овраг; лог; лощина; дириҥ аппа глубокий овраг; аан дойду аппатын , томторун дэхсилиэҥ суоҕа посл. все неровности на земле не выровняешь; ср. дьаппа .

аат.
1. Уу хайа охсубутуттан үөскээбит көҥүстүҥү дириҥ уонна уһун оҥхой сир; сир кыра оҥхойо, дьаамата. ☉ Овраг; яма, рытвина
Бурхалей аппаны батыһа сыккыраан сытар сыарҕа суолун көрө түстэ. Эрилик Эристиин
Суха аанньа ылбата, аппа сиргэ букатын таах барда. Суорун Омоллоон
Бөрөлөр тибииттэн кириһэ сыппыт аппаларга бары хороһон олордулар. Р. Кулаковскай
2. Тыалтан-куустан хаххалаах, уу тохтуур өнньүөс сир. ☉ Лог, ложбина
Аппаҕа тыал түспэт, аппаҕа кэнчээри от хагдарыйбакка хаалар. Амма Аччыгыйа
Аппаттан уу баһан аҕалан, оллоон анньан, чэйбин өрөн кэбистим. Суорун Омоллоон
△ Хотоол сир. ☉ Лощина
Биһиги төгүрүччү таас хайа күрүөлээбит аппа сиргэ олорбут эбиппит. А. Софронов
тюрк. упкын, опкын

I
аат.
1. Өрүс, үрэх уу сүүрдэр үөһэ, сүүрүгүрэр сүнньэ. ☉ Русло, фарватер реки
Үрэх нэлэгэр сүлбэтин икки өттүгэр быһыт буора, үөрэммэтэх киһи хараҕар наһаа кэтирээн, халыччы кутулла сытара. В. Яковлев
Чагда тэллэҕинэн ааһар сүлбэҕэ дьүүктэ тыккырыы сытар. «ХС»
Айаннаан иһэн аллара диэки көрдөххө аҥаар өттүгэр Өлүөнэ барахсан киэҥ нэлэмэн сүлбэлэрэ килэдиһэллэр. «Кыым»
ср. казах. жүл ‘русло реки, ложе ручья; ложбина, лощина; овраг’
II
аат., эргэр. Саары оҥорорго хаҕылаан сүлүллүбүт, сылгы самыытыттан тириитин чараас түүлээх өттө. ☉ Шкура с тонкой, гладкой шерстью, снятая с крупа лошади для изготовления кожи
Хара кырааскалаах касааҥка сыарҕа иннигэр от тэлгэтэн, ол үрдүгэр кутуйах өҥө өҥнөөх сылгы сүлбэтэ тэллэхпин тэлгии уурбуттара. И. Никифоров
Уҥа диэки олорботох сордоохпун, Кэтэҕэриин диэки кэлбэтэх эрэйдээхпин, Суоһалдьыйа Толбонноох Биһигин бигээбит, сүлбэттэн тэллэҕин куурдубут Мин баарбын. С. Зверев

аат.
1. Сорох кыыл, киһи сылдьарыгар, хорҕойоругар сөптөөх сир аннынан баар көҥдөй, хороон, хаспах. ☉ Естественное или искусственное полое пространство, проход под землёй, подземелье, подземный ход
Перемышль куорат сири аннынан сылдьыһар элбэх холлорооннордоох этэ. И. Федосеев
Булчут суоллуур. Бааһырбыт саһыл хайа тэллэҕэр баар холлорооҥҥо киирэн хаалар. П. Степанов
Марыына эмээхсин кыыһы дэллэритэн илдьэн кэбиниэт дэнэр быыкаа холлороон курдук хоһугар киллэрдэ. Огдо
Чоҕу хостоору оҥоһуллубут сир аннынааҕы холлорооннору, уопсайынан, шахта диэн ааттанар. ИА КЛ
2. Уһун синньигэс хаһыы, хоруу, оннук сир. ☉ Длинный ров, канава
Бэл, халлаантан түспүт таммахтар үрүйэ буолан, сир иҥнэритин, холлороонун батыһан байҕалга тиийэ сатыыллар. Н. Лугинов
Хойуу уйалартан иҥнэри оҥоһуулаах муоста холлороонунан хотон ортотугар хаһыллыбыт умуһахха мунньуллар эбит. «Кыым»
Окуопалар икки ардыларынан сылдьыһар холлорооннору хаспыттар. ГСС
◊ Холлороон айан суола — сырыылаах гынан баран, олус кыараҕас суол. ☉ Оживлённая, но очень узкая дорога
Манна төттөрү-таары сылбырыһан, холлороон айан суолун таһаарыммыттар. Амма Аччыгыйа
ср. тат. кулара ‘лощина, углубление’

I
аат. Өрүстэн, үрэхтэн туора сүүрүгүрэн тахсар уу, өрүс, үрэх тардыыта. ☉ Небольшой рукав, отходящий от русла реки (речки), соединяющий её с озером
[Көстөө] ыраах сээннэргэ, алыыларга, таалаларга иитэлээбит паастарын, буурҕаттан мэһэйдэтэн өр кэм устатыгар көрбөккө сылдьан баран кэрийбитэ, байанайа улаханнык үөртэ. В. Протодьяконов
Уолаттар булгунньаҕы аастылар, иннилэригэр синньигэс сээн, төгүрүк күөл көһүннүлэр. Н. Габышев
Күһүн систэртэн сээннэр уулара тоҕо анньан киирдэхтэринэ килиэхалаа буола кэҥиир күөлгэ чуо тиийбиттэрэ. Е. Неймохов
ср. эвенк. сээн ‘протока, курья (из озера в реку), ручей, заросший травой’, коми сэн ‘ложбина, лощина’
II
саҥа алл. Оҕону таптаан ымманыйан ылыыны көрдөрөр. ☉ Выражает чувство умиления, сожаления по отношению к ребёнку
Мэник Мэнигийээн: «Сээн, бу таҥастара суох буолан мин саҕынньахпыттан көрдүүллэр ээ», — диир. Суорун Омоллоон. Сээн, оҕокком сыыһа, ама да биһиэхэ куһуок саахар баҕалааҕын иһин, саҥардаҕа баҕас сүрүккэтэ… Н. Заболоцкай
Кэлбит дьон тохтоотулар, оттон тугу эрэ ботур-ботур кэпсэттилэр, дьахтар куолаһа «сээн, барахсаммын» диир. «ХС»
♦ «Сээн» диэ — кими эмэ олус өрө тут. ☉ Превозносить кого-л.
Дьон көнөтүнэн сылдьар киһини атарахсыта санаабат, оттон олдьу-солдьу үктээтэххинэ «сээн» диэччилэрэ суох. С. Федотов. «Сээн» дэтэн — кимиэхэ эмэ хайҕатар, атаахтыыр курдук. ☉ Получая чью-л. похвалу, чьё-л. ласковое, доброе отношение
[Хаалдьыт:] Кырдьыга даҕаны, санаам көнө буолан, эһиги курдук кырдьаҕастарга «сээн» дэтэн сырыттаҕым дии. А. Софронов
Үлэбитигэр хайҕаттахпытына, үөрэхпитигэр «сээн» дэттэхпитинэ, аҕабыт бэйэтин хайҕаабыттарыныы үөрэрэ. Багдарыын Сүлбэ

I
сиэ диэнтэн атын
туһ. Сиргэ куобах тилэҕэ сытарын көрөн, сулбу тардан ыллым. Болҕойон көөртүм, саҥардыы соҕус сиэммит атах буолла. Суорун Омоллоон
Билигин, кырдьаҕас акаары, Уокка түрүтэ сиэниэҥ! Баал Хабырыыс
[Күкүр Уус:] Сатана, дэлби сиэнэн хаалбыт эбит. (Игии ылан, [саатын] аалар). Суорун Омоллоон
II
аат.
1. Киһиэхэ оҕотун оҕото. ☉ Внук, внучка
Иллэҥсийбит дьон быһыытынан эһэлээх сиэн тыаҕа тахсыбыттара. Далан
Сиэн диэн — эн кэскилиҥ, кэнэҕэскиҥ, уопсастыбаҕа, дьоҥҥор-сэргэҕэр хаалларар биир суолуҥ. ЧКС АК
2. Киһиэхэ бииргэ төрөөбүтүн оҕото. ☉ Племянник, племянница
Эн сиэн быраатыҥ Саша массыынаны кытта харсыһан улахан буруйга түбэһэр буолла. П. Аввакумов
Бу кинигэ биир ааптара Михаил Константинович Охлопков мин сиэним этэ, бииргэ оонньообуппут, улааппыппыт. ВПК СОо
Көстүүнэйгэ Николай уонна сиэн балыс Соня хааллылар. Л. Толстой (тылб.)
◊ Хос сиэн — киһиэхэ сиэнин оҕото. ☉ Правнук, правнучка
Хойукку да көлүөнэ ыччаттарбыт, Хостон хос да сиэн ытыттарбыт Кэрэмэс хотугу дойдуга …… Үүнэн олорон истиннэр! Күннүк Уурастыырап
Бу дьон үлүскэннээх үлэлэрэ оҕонньор, кини оҕолорун, сиэннэрин, хос сиэннэрин өйдөрүн-санааларын көҕүтэрэ, сүргэлэрин көтөҕөрө. И. Данилов. Иккис хос сиэн — киһиэхэ хос сиэнин оҕото. ☉ Праправнук, праправнучка. Сиэн оһоҕос — синньигэс оһоҕос куртахтан тахсар төрдө. ☉ Двенадцатипёрстная кишка
[Лэбэн түөрэ от] ностуойката баастаах куртах уонна сиэн оһоҕос ыарыытын хаптатар. МАА ССКОЭҮү
Фиброскопиянан …… сиэн оһоҕос, синньигэс, суон оһоҕостору көрөн үөрэтиэххэ, кинилэр салыҥнаах бүрүөлэрин туругун сыаналыахха сөп. АВТ ГСЭ
ср. др.-тюрк. йэгин ‘племянник’, тув. чээн ‘племянник’, монг. зээ ‘внук, внучка’
III
аат. Күөлтэн тахсар үрэх. ☉ Речка, берущая начало от озера
Сотору үөтүнэн үмүрүччү үүммүт сиэҥҥэ тиийдилэр. «Кыым»
«Ынах күөлүн» сиэнин төрдүгэр алдьархайдаах ытыалаһыы буолбут. «ХС»
Эрийэ-буруйа сүүрбүт балыктаах сиэни туораан баран, сытыган эрбэһининэн саба үүммүт өтөххө таҕыстылар. Хомус
ср. коми сён ложбина, лощина