даҕ., кэпс. Уһун синньигэс. ☉ Тонкий и длинный
Толомон былас кынаттарын Дубук-дабык сапсынан, Дьуорбан куйаар атахтарын Доҕук-доҕук хамнатан Лоҥкунаһа туойдулар. П. Тобуруокап

1. аат.
2. Күүстээх, дохсун сүүрүк. ☉ Стремительное, сильное течение
   Күүстээх күрүлгэн, умса дьулурутан аҕалан, оту-маһы ол тааска иҥиннэрэ биэрээт, …… аһары көтүтэн тус хоту диэки илдьэ бара турар эбит. Амма Аччыгыйа
   Биһиги көрөн турдахпытына, бэрэбинэ сүлбэттэн киирэр күрүлгэҥҥэ түбэстэ уонна ууну аннынан эргичийбэхтээтэ да, куобах эрэйдээҕи ыраах эстэ. И. Сосин
   Уу күрүлгэнэ барылыыр тыаһыгар кини тоҕо эрэ куолакал хойуу, лоҥкунас тыаһын иһиттэ. А. Куприн (тылб.)
3. Үөһэттэн түһэр дьулусханнаах уу сүүрүгэ. ☉ Водопад
   Үөһэттэн түһэр уу күүстээх күрүлгэн буолан таастан тааска охсуллан таҥнары курулуура. Далан
   Венесуэлаҕа Карони өрүс салаатыгар баар Ангела күрүлгэн — аан дойдуга саамай үрдүктэрэ. ДьДьДь
   Замбезига аан дойду саамай бөдөҥ күрүлгэннэриттэн биирдэстэрэ Виктория күрүлгэн баар. КВА МГ
4. даҕ. суолт. Аһара итии. ☉ Очень жаркий
   Күн күрүлгэн сардаҥатыттан үгүс бактериялар үс чаас устатыгар өлөллөр. КВА Б

I
туохт. Кимиэхэ-туохха эмэ сабыдыалла оҥор, сабыдыаллаа. ☉ Оказывать на кого-что-л. влияние, влиять
Күүстээх эмтэр дьайаннар буолуо, аны кини түүнү-күнү билбэккэ утуйа мээрик буолбута. Н. Лугинов
Робсон туохха да ымыттыбат лоҥкунас куолаһа барыларыгар этиҥ сааллыбытын курдук дьайда. Г. Угаров
1977 сыл ахсынньытыттан билиҥҥэ диэри күҥҥэ бэйэтигэр олус улахан уларыйыылар буола тураллар. Ол уларыйыылар сиргэ эмиэ араастык дьайаллар. «ЭК»
2. Оҥор, ай, үлэлээ. ☉ Делать что-л., творить, работать, действовать
Айылҕа ийэм, абыраа, Аҕал өлбөт сүбэҕин. Тугу дьайан, туһалаан Сааттан-сууттан куотабын? С. Данилов
Тоҕус дьоннорун Чокуйталаан кэбистэ. Сол курдук дьайан баран Чупчуруйдаан обургу Торуонуттан ойон турда. Эллэй
Билигин Японияҕа алта уон аҕыс дьайар, ону таһынан сүүс биэс уон умуллубут вулканнар бааллар. «ЭК»
II
туохт. Киир, тимир (күнү этэргэ). ☉ Закатываться, садиться (о солнце)
Күн дьайан, күлүктэр уһааннар, Сааскы түүн сабардаан иһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Таатта куулата. Күн дьайыах буолбут. Бэс Дьарааһын
III
аат.
1. поэт. Киһиэхэ сору-муҥу, ыарыыны, өлүүнү аҕалар күүс (тыын, сидьиҥ, үксүн хара, хараҥа диэн эпиитэттэри кытта тут-лар). ☉ Сила (дух, нечисть), приносящая человеку страдания, болезни, смерть (обычно употр. с эпитетами хара, хараҥа)
[Эһиэхэ] Кир киирбэтин, Дьай дьайыҥнаспатын, Эрэй эҥсибэтин, Буруй буулаабатын! Өксөкүлээх Өлөксөй
Онон бу үлэһитхарамай дьоннору бүтүн аан дойду үрдүнэн хапытаал хараҥа дьайыттан быыһыах, босхолуох тустаахпыт. П. Ойуунускай
Киһи аймаҕы Гитлер хара дьайыттан араҥаччылаабыт улуу Сэбиэскэй Сойуус норуота буоларгынан киэн тутун, күлүмнээ! Амма Аччыгыйа
2. Куһаҕан, түктэри үгэс, идэ; дьаллык. ☉ Дурная привычка, порок
Ким баар этэй хаарты дьайыгар ылларбатах, ким баар этэй хаарты илбиһигэр хаанынан ытаабатах?! П. Ойуунускай
Ипатий кулаактарга агеннаан уонна кэнники уоруйах кирдээх дьайыгар ылларан хас да төгүл хаайыыга олоро сырытта. М. Доҕордуурап
Эн, урукку морячок, итэҕэл дьайыгар кулгааххар тиийэ дьуоҕарбыккын. М. Шолохов (тылб.)
3. эргэр. Өҥ-дьүһүн күлүгүрэн эбэтэр сыдьаайан көстүүтэ. ☉ Отлив, оттенок, отблеск какого-л. цвета
Өркөн төлөн дьайдаах кытарар былааҕым, кыыһан-ыыһан тахсан, күндээрэн көһүннэ. П. Ойуунускай
Көмнөхтөөх харыйа курдук Күөх дьай күөннээх Көтөр аал күтүрдэр Көтөн күлүгэристилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. алт. диал. чай 'несчастье'

аат.
1. Бадараан, маар сиргэ үөскүүр уһун моойдоох, атахтаах, лоҥкунас саҥалаах бөдөҥ көтөр. ☉ Большая болотная птица с длинными ногами и длинной шеей, журавль
Үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы (өс хоһ.). [Дьиэрэҥ:] Туруйаттан ордук көтөр кынаттааҕы Төрөөбүтүм тухары көрө иликпин. П. Ойуунускай
Булчут туруйаны соччо үчүгэй көтөргүн диэн бултаабат. Н. Якутскай
2. Хомус тылын тордуоҕа. ☉ Крючок язычка хомуса, якутского варганного инструмента
Кинилэр хас биирдиилэрэ ураты этигэн хомустарын нарын тылын туруйатын таарыйан лыҥкыната, дьүрүһүтэ тардаллар. С. Маисов
3. харыс т., түөлбэ. Саа, доруоп саа. ☉ Ружьё, дробовик. Эһэм саатын харыстаан «туруйа» диир
♦ Туруйа курдук тура иҥиир көр иҥиир
«Оҕонньорун көрүмэҥ, туруйа курдук тура иҥиир эбээт», — Монастырёв мэҥэстэ түстэ. М. Доҕордуурап
◊ Байҕал туруйата — муора туруйата. ☉ Морской журавль. Зоология уруогар байҕал туруйатын туһунан үөрэттибит. Истиэп туруйата — истиэпкэ үөскүүр, төрүүр-ууһуур туруйа көрүҥэ. ☉ Степной журавль
Соҕуруу диэки истиэп туруйата үҥкүүлээтэҕинэ, кини чуор куолаһын иһиттэххинэ, бу улуу дыбарыас баһылыга буоллум дии саныаҕыҥ. КФА СБ
Кутан туруйа — кутан диэн курдук. [Тыымпы] Талбааран, талааран, Кутан туруйа Кургуом арахпат Куоһааҕа буолаҕын. «Чолбон». Мас туруйата — тыаҕа төрүүр-үөскүүр туруйа. ☉ Лесной журавль
Биирдэ мас туруйата биир бэртээхэй суон тииккэ төрөөн олордоҕуна, [саһыл] киирэн кэлбитэ. Саха ост. I
Өлөҥ туруйа көр өлөҥ. Өлөҥ туруйа кыылым хараҕын уутун курдук [көлүччэ]. Нор. ырыаһ. Алах-чалах көрдөххө …… Өндөлдьүйэр өлөҥ туруйалары Өрүтэ аспыт курдук Өргөстөөх төбөлөрдөөх [хайалардаах]. Саха фольк. Субан туруйа — төрүүууһуу илик эдэр туруйа. ☉ Молодой журавль без потомства
Сундуллубут уҥуохтаах, Суптуллубут тумустаах, Сурдуҥу дьүһүннээх Субан туруйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түгэҕэ суох күөх халлааммар хаһыытастылар Төннөн кэлбит үөр субан туруйалар. С. Данилов. Судаҥ туруйа — мас туруйата диэн курдук. Күөл кытыытыгар судаҥ туруйа аһыы сылдьар. Тоҥот туруйа- та — харалдьык тахсыыта, дулҕа төбөтө хараарыыта кэлэр эрдэһит туруйа. ☉ Ранний журавль, прилетающий как только начинают выступать проталины и снег начинает сходить с верхушек кочек
Туналҕаннаах халлаантан тоҥот туруйата хаһыытаан кэлбитин биллэрдэ. М. Доҕордуурап
Тоҥот туруйата барахсан хайыы-үйэ кэлбит. Ити аата кыһын бүппүт. В. Титов. Тураҕас туруйа — үөрүн эбэтэр аҥаарын, доҕорун сүтэрэн, тулаайахсыйбыт соҕотох туруйа. ☉ Одинокий журавль, лишившийся пары или стаи
Ыллыыр ырыам Тумара маар Тураҕас туруйата Тумаҥҥа часкыытыыра буолар. Күндэ. Туруйа кумаара түөлбэ. — киһини-сүөһүнү сиэбэт бөдөҥ бырдах. ☉ Комар-долгоножка
[Кинээс] этэрбэһин сототугар олорбут туруйа кумаарын сабаата. «ХС». Туруйа мас калька. — холуодьастан уу баһан таһаарарга аналлаах төһүү буолар уһун мас. ☉ Приспособление для подъёма воды из колодца — длинный шест, служащий рычагом, журавль
Самнарыспыт дьиэлэр хатыйыы олбуордара уонна халлааҥҥа өрө чолойбут туруйа мастаах холуодьас субу кэлбиттэрэ. Г. Николаева (тылб.). Туруйа хараҕын саҕа (кур- дук) — олус кыра, быыкаайык, дуона суох. ☉ Маленький, незначительный, ничтожный (букв. размером с глаз журавля)
Бэл, Тойон Киһи Куоҕастааҕын ортотугар эрэ туруйа хараҕын саҕа көлүйэ ордон хаалла. И. Гоголев
Сыл аайы сири солоотохпутуна, аһыҥа биир түүн салаан ааһар, туруйа хараҕын курдук кураайы алаастары туһана сылдьыахпыт дуо? М. Доҕордуурап. Хара туруйа — хара өҥнөөх улахана суох туруйа. ☉ Чёрный журавль
Кыталык, хара туруйа …… «Кыһыл кинигэҕэ» киллэриллибиттэрэ. Айылҕаны х.
др.-тюрк., тюрк. турна, тув. туйураа, коми тури

1. аат.
2. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ хамначчыттардаах баай. ☉ До революции 1917 года: богач, имеющий батраков, тойон
   Аҕаҥ тойонугар үлэлии барбыта, сарсын кэлиэ. Күндэ
   Силип тойоно Аадаҥ оҕонньор — нэһилиэк сиһэ. Күннүк Уурастыырап
3. Дьахтарга эрин аҕата. ☉ Отец мужа, свёкор
   Эргин кытта дойдугар, тойонуҥ аахха, барыс. Н. Неустроев
   Тойоно баарына кини дьадаҥы, кумалаан төрүттээҕэ ахтыллара. Н. Якутскай
   Хамначчыт Харытыана эрэйдээх хотуннаах тойонугар күнүскү чэйдэрин бэлэмнээн баран: «Чэ, чэйгитин иһиҥ», — диэбитэ. П. Ойуунускай
4. кэпс. Салайар дуоһунастаах киһи, салайааччы, баһылык. ☉ Человек, занимающий какую-л. руководящую должность, начальник
   Ньукууһа Наҕыл Земскэй быраабатын тойоно буола охсор. Амма Аччыгыйа
5. кэпс. Кими эмэ таптаан, эйэргээн, эбэтэр сиилээн, кыыһыран этэргэ туттуллар тыл. ☉ Слово, которое употребляется по отношению к человеку, выражая различные эмоциональные оттенки
   Эрим тойон миигин ханна да халты харбатыа диэн онно-манна илдьэ сатаатаҕай? Софр. Данилов
   Кылаас хаһыатыгар биэртим (онно уончалаах тойоммун). Баал Хабырыыс
   Сиэним тойон ыытаа ини. С. Ефремов
   «Күрэхтэһиигэ диэри үс эрэ хонук хаалла дии. Ону өйдүүр тойоҥҥун дуо, ээ?» — Иван Алексеевич ыйытта. «ХС»
6. булт. Ууга куотар балыгы муҥхаҕа төттөрү үтэр тэрил. ☉ Орудие, с помощью которого загоняют рыб обратно в невод.
7. булт., харыс. т. Эһэ. ☉ Медведь. Эһэ харыс ааттара — эһэ, оҕонньор, тойон, кыыл, тыатааҕы… КАЕ НТ
8. даҕ. суолт. Улахан, бөдөҥ, кырата суох. ☉ Большой, крупный
   Толоостук туттаммыт Тойон томороон түүтэхпин Туораахтарын тоҕорбут Илэ бэйэбититтэн Ирдэбиллээх буолуоҕа. Күндэ
   ♦ Нохтолоох (тойон) сүрэх көр нохто
   Тойон сүрэҕим долгуйан, Тоҥхох гынан, Тохтуу түһэн ааспытым. С. Зверев
   Тойон оҕото буол көр оҕо. Туһааннаах үлэҕин бүтэрдиҥ да, тойон оҕото буола түһэҕин. Э. Соколов. Тос курдук тойон көр тос I. Эппит тылгар тойон буол көр тыл II
   ◊ Аар тойон аҕа көр аар II
   Дьэ, Маппыр, аар тойон аҕаҥ олус өйдөөх оҕонньор эбит. Л. Попов. Айыы Тойон таҥара көр айыы I. [Манчаары:] Айыы тойон таҥара, Айыылаах дууһабын харайан Абыраатаҕыҥ баҕас дуу… А. Софронов
   Ала тойон көр ала I. Ала тойон үксүгэр сордоҥунан аһылыктанар. Болот Боотур
   Баай барыылаах Байанайым (<тойон> эһэм, эһэкэм) көр барыылаах. Баай Байанай тойон эһэм! Барар күнүм баһыйда. А. Софронов
   [Уотугар ас биэрэр] Аһаа, сиэ, тойон эһэм. Суорун Омоллоон
   Тойон эһэм обургу Аһаан асхарый, Үөрүүлээҕинэн көрүс! С. Зверев. Дьаҕыл тойон — күрэҥниҥи хара дьүһүннээх, сааһырдаҕына дабыдалын таһа, кутуруга, буутун түүтэ туртайар, ала тойоннооҕор улахан тыҥырахтаах көтөр. ☉ Орлан тихоокеанский. Дьиэлээх тойон кэпс. — ыал аҕата, дьиэ баһылыга. ☉ Глава семьи, хозяин
   «Кимиэхэ наадалаах буолан сылдьаҕыт?» — диэн дьиэлээх тойон оргууй аҕай наҕыллык ыйытта. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх тойон киһитээҕэр аты ордорон тахсан барбытыттан Александр кыһыйа санаата. М. Доҕордуурап
   Эһэ олбоҕор сынньана сытар дьиэлээх тойон өгдөйөн көрдө. «Чолбон»
   Дьылҕа тойон (хаан) көр дьылҕа. Былыргы дьылга, урукку күҥҥэ, Дьылҕа тойон баар эрдэҕинэ, сылгы киһилии кэпсиирэ үһү. Ньургун Боотур
   Таһыар (тойон) көҕүөр көр көҕүөр. Тойон көҕүөрү ыйыыр Ат бастаах араҥас маһы астарда. Саха нар той. IV. Тойон айах көр айах II. Толору тооромос арыылаах Тойон айах маспын Туттаран кэбистилэр. С. Зверев
   Тойон айах тутуурдаах, Эбир хамыйах түөрэхтээх Эдьээн иэйэхсит эдьиийим. «ББ». Тойон ан- ды — улахан, бөдөҥ анды. ☉ Крупный турпан
   Маҥнайгы киирии андылар наар тойон андылар буолааччылар. С. Тумат
   Андылары ырытыы буолла: тойон анды дуу, хохуора дуу, хатыр атах дуу. А. Бродников. Тойон арҕас анат. — сылгы лаппаакытын кэлин өттүнэн арҕаһа. ☉ Загривок задней части лопаток у лошади. Тойон балык түөлбэ. — бил. ☉ Таймень
   Үрэхтэр тойон балыктарынан Долгуннура тураллар эбит. Саха фольк. Арыт хас да тойон балык, тууччах түбэһэр. Болот Боотур. Тойон көтөр кэпс. — хотой. ☉ Орёл
   [Дуолан Хара:] Бай, тойон көтөр тэлээрэ сылдьар! И. Гоголев
   Хотуойа эмээхсин тааһы тойон көтөр уйатыттан ылбыта үһү. «Чолбон». Тойон кус түөлбэ. — анды. ☉ Турпан
   Тойон кыыл көр кыыл. Тойон кыыл тохтуур, Уоруйах суор хонуктуур Уордаах боруллуо олорор Уруктаах бэс ойуурдаах. С. Зверев
   Тойон (бастыҥ, сүрүн) өһүө көр өһүө. [Дьиэ үрдүттэн буор тохтон] Тойон өһүө, маһа сааллан, Тостуох курдук бачыргыыра. Күннүк Уурастыырап
   Түүл түһээн истибитим — Тойон өһүөм баһынан Дохсун буурҕа түһэн куйахабын күүрдүбүт эбит. Саха фольк. Тойон (бастыҥ) сэргэ көр сэргэ I. Ырааһыйа ортотугар тойон сэргэ солотуулаах көмүс баһа күҥҥэ чаҕылыйа турар. Н. Лугинов. Тойон тарбах түөлбэ. — көр тойон эрбэх. Тойон тарбаҕым ыарыйда
   □ Оноҕос тойон тарбах сүрэҕэр охсуллаат, үс төгүл тоһутталаммыта. Эвен фольк. Тойон тоҥсоҕой түөлбэ. — саадьаҕай тоҥсоҕой. ☉ Трёхперстный дятел. Тойон тураах түөлбэ. — хара тураах. ☉ Чёрная ворона. Тойон ымыы — улахан, бөдөҥ ымыы. ☉ Щур (птичка). Тойон ыҥырыа — муохтаах сиргэ уйаланан мүөт мунньунар, түүлээх эриэн истээх, сахсырҕатааҕар бөдөҥ кынаттаах көтөр үөн. ☉ Шмель земляной
   Алтан от, мүөттээх от үрдүгэр Аар тойон ыҥырыа эргийэр. С. Данилов
   Мөп-мөкүнүк тойон ыҥырыа сибэккиттэн сибэккигэ көтөн дооҕунуур. Н. Лугинов
   Сибэккилэргэ тойон ыҥырыалар лоҥкунаһаллар. КЗА АҮө. Тойон эрбэх — киһи илиитин-атаҕын улахан эрбэҕэ. ☉ Большой палец
   Уйгуурап аптамаатын чыыбыһын тойон эрбэҕинэн иннин диэки аста. В. Титов
   Биир табаны ыйан баран, тойон эрбэҕин бүк баттаата. Тэки Одулок (тылб.)
   Тойоҥҥун биллэр көр биллэр I. Харабыл начаалынньыга, тойонун биллэрэн, саллаатыгар көбдьүөрдэ. А. Сыромятникова. Тооппоор (тойон) аһыҥа көр аһыҥа. Оҕо тойон аһыҥаны тутта. Уол тойон — дьахтарга эрин убайа. ☉ Старший брат мужа по отношению к женщине
   Күтүөт уруута Кыыһы мөх да мөх! Уол тойон этэр — Эн матайдьыккын. Н. Некрасов (тылб.)
   <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон көр айыы I. Үрүҥ Аар Тойон, Үрүҥ Арылы Хотун икки, мин этэр тылбын өйдөөн истэн олоруҥ! Ньургун Боотур. Эһэ тойон — дьахтарга эрин эһэтэ. ☉ Дед мужа по отношению к женщине.
   ср. др.-тюрк. тойын, кит. даожэнь ‘буддийский монах (букв. человек пути)’, тюрк. тоҕан, тойҕан ‘орёл’