аат. Туох баар уруу-аймах бүтүннүүтэ. ☉ Вся совокупность людей, связанных родственными отношениями (в том числе отношениями свойства)
«Туох аймахтаах-чаҕардаах кырдьаҕаскыный?» — диэн Лэкээрис кинээс [ойуунтан] ыйытта. Күннүк Уурастыырап

туохт. Арыгылаах буол; арыгыта ыл. ☉ Приобрести спиртное
Нэһилиэк кинээһэ Лэкээрис Лэгэнтэй, Муҥур Уола Борокуоппай биир билээгэ арыгыланан, атах эттэнэн Саҥа Балык тумулугар аттаннылар. Күннүк Уурастыырап

саҥа алл. Хаһыытыыр былаастаах соһуйууну, уолуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление или внезапную растерянность, сопровождаемые криком
Оҕо умса баран түспүтэ, Түүлээх уллуҥах «һаай» диэбитэ. Суорун Омоллоон
Өй-мэй барбыт Лэкээрис соһуйан, «һаай» диэн саҥа аллайаат, ороҥҥо ыстанан таҕыста. Күннүк Уурастыырап. Алаа Моҥус мутуктаах дүлүҥү соһон киирэр, соһуйан төлө тутар: «Тугуй-тугуй, бу? Һаай, дьэ!» И. Гоголев

аат.
1. Сыбаайбаланар кыыһы эбэтэр уолу арыаллыыр киһи. ☉ Лицо, сопровождающее невесту или жениха во время свадьбы. Эдэрдэр арыалдьыттарын кытта киирэн кэллилэр
□ Үс хоммуттарын кэннэ, биллибэт элбэх түҥүр кэлбит, холобура биллибэт ходоҕой кэлбит, ахсаана биллибэт арыалдьыт кэлбит. Саха сэһ. I
Кэпсэппиппит, арыалдьыт да, таҥнар таҥас да эйиэхэ бэлэм. С. Федотов
2. Кими эмэ кытта бииргэ сылдьыһан, сирдьит буолар киһи. ☉ Лицо, сопровождающее кого-л. куда-л. Нэһилиэк кинээһэ Лэкээрис Лэгиэнтэй, чаччыыналар, хас да оҕонньоттор Алдаҥҥа арыалдьыт буолан кэлсибиттэрэ. Күннүк Уурастыырап
Барар буоллаҕына, арыалдьыта да суох бырабылыанньа дьиэтин булан барар ини. С. Ефремов
Кини ити дьаһалын ситэ бүтэрэ илигинэ ыстаап тойоно киһи арыалдьыттарыныын ойутан кэллэ. Л. Толстой (тылб.)
3. эргэр. Кими эмэ кытта бииргэ сылдьыһан, кини сорудаҕын толорооччу уонна көмө буолар киһи (хол., баай киһи кэргэн ылыытыгар). ☉ Прислужник (напр., в свите богатого жениха)
Мөһүүрэлээх солко былааттаан, Көмүс биһилэҕинэн киэргэтэн Арыалдьыт кыргыттар аҕалан Күтүөт сэргэ олортулар. С. Зверев
[Хахаарар Иван] кулубаҕа, батыһа сылдьар арыалдьыттарыгар мүһэ-хара бөҕөнү сиэтэр, аҥаар арыгыны иһэрдэр. М. Доҕордуурап

I
1. аат., эргэр. Алтан, булкааһа суох алтан, кыһыл алтан. ☉ Красная медь
Маҥан Маҥхалыын, Аан-Алахчын хаана-сиинэ хамсаата, Хараҕын уута халыйда, Дьэс аалыытын курдук Дьэбидис гына түстэ. П. Ойуунускай
Сахалар дьэһи аптаах металл диэн өйдүүллэрэ. Кини киһини куһаҕан тыынтан араҥаччылыыр кыахтаах диэн. Багдарыын Сүлбэ
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, кыһыл, үрүҥ көмүһүнэн, дьэһинэн …… араас киэргэллэри …… оҥороллоро. МАП ЧУу
2. даҕ. суолт.
1. Кыһыл алтантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный (отлитый, выкованный) из красной меди, медный
[Симэхсин эмээхсин] Дьэбин сиэбит Дьэс ытарҕата Икки иэдэһин ибили таһыйда. П. Ойуунускай
Тымтайдаах балыгы ириэрэ охсон …… икки дьэс солуурга ыргыччы буһаран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Холумтан чанчыгар лобуй бэйэлээх, эмиэ саха ууһа тардан оҥорбут дьэс чаанньыга харааран турар. Р. Кулаковскай
2. Кыһыл алтан курдук өҥнөөх, дьэбинниҥи кыһыл; кытарымтыйан көстөр. ☉ Цвета красной меди, красноватый, ржаво-багрово-красный
[Улуу ойуун] Алаҥ-дьалаҥ сырайдаах, …… солууру Дьэлбиһэхтии тиэрэ уурбут курдук Дьэс мэлдьэн төбөлөөх. П. Ойуунускай
Дьэс кыһыл буордаах төгүрүк холумтан, Эйиэхэ мин уот оттобун. Баал Хабырыыс
Үрэҕи кыйа …… намыһахтык киһи дьиибэргиэх төп-төгүрүк дьэс ый мэлтэйэр. Н. Габышев
◊ Дьэс кытар (кыыс) - кыһыл алтан өҥүнүү кытар, кыыс. ☉ Краснеть, алеть, багроветь (становиться цвета красной меди)
Сыллай Луха …… кэтит сирэйэ дьэс кытаран, …… быһаарыыта суохтук, оҥоччу көрөн турда. Амма Аччыгыйа
Лэкээрис сирэйэ дьэс кыыһа түстэ, сүрэҕин тыаһа тэптэрии саламаат оргуйар тыаһыгар маарыннаата. Күннүк Уурастыырап
Дьэс кыыһа үүммүт күн, Тумаҥҥа кылайа, Тииттэргэ сүгүллэн арҕаалыыр. Д. Васильев
др.-тюрк. йез
II
күүһ. эб. Олох, оруобуна. ☉ Как раз, точно, в точности
[Аттара] дьэс хоолдьугунан тэллэхтэнэ түстэ. ПЭК СЯЯ
Хотуурум олох дьэс хоолдьугунан булгу баран хаалла. АаНА СТОТ