотугу Америка былаһын тухары салгын маассата …… хамсааһынын мэһэйдиир туора түһэн сытар сис хайалар суохтар. САИ ССРС ФГ
Маассата [ыйааһына] суох нейтрино үөскүүрүн дакаастыырга элбэх бириэмэ, элбэх күн, түүн наа да буолбута. В. Яковлев
2. Туох эмэ хойуу гына биир кэлимсэтик булкуллубута. ☉ Масса (бесформенная густая смесь)
Михаил Прокопьевич лотуок түгэҕэр сөҥөн хаалбыт маассаны ытыһар. И. Бочкарёв
◊ Күөх маасса көр күөх I
Кукуруза сиилэстээтэххэ өлгөм күөх маассаны биэрэр. «Кыым»
Сенаж траншеята — сенаһы бэлэмнииргэ саамай табыгастаах ньыма, манна күөх маассаны тыраахтарынан үчүгэйдик дьиппинитэллэр. ПАЕ ОС
Саҥа сиилэстэнэр күөх маассаны түргэнник уган бүтэрии үчүгэй сиилэһи ылыы биир суол дьоһуннаах усулуобуйатынан буолар. САС
II
аат. Үлэһит нэһилиэнньэ киэҥ араҥата, норуот. ☉ Народ, широкие слои населения, масса
Саха баайдара …… маассаны бэйэлэрин диэки төһө да уккуйа сатаабыттарын иһин, маасса кинилэргэ барбат, кыттыбат. Суорун Омоллоон
Норуот маассата бары ааспыт үйэҕэ уопсастыба кылаабынай оҥоруулаах күүһэ буолара. ДИМ
Уурастыырап «Ымыы уонна Налбыһах» диэн поэматын сүрүн идейнэй матыыба — эмиэ бу саха киэҥ маассатын олоҕор-дьаһаҕар, өйүгэр-санаатыгар тахсыбыт тосту уларыйыылары, ситиһиилэри көрдөрүү. КНП КУуА

туохт.
1. Туох эмэ уһуну, усталааҕы (хол., быаны) биир уһугуттан тардан ороо, сыыйа эбэтэр ууннары тарт. ☉ Тянуть, вытягивать что-л. длинное (напр., верёвку) за один конец
Уот кытыытыгар Маайыс, суһуоҕун субуйа тардына-тардына, Микиитэ сахалыы ырыалардаах тэтэрээтин ааҕа олордо. Амма Аччыгыйа
Байанай [киһи аата] илиитигэр тута сылдьар хатыс быатын субуйда. Эмиэ даҕаны быстыбатахха дылы дии. В. Протодьяконов
Уол хааттан үс бөппүрүөскэни субуйан ылбыта уонна таһырдьа кистии таһаарбыта. «ХС»
2. көсп., кэпс. Тугу эмэ быыстала суох үрүт-үөһэ, субуруччу оҥор. ☉ Делать что-л. не переставая, непрерывно
Кэтэһэн турбут курдук биэрэктэн зениткэлэр ытыалаан субуйаллар. С. Васильев
Мэхээс …… төһө бултаабытын, тииҥи, саһылы, бэдэригэр тиийэ урусхаллаабытын кэпсээн субуйбута. Н. Заболоцкай
Түүлбэр хоһоон суруйабын — Бастыҥ, чулуу хоһооммун, Тахсыылаахтык субуйабын Тыл тырымнас хотоҕоһун. «ХС»
3. кэпс. Ыраахха диэри тиийэр усталаах буол эбэтэр бииртэн биир салҕанан баран ис; субулун. ☉ Тянуться, растянуться на большое расстояние, простираться; двигаться вереницей, следуя один за другим
Солооһуммут икки алаас билиитигэр арҕааттан илин диэки субуйа сытара. И. Сосин
Оһох иннинэн, остуол аттынан Оҕо төбөтө күкээриҥнээбэт буоллаҕына, Унаар буруо субуйбатын даҕаны. С. Васильев
Холуонна уоннуу киһинэн кэккэлээн, уон килэмиэтир былаһын тухары субуйбута. И. Федосеев
Ыанньыктыыр ынаҕа Титииктэн субуйда. И. Чаҕылҕан
♦ Субуйа тарпыт (бырахпыт) курдук — уһун субурҕа буолан уунан-тэнийэн көстөр. ☉ Вытянутый в длину на большое расстояние (напр., о реке)
Өлүөнэлиир өрүһүм, Солко куру Субуйа тарпыт курдук, Субуллан, сыыйыллан көһүннэ. Саха фольк. Солкону субуйа тарпыт курдук, күөх тыалар чэлгиһэн көстөллөр. Д. Таас
Тумара кэриитин тула көрдөххө, бэрт ырааҕынан халыҥ тыа күөх солко куһааты субуйа тарпыт курдук көстөр. И. Данилов
◊ Субуйа тардыы — субуйа анньан киллэриллэр, таһаарыллар (хол., саа сомуога). ☉ Перемещающийся путём задвигания, задвижной (напр., о затворе ружья)
Оҕолор бары күрэ анньан тиийэн, былдьаһа-былдьаһа субуйа тардыы сиэрдийэлэри соһуспутунан бараллар. П. Чуукаар
Ботуруоннарынан иитиллэр субуйа тардыы сомуоктаах саалар бааллар. Болот Боотур
Тыһы кыыл килиэккэлэрин иккилии муостанан: иһинээҕитин сиэккэнэн хамсаабат гына, оттон иккиһин бүтэй лотуок курдук субуйа тардыы гына оҥоһуллар. БПМ КИиКСЫа
ср. калм. цувх ‘идти гуськом, идти поодиночке’, кирг. чуба ‘идти, двигаться гуськом; волочить’, ДТС субы ‘удлиняться, вытягиваться’

I
туохт.
1. Тугу эмэ кытта булкуһа сылдьан, сыыйа тимирэн аллара түгэҕэр түс, муһун. ☉ Опускаться слоем на дно, оседать
Көмүһү манна уунан сууйаллар Хаптаһын хоруудаҕа. Хорууда түгэҕэр сөҥөн хаалар Кыһыл көмүс кыырпаҕа. Баал Хабырыыс
Михаил Прокопьевич лотуок түгэҕэр сөҥөн хаалбыт маассаны ытыһар. И. Бочкарёв
Өтөрүнэн буора сөҥөн, уубут дьэҥкэрбитэ. КЗА АҮө
Хааны ытыйан баран алта-аҕыс чаас устата туруоруллар. Онтон өһөҕө сөҥмүтүн кэннэ, дьалкыппакка эрэ …… убаҕаһын баһан ылан атын иһиккэ кутуллар. Дьиэ к.
2. Ханна эмэ тохтоон муһун, мунньулун. ☉ Сойтись, сосредоточиться, скопиться в одном месте
Булт ааттааҕа барыта онно күрэнэн сөҥмүт эбит. Н. Заболоцкай
Өлүөнэ өрүс көмүстээх тайҕатыгар хостонор үгүс кыһыл көмүс манна [Иркутскайга] кэлэн сөҥөрө. Н. Якутскай
Кини үрэх уҥуор баар ходуһаттан түһэр быыкаа көҥүскэ тахсан, сөҥөн турар балыгы хостообутун истэн, дьон эбии сөҕөллөр. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ааспат, умнуллубат өйдөбүлү, санааны хааллар. ☉ Произвести сильное, незабываемое впечатление, поселиться в чьей-л. душе
Бу киэһээҥҥи кэпсэтии Миша Бойтонов дууһатыгар өтөр умнуллубат гына сөҥнө. В. Яковлев
Эн суоххар миэхэ чугаскын, Мин өйбөр сөҥөн хаалбыккын, Өрүү сырдык өҥ буолаҥҥын, Өлбөт сырдыкка ыҥыраҥҥын. В. Потапова
Сүрэхпитигэр сөҥмүт ол үөрүү үрдүк өрөгөйө күн бүгүҥҥэ диэри өрүкүйэр. «Кыым»
♦ Сөҥөн олор — саҥата суох буол; хамсаабакка-имсээбэккэ ньим бар. ☉ Сидеть молча, неподвижно, погрузиться в молчание; застыть на месте
Кырдьаҕастар саҥата суох сөҥөн олороллоро. Н. Якутскай
Иккиэн уруккуну-хойуккуну өйдөөн санаарҕаабыт курдук балачча өр саҥата суох сөҥөн олорбохтообуттара. Далан
Аана уоһун сөрүү туттан, сөҥөн олорбохтоото. М. Доҕордуурап
◊ Сөҥө сырыт (сөҥөн сыт) — ханна, туохха эмэ үөскээн, мунньуллан баран чөл бэйэҕинэн баар буол (туох эмэ баайын, сыаналааҕы этэргэ). ☉ Скопиться где-л., в чём-л., оставаться до определённого времени нетронутым, в целости (о чём-л. ценном — напр., о полезных ископаемых)
Улахан баай-дуол Улахан эбэ сис хайаларыгар сөҥөн сыттаҕа. Саҥардыы ону булан эрэллэр. А. Фёдоров
Саха тылын баайа, күндүтэ олоҥхоҕо сөҥөн сытар. СЛ-8
Поэзиябытыгар төрөөбүт тылбыт саамай сүмэтэ, кэрэтэ сөҥөн сырыттаҕа. «Кыым»
ср. казах. шөк ‘осесть, оседать на дне, садиться’, ДТС чөк ‘опускаться, погружаться (в воду)’
II
даҕ.
1. Холку гынан баран модьу, күүстээх (үксүгэр киһи куолаһын туһунан). ☉ Густой, низкий, ровный и сильный (о голосе человека)
[Бөлүөхсэн турар дьон кэтэҕэр:] «Миэхэ суолла аҕалыҥ!» — диэн сөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Табаны ытыалааҥ!» — Кириилин сөҥ хаһыыта иһиллэр. Л. Попов
Кини [Кулаковскай] хоһооннорун сөҥ куолаһынан иҥнигэһэ суохтук, кудуххай соҕустук ааҕара. Н. Заболоцкай
Сөҥ куоластаах толуу киһи уһаат иһигэр саҥаран киҥкинэтэн эрэрдии бэйэтин билиһиннэрдэ. «Кыым»
2. Элбэҕэ суох гынан баран улахан ис хоһоонноох, өйдөөх, чиҥ (киһи тылын уонна тылынан айыллары этэргэ). ☉ Немногословный, но содержательный, умный, внушительный (о речи человека), веский (о слове)
Тыл арыт өһөскүн, Ыарахаҥҥын, сөҥҥүн, Тааскын, симилиэскин, Укулаат тимиргин. Баал Хабырыыс
«Умнуохпут суоҕа үтүө мөссүөҥҥүн, Уйаҕас ып-ыраас сүрэххин!» — диэтэ, бэргэһэтин уһулан, Сиидэрэп аҕыйах сөҥ тылынан. С. Васильев
Ийэ дойду көмүскэлэ — бу былыр былыргыттан ытык иэс буоларын туһунан сөҥ, күүстээх, ону сэргэ истиҥ иэйиилээх тыллар чугдаардылар. ВА
3. Аҕыйах саҥалаах, дьиппиэн, нүһэр. ☉ Немногословный, необщительный, суровый, замкнутый
[Дуолан Хара:] Миигин эрэй сөҥ, дьиппиэн оҥорбута, Уоммар диэри …… Кулун тэллэххэ либиир сыппытым. И. Гоголев
Кини тылгаөскө тииспэтэх, санаабытын таһыгар таһаарбат, бэрт аҕыйах саҥалаах сөҥ киһи. В. Яковлев
Сөҥ, кытаанах сэбэрэлээх дьон мэтириэттэрэ ыйанан тураллара. М. Горькай (тылб.)
4. фольк. Хойуу, иҥэмтэлээх (сүөгэйи этэргэ); өлгөм, баай. ☉ Густой, питательный (напр., о сметане); богатый, обильный. Сөҥ сүөгэй. Сөҥ сөгөлөөн
□ Мин сиэм этэ сөҥ сүөгэйи. Эллэй
Сөҥ сүөгэйинэн сөлөгөйдөөн Түһүлгэбит киинигэр Кэккэлэһэн олорон, Аһыыаһыы оонньуоҕуҥ. П. Ядрихинскай
Бултуйдаҕына …… малааһын, былыргылыынан эттэххэ, сөҥ сөгөлөөнү тэрийэр. Кэпсээннэр
5. эргэр. Улахан, сомоҕо, модьу. ☉ Громадный, массивный, тяжёлый
Төлөрүйбэт сөҥ сүлүгэскин Төлөрүтэн биэрдиҥ. П. Ойуунускай
Адаар бэстэр, сөҥ харыйалар Аргыый хамсыы нуоҕаһаллар. П. Тобуруокап
[Дудкин] Ыарахан, сөҥ балтанан, …… тимири Туой курдук эллээччи. С. Васильев
◊ Сөҥ түс — санааҕа ылларан, мунчааран саҥата-иҥэтэ суох буол, дьиппиэр. ☉ Стать молчаливым, угрюмым, помрачнеть
[Григорий] хайдах эрэ сөҥ түспүт курдуга. Д. Таас
[Алампа] сөҥ түспүтэ киһи хараҕар өтө көстөр эбит этэ. Р. Кулаковскай
Остуол икки өттүгэр бүрүө чилиэннэрэ аҕыс-сэттэ киһи сөҥ түһэн олороллор. В. Яковлев