красная медь.

I
1. аат., эргэр. Алтан, булкааһа суох алтан, кыһыл алтан. ☉ Красная медь
Маҥан Маҥхалыын, Аан-Алахчын хаана-сиинэ хамсаата, Хараҕын уута халыйда, Дьэс аалыытын курдук Дьэбидис гына түстэ. П. Ойуунускай
Сахалар дьэһи аптаах металл диэн өйдүүллэрэ. Кини киһини куһаҕан тыынтан араҥаччылыыр кыахтаах диэн. Багдарыын Сүлбэ
Уустар туой киэпкэ кутан алтанынан, кыһыл, үрүҥ көмүһүнэн, дьэһинэн …… араас киэргэллэри …… оҥороллоро. МАП ЧУу
2. даҕ. суолт.
1. Кыһыл алтантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный (отлитый, выкованный) из красной меди, медный
[Симэхсин эмээхсин] Дьэбин сиэбит Дьэс ытарҕата Икки иэдэһин ибили таһыйда. П. Ойуунускай
Тымтайдаах балыгы ириэрэ охсон …… икки дьэс солуурга ыргыччы буһаран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Холумтан чанчыгар лобуй бэйэлээх, эмиэ саха ууһа тардан оҥорбут дьэс чаанньыга харааран турар. Р. Кулаковскай
2. Кыһыл алтан курдук өҥнөөх, дьэбинниҥи кыһыл; кытарымтыйан көстөр. ☉ Цвета красной меди, красноватый, ржаво-багрово-красный
[Улуу ойуун] Алаҥ-дьалаҥ сырайдаах, …… солууру Дьэлбиһэхтии тиэрэ уурбут курдук Дьэс мэлдьэн төбөлөөх. П. Ойуунускай
Дьэс кыһыл буордаах төгүрүк холумтан, Эйиэхэ мин уот оттобун. Баал Хабырыыс
Үрэҕи кыйа …… намыһахтык киһи дьиибэргиэх төп-төгүрүк дьэс ый мэлтэйэр. Н. Габышев
◊ Дьэс кытар (кыыс) - кыһыл алтан өҥүнүү кытар, кыыс. ☉ Краснеть, алеть, багроветь (становиться цвета красной меди)
Сыллай Луха …… кэтит сирэйэ дьэс кытаран, …… быһаарыыта суохтук, оҥоччу көрөн турда. Амма Аччыгыйа
Лэкээрис сирэйэ дьэс кыыһа түстэ, сүрэҕин тыаһа тэптэрии саламаат оргуйар тыаһыгар маарыннаата. Күннүк Уурастыырап
Дьэс кыыһа үүммүт күн, Тумаҥҥа кылайа, Тииттэргэ сүгүллэн арҕаалыыр. Д. Васильев
др.-тюрк. йез
II
күүһ. эб. Олох, оруобуна. ☉ Как раз, точно, в точности
[Аттара] дьэс хоолдьугунан тэллэхтэнэ түстэ. ПЭК СЯЯ
Хотуурум олох дьэс хоолдьугунан булгу баран хаалла. АаНА СТОТ