туохт. Сарыалла таһаар, сарыал уоттан. ☉ Испускать лучи, лучиться
Үөрүүлээх күннэрбит Өрө үөмэн күндээрэн, Тапталлаах сайыммыт Сандаҕара чаҕылыйан Сарыаллана сайбычча — Саҥарсыаҕыҥ эрэ, саҥастаар. С. Зверев

туохт. Сырдыгы тэйитэн, чаҕылыйан көһүн; сардаҥар, күлүмүрдээ (күн туһунан). ☉ Отсвечивать, блестеть; лучиться, сверкать (о солнце)
[Дьөгүөрдээн] мичээрдээн, бөдөҥ тиистэрэ килбэйэн көстөллөр. Амма Аччыгыйа
Мичил холкутуйан баран, күн тииттэр төбөлөрүгэр килбэйэ киирэн эрэрин билбитэ. И. Федосеев
Туораҕа халыҥ ытыһыгар күндү биһилэх килбэйэр. А. Сыромятникова
△ Арылын, туох да хаххата суох, ыраастык көстөн кэл. ☉ Раскрыться, четко, ясно предстать перед глазами
Арамаан Татыайык, хаччаччы хаппыт торбос тириитэ сонун эҥэрдэрэ тиийбэт буолан, кирдээх этирик түөһэ килбэйбитинэн көтөн түспүтэ. Эрилик Эристиин
♦ Килбэйэр киин көр киин
Киэҥ халлаан Килбэйэр Киинигэр Килбэҥнээн, Килэҥнээн Күлэр күн! П. Ойуунускай
Килбэйэр киэҥ халлаан — килбиэннээх <киэҥ> халлаан диэн курдук. Дьар курдук тымныы салгын, килбэйэр киэҥ халлаан …… ойуур — барыта дьикти, барыта кэрэ! Р. Кулаковскай
ср. монг. гилбэ ‘блестеть, озарять, освещать’

туохт.
1. Туохтан эмэ көнньүөрэн, ис киирбэхтик үөрэн, сирэйдиин-харахтыын уларый. ☉ Светиться улыбкой, лучиться радостью
Кини тэтэркэй иҥнээх этиргэн сирэйэ мичилийбит. Софр. Данилов
Кыыс Хотун мичилийэн, өйө-санаата арыллан, атын буола оҕуста. А. Сыромятникова
△ Ис киирбэхтик күл-оонньоо, үөр-көт. ☉ Ра д оваться искренне, от души
Суох, бу урукку, мэлдьи үөрэн-көтөн мичилийэ сылдьар Катя буолбатах… Атын Катя. Н. Лугинов
Улита Афанасьевна …… өрүү күлэн-үөрэн мичилийбит, сырдык сэбэрэлээх …… кэпсэлгэ-хайҕалга сылдьар дьоһун хаһаайка этэ. ДьИэБ
Сэмэн ийэтэ олус ыалдьытымсах киһи, куруук мичилийэ сылдьар сэбэрэлээх. «ХС»
2. поэт. Көрүөхтэн кэрэ, олус үчүгэй буолан көһүн. ☉ Предстать во всей красе
Халлаан уоттаах сулуһа чыпчылыйар биһиэхэ, Сыһыы кэрэ симэҕэ Мичилийэр биһиэхэ. Эллэй
Алаас-сыһыы сибэккитэ Арылыйа мичилийдэ. С. Васильев
Сылаас самыыр түһэр, түһэр. Күөл үрдэ мичилийэр. Чэчир-72

туохт.
1. Уотунан кылаҥнаа, дьиримнээ; толбоннурар сырдыгынан чаҕылый. ☉ Мерцать, искриться; сверкать, лучиться
Кырыаран чоҥкуйбут үрүйэ Үрдүнэн соҕотох сулуһум, Кыламныыр-дьиримниир уотунан Үөһэттэн тырымныы турара. Күннүк Уурастыырап
Түүҥҥү Москва түннүктэриттэн тыһыынчанан уоттар тырымныы тыгаллар. Т. Сметанин
Ольга Керемясова буспут моонньоҕон курдук харахтара нарын-намчы сирэйигэр тырымныы түстүлэр. Л. Габышев
2. көсп. Үөрэн-көтөн, мичилиҥнээн, кэрэнэн, сырдыгынан сыдьаай. ☉ Светиться радостью, излучать нежную красоту
Кырдьык, Ариша барахсан аһыллыбытынан сибэккигэ дылы тырымнаан, эчи үчүгэйэ диэн. Суорун Омоллоон
Аан сэмэйдик, аа-дьуо аһылынна, били таҥараҕа дьүөрэлиир дьахтара тырымнаабытынан тахсан кэллэ. И. Гоголев
Онтон кыыс саҥатыттан маппыта, бэйэтэ-бэйэтигэр бүкпүтэ, сирэйэ кырыыланан, хараҕа өлбөөрөн, тырымнаабыт кэрэ бэйэтэ уостарга барбыта. Т. Находкина
3. көсп. Чэчирии тыллан, көҕөрөн кэрэтий (от-мас туһунан). ☉ Расцвести, заиграть, заискриться цветом свежей зелени (о природе, растительности)
Хонуу киэркэйбит, тыа тырымнаабыт, мутукча тыаһа куугунас, сэбирдэх тыаһа тэлибирэс. П. Ойуунускай
Тыллыбыт ньургуһун Тырымныы хамсаата, Үчүгэй урсунун Тыал хоту хамсатта. И. Артамонов
От-мас күөҕүнэн чэлгийэн Хамсыы-тырымныы турар. Е. Макаров

I
туохт.
1. Туох эмэ убаҕаһы туохха эмэ сүүрт, сүөкээ, тох. ☉ Лить что-л. жидкое (во что-л. или куда-л.)
Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ
Тымныы чөчөгөйү аҕалан Ыстакааҥҥа кутта, Кус түөһүн таһааран Хобордооххо сылытта. С. Васильев
△ Хойуутук таммалаа (ардах туһунан). ☉ Сильно капать, лить (о дожде)
Уу самыыр уһуннук куппута, Улуу сир иһийэн сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Этиҥнээх ардах миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
2. Туох эмэ бытархайы, үлтүркэйи (хол., кумаҕы, туораах бурдугу, тууһу) туохха эмэ ук, хаалаа эбэтэр сүөкээ. ☉ Насыпать, всыпать что-л. сыпучее во что-л. Кини били комбайнтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ таһыгар кутан биэрэр. Суорун Омоллоон
Баарсаларга тууһу бэрт түргэнник куталлар эбит. И. Данилов
△ көсп. тугу эмэ эбэтэр кимнээҕи эмэ тиэйэн иһэн аара эбэтэр тиийиэхтээх сиригэр түһэр, сүөкээ. ☉ Высадить кого-л., разгрузить что-л. по пути или в назначенном месте
Өстөөх лүөччүгэ туох буолан алҕаһаабыта эбитэй, көмөҕө илдьэн испит саллааттарын, эписиэрдэрин бөлөҕүн биһиги дивизиябыт ыстааба турар сиригэр кутан кэбиспит этэ. И. Никифоров
3. көсп., сөбүлээб. Олус элбэҕи төлөө (уопсай ылыллыбыт нуорматтан быдан таһынан). ☉ Платить за что-л. чрезмерно (обычно намного выше установленных норм)
Дьэ, ол кэмҥэ Сабардам Күүрээн кыыһын — билиҥҥи эмээхсинин Илибиэтэни — ойох кэпсэтэр, элбэх халыымы-сулууну кутар. Болот Боотур
Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Аҕабыыкка бэргэһэлэтэн, …… Дьиэлэригэр тиийэн кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы
4. көсп., поэт. Күүскэ тык, сардаҥар (күн сардаҥатын туһунан). ☉ Испускать свет, лучиться
Бэртээхэй диэн туолбут ыйбыт, Бу сир муҥун билиммэттии, Ыраах халлаан куйаарыттан Ыйдаҥатын кутар этэ. Күннүк Уурастыырап
Күн Ламма илиҥҥи ии хайаларын кэтэх өттүттэн кылбайа ойон тахсан, кыһыл көмүс сардаҥатын өрүс уутугар кутта. М. Доҕордуурап
тюрк. куй
II
аат., итэҕ. Киһи ис туругун (психическэй) эйгэтэ, өйүн-санаатын, күүһүн-уоҕун, олоххо дьоҕурун бигэ, хамсаабат туруктара. Киһи үс куттаах: буор кут, салгын кут, ийэ кут. Бу үс суол кут бары киһини кытта бииргэ баар эрэ буоллахтарына, кини чэгиэн, өлүөр сылдьар, оттон биирэ эмэ араҕыстаҕына (хол., куттанан салгын кута ыстаннаҕына, көттөҕүнэ), киһи ыалдьар, мөлтүүр. ☉ Психическая сфера человека, основа его духовного и телесного состояния, жизнеспособности, душа
По представлениям якутов, кут состоит из трех частей: земля-душа, воздухдуша, мать-душа. Только при наличии всех трех элементов души человек чувствует себя здоровым, при временном отсутствии одного из них (напр., при сильном испуге может отлететь воздухдуша) человек испытывает недомогание. Ахтар айыыһыттар ийэ кутун иккилээх харчы саҕа иһэгэйгэ иҥэрэн илдьэ киирбиттэригэр …… салгын куту самсыы дьалбыйбыттар, буор куту холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ийэ куппун Ийэ сир иҥэрбэтин. А. Софронов
Кыталык ырыата, Манчаары күлүүтэ Кыргыттар куттарын долгутар да этэ. Т. Сметанин
♦ Куккун туттар — кимиэхэ эмэ наһаа убан, таптаа. ☉ Быть очень привязанным к кому-л., не чаять души в ком-л.
Оҕолорго бэрт. Уолугар наһаа кутун туттарбыт. Н. Лугинов. Кута ыстаммыт — соһуйан куттаммыт. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн, оҕо соһуйдаҕына, кута, холобур, салгын кута ыстанар, оччоҕуна кини ыарыһах буолар. ☉ Сильно испугаться, оцепенеть (от неожиданности)
По представлениям древних якутов, если ребенок сильно пугается, у него может выскочить из тела воздух-душа, тогда он может заболеть. Саллааттар уолуйан, куттара ыстана сыспыт, куттаммыттар төттөрү сырсан хаалбыттар. Суорун Омоллоон
Бу да киһи, ити уолтан куттанан кутун ыстаннаҕа сүрүн! Н. Босиков. Кутун тут — кимиэхэ эмэ улаханнык сөбүлэт, санаатын тут. ☉ Сильно понравиться кому-л., завоевать чью-л. симпатию
Бу манна ону-маны кэпсээн, күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп. Кутун үргүт — улаханнык куттаа. ☉ Внушать сильный страх, пугать
Оҕо кутун үргүтээри, хаһыытаатаҕын баҕас тугун сүрэй. Амма Аччыгыйа. Оҕо кута оонньуур — былыр көмүлүөк оһоххо күл холоруктуу эргийэн ыллаҕына маннык этэллэр эбит, ол аата бу ыалга оҕо эбиллиэн сөбүн туоһутун курдук көрөллөрө. ☉ По представлениям якутов, если зола в камельке от сильной тяги завихряется, это играет душа ребенка, который вскоре может родиться в семье хозяев очага. Көмүлүөккэ оҕо кута оонньуурун көрө олордум
◊ Буот кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ, сири кытта сир буолан хаалар. ☉ Земля-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, представляет собой плоть, которая после смерти человека превращается в почву
[Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына] Дууһабын таҥара туппатын, Буор куппун Буор ийэ ылбатын. А. Софронов. Ийэ кут — киһи үс кутуттан сүрүннэрэ: дьахтарга Айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ, оҕо үөскүүр, оттон киһи өллөҕүнэ, анараа дойдуга ийэ кута барар. ☉ Основной элемент триады человеческого существа, представляющий собой собственно душу-мать: считается, что при зачатии ребенка Богиня Айыысыт внедряет в женщину ийэ кут ребенка, когда же человек умирает, ийэ кут отлетает в иной мир. Дьоллоох-соргулаах уол оҕо Ийэ кутун, Иккилээх харчы саҕа Иһэгэйгэ иҥэрэн, Илдьэ киирбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксой. Кыыл кута зоол. — уһун бытыктаах, уһун ньолбуһах көрүҥнээх, хара өҥнөөх улахан көтөр хомурдуос. ☉ Жук-дровосек, волосогрызка. Салгын кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ сылгыны кытта салгын буолан хаалар. ☉ Воздух-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, основа дыхания, а значит и жизни, после смерти человека превращается в воздух
[Ойуун дьон] салгын кута салыйбытын, ийэ кута тэлэһийбитин, бытарыйар буор кута бураллыбытын булан аҕаланнар, [дьахтар] сүрүгэр-кутугар холбуу иҥэрдилэр. ПЭК СЯЯ. Ынах кута зоол. — сиик үөнэ. ☉ Муравьиный лев в личиночном состоянии, насекомое, напоминающее мошку. Үүттээх иһити саппаккабыт, эмиэ бүтүннүү ынах кута түспүтүн бастым
тюрк. кут