возвр. от тэбиэлээ = лягаться, брыкаться, бить ногами; ат тэбиэлзнэр лошадь лягается.

1) путы (верёвка, к-рую привязывают к шее лошади и обводят вокруг задних ног, чтобы не дать ей лягаться); 2) перен. препятствие, преграда, помеха; обуза; баспар бакаайы буолла это мне стало обузой.

аат.
1. Сылгыны тэппэтин диэн, кэлин атаҕыттан тартаран, моонньугар аҕалан баайар быа. ☉ Веревка, которой обвязывают шею лошади и обводят вокруг задних ног, чтобы не дать ей лягаться
Утуйа сытар сэрииһиттэр муннуларын тыаһа хаһыҥыраан иһиллэрэ, онно даҕатан атыырдар, бакаайыларын абааһы көрөн, хонуу ортотуттан кистээн дьигиһитэллэрэ. Н. Гоголь (тылб.)
Атын баайар бакаайылардаах, онтон да атын тэриллэрдээх, Тарас Бульба Умань куоракка баар буолбута. Н. Гоголь (тылб.)
2. көсп. Туох эмэ инники диэки барыытын, сайдыытын мэһэйдиир буом, харгыс. ☉ Препятствие, тормоз, помеха, задерживающие развитие чего-л.
Кытайым норуотаа! Кыргыһан, кыдыһан, Үөрэххэ-сырдыкка Үөмэҥҥин, үрдүүргэр – Атаххар бакаайы, Адаҕа кэтэрдэн Эрэйгин-буруйгун Элбэтэн эрэллэр. П. Ойуунускай
♦ Атаххар адаҕа <баскар бакаайы, моойгор бурҕалдьы, көхсүгэр сүгэһэр>– ыар баттык, мэһэй, харгыс. ☉ Тяжелое бремя, обуза, помеха
[Дьэбдьиэй:] Номнуо көхсүгэр сүгэһэр, атаххар адаҕа буоллум дуо? «ХС»

I
туохт.
1. Сылгыны тэппэтин диэн, кэлин атаҕыттан моонньугар тартаран баай. ☉ Спутывать лошадь веревкой, чтобы не дать ей лягаться
Дьаана биэ кэлин хаҥас атаҕын бэрбээкэйиттэн синньигэс бирээдьинэ быанан бакаайылаан баран, имэрийэ-томоруйа таптыы турда. В. Протодьяконов
[Соноҕос] атахтарын эмиэ, баҕар ойууну тэбиэ диэн, кыратык атыллаан хаамар эрэ гына бакаайылаабыттар. Күннүк Уурастыырап
Аныгы дьахталлар кыыл хаҥыл биэни үүннээнтэһииннээн, бакаайылаан ыы сатыы оонньооботтор. В. Протодьяконов
2. көсп. Туохха эмэ мэһэй, харгыс буол. ☉ Становиться препятствием, помехой для чего-л.
Туох эрэ бэйэбэр кыайтарбат күүс миигин манна бакаайылаан хаалларбыта. Өлөрүм тарпыт эбит буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Кини күүһүн барытын түмэн, илиитин-атаҕын бакаайылыыр куттас санааны киэр кыйдыыр. Я. Козак (тылб.)
II
дьүһ. туохт., кэпс. Кыараҕас-кыараҕастык атыллаан сүһүөҕэ суохтук хааман түөрэҥэлээ (оҕо эбэтэр кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Передвигаться нетвердой походкой, делая частые короткие шаги (о ребенке или старом человеке)
Бастаан бакаайылаан хаампыппар Мин мэйиим эргийэ үөрбүтүм, Санаабар, төрөөбүт алааспар Үүт бүтэй үрдүнэн сүүрбүтүм. Дьуон Дьаҥылы

туохт.
1. Туох баар түргэҥҥинэн сүүр. ☉ Бежать со всех ног. Ат муоһатын соспутунан бырдааттанан, тоҥуу хаарынан өрө быччайан тиийэн, олбуор айаҕар хоруйда. Болот Боотур
Оол, кини сүүрэн бырдааттанна Уу баһар оргуһуоҕун миҥэлэнэн, Оол, кини саатын тыаһа сатараата. П. Егоров
Төкөйө буоллаҕына ити кэннэ, икки кыыһы тэҥинэн эккирэтэн, булгунньах туруору эниэтинэн таҥнары бырдааттанан түһэн иһэрэ. С. Курилов (тылб.)
2. Ыһыахтан, бырдаҥалаа (ууга туох эмэ, хол., буулдьа түһэриттэн). ☉ Брызгаться, разбрызгиваться
Днепр тымныы долгуннарын Туоруур саха уола, Тула ууга бырдааттанар Ардах буулдьа суола. И. Чаҕылҕан
Уолчаан тыа диэки чулум-чалым ууга харса суох ойуолаан бырдааттанна. П. Тобуруокап
3. Өрүтэ тэбиэлээ, мөҥк (көлө туһунан). ☉ Лягаться, брыкаться
Мордьо күтэр, ону истээт, Мөҥөн бырдааттаммыт, — Баҕатын дьэ, саатта эбээт, — Бырахпыт да бырахпыт. С. Данилов

I
туохт. Киһи сөбүлээбэтин оҥорбутун иһин кими эмэ буруйдаан саҥар. ☉ Ругать, бранить кого-л. за что-л. Киэһэ хараҥа буолуутун саҕана, Ылдьаана дьиэтигэр кэллэ
Эрим кыыһыран мөҕөр этэ диэн, куттана-куттана дьиэтигэр киирдэ. Н. Неустроев
Ми киитэни ийэтэ улаханнык мөхпүтэ. Амма Аччыгыйа
«Бу күһүн турунуопуспун хостоон биэриминэҕин, ынахтарым уолан эрэллэр», — диэн Аана оҕонньорун мөҕөр буолла. М. Доҕордуурап
II
туохт.
1. Киһини сүгүн миин нэрбэккэ өрө көтө, мөхсө сырыт, быраҕаттаа (хол., аты этэргэ). ☉ Становиться на дыбы, брыкаться, лягаться (напр., о лошади)
Биэ кулуннуу өрө мөхпүт да, кыайан төлө охсон куоппатах. МНН
«Дьэ, эн ат курдук мөх!» — диэн баран, баҕа күтэри «кус» гы на быһа биэрбит. Суорун Омоллоон
«Ат мөхтө, киһини тэпсээри, сэби алдьатаары гынна!» — диэн саҥалар айман нылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Олоҕо суох буолан, олордоххо, үктэннэххэ хамсаан, т үөрэҥнээн биэрэн киһини сууллар. ☉ Быть таким неустойчивым, шатким, что невозможно удержаться на нём (о чём-л.)
Дулҕа Витяны түөрэ мөҕөн кэбиһэ сыһарыттан өрүһүнэригэр — да сыратын бараата. Н. Заболоцкай
Талах олоппос т и э р э мөҕөр да, Чокомда ыаҕастаах сүө гэйин көтөхпүтүнэн күөрэ-лаҥкы барар. И. Бочкарёв
3. Эмискэ хамсаан ыл, мөҕүл гын (сүрэҕи этэргэ). ☉ Забиться, задрожать (о сердце)
Ньургуһун сүрэҕэ эмискэ мөхпүтэ, итиинэн-тымныынан хаарыйтарарга дылы буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Маша сүрэҕэ түөһүн иһигэр ку лун курдук мөҕөр. М. Доҕордуурап
Дьаакып сүрэҕэ хайдах эрэ мөҕөн ылла. Н. Заболоцкай
△ Эмискэ уйбат курдук буолан ыл, хамсаа (сүһүөхтэри этэргэ). ☉ Задрожать, затрястись (о коленях), отняться, лишиться способности двигаться (о ногах)
Хоско киирэн тойон диэки баран иһэн, сүһүөҕэ мөҕөн тэмтээкэйдээн ылла. Болот Боотур
Дьаакып сынньалаҥ пааркатын үрдүк кирилиэһин өрө тахсан иһэн, сүһүөҕэ кыратык мөҕөн ыларын билбитэ. Н. Заболоцкай. Ыстапаан болуот хамсааһыныттан сүһүөҕэ мөҕөн хаста да оҕутта. И. Н икифоров
ср. алт. мөкү ‘встать на дыбы’, др.- тюрк. мөн ‘становиться на дыбы, вскидывать зад (о лошади)’