лоһугураа I д и эн курдук (ордук тэтимнээх)
[Этиҥ] Үрдүк халлаан өрөһөтүгэр Өрө сүүрэн лүһүгүрэйдэ, …… Добун халлааны Тоҕо сүүрэн ло һугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көрүдүөр чуумпутун арай интэринээппит сопхуоһун тоҥмут хаатыҥката лоһугурайара иччилээхтик аймыыра. Нэртэ

тыаһы үт. туохт. Күүскэ, тэтимнээхтик үрүт үрдүгэр лаһыгыраан тыаһаа. ☉ Издавать быстрые э не рг и ч н ые з ву к и (напр., о частых раскатах грома)
[Этиҥ] Үрдүк халлаан өрөһөтүгэр Өрө сүүрэн лүһүгүрэйдэ, Хабырыттар халлааны Хайа сүүрэн лаһыгырайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ардьааҕын …… көтөҕөн ылыытыгар соболор мөх сөн лаһыгырайдылар. Болот Боотур
Тыраахтар обургу тыаһаан-ууһаан лаһыгырайан, мотуорун тыаһынан дорҕоонноохтук туойан, Лоҥкууда хоту сиһин уһугуннарбыта. М. Доҕордуурап. Тэҥн. лабый

туохт.
1. Кимтэн-туохтан эмэ күрэнэн, көстүбэт курдук хорҕой. ☉ Прятаться, скрываться от кого-чего-л. [Сэмэн], хааһылаах чааскытын ороҥҥо уура охсон баран, бэйэтэ оһох кэннигэр саһан хаалла. Күндэ
Өстөөх биир тааҥката суол устун өрө лүһүгүрэйэн иһэр. Биһиги састыбыт. Т. Сметанин
Кыһыл этэрээт Киренскэй аттыгар буолбут кыргыһыыга улаханнык хотторбута. Кыһыл сэрииһиттэр тыаҕа саспыттара. П. Филиппов
△ Туохтан эмэ куотан хаххалаах сиргэ киир, хорҕой. ☉ Укрываться, находить себе укрытие от чего-л., прятаться
Тыынар тыыннаах бары саспыт, Тыынар тыыннаах бары тылыттан маппыт. П. Тобуруокап
△ Туох эмэ күлүгэр киирэн көстүбэт буол (хол., күнү этэргэ). ☉ Становиться невидимым, заходя за что-л. (напр., о солнце, спрятавшемся за гору), скрываться
Кураан туран күн былыкка саһан киирдэҕинэ, сотору ардах эбэтэр былыт кэлэр. ВСС ППУОЯ
2. көсп. Көстүбэт, хахха сиргэ тур, туох эмэ хаххалаах буол; ыраах биллимэкөстүмэ. ☉ Быть, находиться в укромном, незаметном месте, прятаться
Сайсары сыһыытыгар Самныбыт санаалаах, Саах балаҕаннаах Саха диэн омук Саһан олоорто үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу дэриэбинэ соҕуруу диэки барар хайа анныгар тыа быыһыгар саһан олороро. Суорун Омоллоон
Григорий Иванович хойуу кыламаннарыгар саспыт ичигэс харахтара миигин эрдэттэн тардыбыттара. Н. Заболоцкай
3. Дьиҥ бэйэҕин дьоҥҥо көрдөрбөт курдук кубулун, кистэн. ☉ Скрывать своё истинное лицо, притворяться
Холкуоһу букатын сөбүлээбэт, саһар эрэ наадатыгар киирэн сылдьар. Күндэ
[Егор Егорович:] Эн доҕотторуҥ кимнээхтэрий? Саһа сылдьан биһиги кэтэхпитин кэрбээччилэр кимнээхтэрий? С. Ефремов
4. көсп., поэт. Туохха эмэ кэлэн симэлийэн сүт, биллибэт буол. ☉ Исчезать, растворяться в чём-л. (напр., о ветре между деревьями)
Сэргэх киистии чуумпу саһар Түҥ тыа сөрүүн симилэҕэр, Сэргэх булчут саатын тыаһа Сатараан, кини үргэр. И. Гоголев
Лена мааны кыргыттара — эһиэкэйдьит долгуттар …… Таастаах дьирбии биэрэккэ Тахсан саһан хаалаллар. Т. Сметанин
Чыычаахтар …… [тымныыттан] ылычып бардылар. Бэл тыал, сэниэтэ суох туора-маары сүүрэкэлээт, ыркый иһигэр киирэн саһан хаалла. Г. Угаров
5. көсп., поэт. Күндү, киэргэл таҥаһы таҥын. ☉ Одеваться во что-л. дорогое, наряжаться
Ымыы курдук ырыалаах, Далбарай курдук саҥалаах, Саарба тириитигэр саспыт, Үүс тириитигэр үлбүрүллүбүт, Оһуор иһигэр олоҕурбут Суоһалдьыйа Толбонноох диэн Суос-соҕотох кыыстаахтара эбитэ үһү. С. Зверев
♦ Киһи кэтэҕэр сас — атын киһинэн хаххаланан буруйгуттан куот, быыһан, быыһана сатаа. ☉ Уклоняться от ответственности, перекладывая её на другого, прятаться за чужую спину
Туора киһиэхэ буруйгун түһэримэ: хаһан да саһыма киһи кэтэҕэр. Л. Попов
ср. др.-тюрк. йаш ‘скрываться’, тюрк. йашын, йажын ‘прятаться, скрываться’

аат.
1. Сир үрдүнэн үөһэ көстөр куйаар барыта, урсуна. ☉ Небо, небеса
Халлааҥҥа болоорхой тоҥ былыт көтөр. Н. Якутскай. Күндэлэс халлааҥҥа Күөрэйдэр күөрэйэн, Дьоҕустуур бэйэтэ Дьурулаан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Халлаанныын, уулуун, дьэрэлийэн, Көрүөххэ тоҕо үчүгэйэй!.. И. Гоголев
2. Күн-дьыл туруга: ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала, о. д. а. ☉ Погода
Ычча, халлаан тымныйбыт. В. Гаврильева
Дьэ, сүгүн ыстарбат халлаан буолла. П. Егоров
♦ Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан фольк. – аҕыс дьапталҕалаах, араҥалаах халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ араҥалаах дэнэрэ). ☉ Небо в восемь рядов, восьмислойное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан алын кырыытыгар [Үрүҥ Аар тойон баара]. П. Ойуунускай
Субу аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан …… Айыллан үөскээн турдаҕа. П. Ядрихинскай
Аһаҕас халлаан анныгар көр аһаҕас. Ол эрээри, бу маннык кыра оҕолордуун таһырдьа, аһаҕас халлаан анныгар, хаалар сүрэ бэрт. Н. Якутскай
[Айанньыт кэпсиир] Сорохпут аһаҕас халлаан анныгар сулустары одуулаһа сытан утуйан хааллыбыт. И. Данилов. Былыттаах (күннээх) халлааҥҥа быкпатах көр былыт. Кыыстара былыттаах халлааҥҥа быкпатах мааны оҕо эбитэ үһү. <Киэҥ> халлаан киһитэ (дьоно, кыыла) кэпс., сэмэ. — тугу да сатаабат, мэник, оттомо суох киһи (абарбакка сымнаҕастык этэргэ тут-лар). ☉ соотв. не от мира сего (букв. человек неба). «Оо, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии!» Амма Аччыгыйа
Халлаан дьоно! Бачча үчүгэйгэ сатаан киһилии олорбот диэн! Н. Лугинов
Мойот ыттары сатаан салайбат, халлаан киһитэ. Т. Сметанин
[Харитон оҕонньор:] Ыйыппакка ыллыҥ дуо, ол аата, уорбуккун! Чэ, быһата, халлаан кыылын курдук киһи улаатан эрэҕин! И. Семёнов
Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) көр көт I. Оттон били тойон Суут Балаахыр албын өйүгэр үктээн биэрбитин өйдөөн, сиргэ тимириэҕин сир кытаанах, халлааҥҥа көтүөҕүн халлаан ыраах буолар. ҮҮА
Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора. Баай, мэник иккигэ муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан. «Кыым»
Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Мэҥэ халлаан — муҥура биллибэт үрдүк халлаан. ☉ Высокое вечное небо
Иннибэр …… сыгынньах сымара таастаах үрдүк араҕас хайалар мэҥэ халлаанныын аалсыһаллара. Софр. Данилов. Саппахтаах сатыы маҥан халлаан фольк. — лоскуй былыттардаах, намтаан көстөр өлбөөркөй халлаан. ☉ Мутно-ватное, белёсое низкое небо с клочковатыми облаками
Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Дьөгүөрсэ Тырынкаайап сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан эргийэн кэллим диирэ. Н. Якутскай
Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) көр сир II. Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобутугар көмөлөспүккэр ийэлээх аҕата сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС»
Сэттэ халлааны сууһар көр сууһар. [Өкүлүүн] сэттэ халлааны сууһарда, сирэйгэ биэртэлээн барда. «Чолбон». Уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут көр уллуҥах. Оҕо үөрүүтүттэн уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут. Халлаан балык өлө буолуута — халлаан сырдыы-сырдаамына гынан эрдэҕинээҕи кэмэ. ☉ Время перед началом рассвета, предрассветные сумерки
Саха дьоно халлаан балык өлө буолуута диэн тыллаах буолааччылар. Айталын
Халлаан бүтэйинэ — күн бүтэйинэ диэн курдук (көр бүтэйинэ). Сарсыарда халлаан бүтэйинэ туран ыкса киэһэҕэ диэри сыыдам табатынан күндү түүлээҕи сойуолаһар. ҮҮүДь. Халлаан бэлиэтээтэ — саас кэлэн, сылыйыан иннинэ, быстах кэмҥэ күн уота итийэн ириэрэрин, от-мас төрдүн, суолу быһа сиирин, таммаҕы таммалатарын этэллэр. ☉ Кратковременное потепление перед наступлением весны, во время которого начинается капель с крыш, деревьев (букв. небо пометило; по народным приметам, это означает, что через месяц устойчиво потеплеет)
Бүгүн халлаан бэлиэтээтэ. Күнүскү аһылык саҕана чигди быһыта сиэһэн барда. В. Яковлев. Халлаан дьыалата — туһата суох, таах хаалар туох эмэ (хол., үлэ). ☉ Бесполезное дело. Дмитриев оту субууттан кэбиһэргэ эппитин холкуостаахтар сөбүлүү истибэтэхтэрэ. «Халлаан дьыалата, — дэһиспиттэрэ сорохтор, — от тохтон хаалыан сөп». «Ленин с.». Халлаан суруга — элбэх алҕастаахтык, сыыһа толоруллубут, дьиҥэ суох докумуон. ☉ соотв. филькина грамота (букв. небесное письмо)
Ол кини ыыппыт «докумуона» диэн — халлаан суруга. НАГ ЯРФС II
Халлаан суруксута — 1) көр суруксут. Сахаар, бу туох халлаан суруксутун миэхэ сирдээн аҕаллыҥ? И. Гоголев; 2) ким да көмөтө суох бэйэтэ ааҕар-суруйар буолбут киһи. ☉ Научившийся читать и писать самостоятельно, самоучка
Кини оҕо эрдэҕинэ оскуолаҕа үөрэнэн көрбөтөх эбит. Онон кинини, кини тэгил дьоннорун барыларын ааттыылларын курдук, халлаан суруксута диэн ааттыыллар. А. Бэрияк
Баһылай Уһунуускай халлаан суруксута этэ. СТТТ. Халлаан сырыыта — туох да туһата суох, кураанах, халтай сырыы. ☉ Напрасная, бесполезная поездка (букв. небесная поездка)
Бүгүн куоракка киирэн наадабытын булбакка таҕыстыбыт, халлаан сырыыта буолла. НАГ ЯРФС II
Үчүгэйдик тэриммэккэ эрэ, кыһыҥҥы айаҥҥа барар халлаан сырыыта этэ. В. Арсеньев (тылб.). Халлаантан аста кэтэс — туох эрэ чуолкайа суоҕу, биллибэти наһаа өр кэтэс, күүт. ☉ соотв. ждать у моря погоды
Халлаантан аста кэтэһэн олорумаҥ. Хал- лаантан түс көр түс I. [Ойуурап:] Ас халлаантан бэйэтэ түспэт, киһи үүннэрэр, киһи оҥорор. С. Ефремов
Киһиэхэ барытыгар биллэрин курдук, ас-таҥас халлаантан түспэт. И. Аргунов. Халлаантан ыл — туохха да олоҕурбакка, сигэммэккэ суоҕу, буолбатаҕы эт, кэпсээ. ☉ соотв. брать что-л. с потолка (букв. брать с неба)
Оттон киһим буоллаҕына, киһи куйахата күүрэр араас сыыппараларын, бырыһыаннарын халлаантан ылан эттэр этэн истэ. «Кыым». Халлаан тыла (тойуга) — мээнэ, онно суох тыл, кэпсэл буолбат тыл, солуута суох тыл. ☉ Вздор, чепуха, глупости; ерунда на постном масле
Халлаан тылын тыллаһыма, Хаанныыр адьас сатаммат, Иирбит киһиҥ хааны көрөн, Эбии бэргиир идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Ити барыта халлаан тойуга, истимэҥ төрүт. А. Сыромятникова
«Халлаан уолабын» дэнэн Халлаан тылын тылласпыппын, Аҕам үтүөтүн мэлдьэһэн, Алҕастык да саҥарбыппын. Урсун. Тэҥн. хой баһа тыл; хойгур тыл. Халлаан уола түөлбэ. — мэник оҕо. ☉ Озорник, шалун (букв. небесный мальчик)
Кыра сурдьум, дьэ, халлаан уола. Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан көр муора. Арыгы испит киһи дьону дэҥниэм диэн сэрэнэн бэрт! Хата, халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан буолуо. Софр. Данилов
Халлаан хара сааппаһа (тыала) көр сааппас. Халлаан хара сааппаһа Хаһыыра ытылынна, Сири көрдөрбөт, Сили силлэппэт Силлиэ буолла. П. Ойуунускай
Халлаан хара сааппас тыала Кыыһырбахтыы сатыылаан, Күммүн сабан, күлбүн ыһан, Күдэн гынан көтүттэ?! Күннүк Уурастыырап. Халлааны дайбатыма кэпс. — онно суоҕу, сымыйаны кэпсээмэ, сымыйалаама. ☉ Не сочиняй, не пори чушь
Халлааны дайбатыма, доҕор! Оҕонньор арай түөһэйбит буоллаҕына, Олоохуна дьэллигэр оҕотун биэрээ ини. Күннүк Уурастыырап
Халлааны ититэн тахсаллар көр итит. Биһиги кыһыҥҥы ыйдарга биирдии сыарҕаттан итэҕэһэ суох куруҥах тиит маһы оттон хонор буоларбыт. Ол курдук уһун кыһыны быһа халлааны ититэн тахсарбыт. Суорун Омоллоон. Халлааным хараҥарда — туохтан эрэ олус куттанным, уолуйдум. ☉ соотв. небо с овчинку показалось
Көҥүһү туоруур муостаны сыыһа үктээммин халлааным хараҥара сырытта. НАГ ЯРФС II. Халлаанынан сырыт — ыра санааҕа наһаа бас бэринэн, дьиҥнээх олохтон тэй, тэйэ быһыытый, аатыгар эрэ киһи аатыран сырыт. ☉ соотв. витать в облаках. Халлааны саҥарыма — туһата суоҕу, мээнэни саҥарыма. ☉ Не говори вздор, не мели чепуху
Халлааны саҥара олорума. НАГ ЯРФС II. Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн сырыт — кимиэхэ, туохха да туһата суох буол (хол., кырдьан, мөлтөөн-ахсаан). ☉ Быть немощным — только слава, что человек
Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан Чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) — хаалар тылы этэр; солуута суоҕу саҥарар. ☉ Нести всякую чушь; молоть вздор, чепуху; нести ахинею
«Чэ, Григорий», — диэтэ Ирина, — «күтүр булкулла итирэн баран, аны халлааны туойара буолуо» — диэн кыбыста саныы олорон. Д. Таас
Түөрт уоннаах диэн миигин этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! С. Руфов
Халлааны тыллаһыма, доҕоор, итинтикэҥ сүктээри сылдьар. Н. Апросимов. <Халлааны харбаан, хайыһары миинэн>, хаары ытыһан хаалбыт — барытыттан маппыт, барытын куоттарбыт, кураанаҕы кууһан хаалбыт. ☉ соотв. остаться с пустыми руками. Халлааны хастыыр — мээнэни, солуута суоҕу, онно суоҕу саҥарар. ☉ Говорить глупости, нести околесицу
«Дьэ, бээ мин киһим туран тугу туойар эбит, эмиэ куолутунан халлааны хастыыр дуу, хайыыр», — диэн кэтэһэ саныы олордум. «Кыым»
«Ол олордубут мастаргыт ханна үүнэн чэлгийэн туралларый?» — диэн саҥалар иһилиннилэр. «Тохтоо, доҕор, халлааны хастаама», — диэн киһибин бүрүүкэтиттэн тардыалаатым. «Кыым». Халлаан эрэйэ — туһата суох үлэ, дьарык, кураанахха эрэйдэнии. ☉ Пустая трата труда, времени, энергии, усилий
Биһиги киһибит, манна хаһан да сылдьыбатах эрээри, сымыйанан халлаан эрэйин эрэйдиир быһыылаах. Н. Якутскай
Булт төрүт суох. Халлаан эрэйэ буолсу. А. Фёдоров. Халлааҥҥа тиийэ хай- ҕаа — кими, тугу эмэ олус, наһаа хайҕаа, арбаа. ☉ соотв. возносить кого-л. до небес
Аахтыҥ дуо, Өлөксөөс? Миигин халлааҥҥа тиийэ хайҕаабыттар дии. В. Гольдеров. Халлааҥҥа туойан кэбистэ — тугуттан эрэ букатын матта, тугун эрэ аны эргиппэттии сүтэрдэ (былыр баай сахалар, үөһээ айыыларга диэн ааттаан, үөр сылгыны илин диэки мээнэ үүрэн кэбиһэллэрэ үһү. Ол үүрэллэригэр таҥараҕа махтанан, ыллаантуойан, алҕаан атаараллар эбит. Бу этии онтон төрүттээх). ☉ Терять что-л. безвозвратно (букв. он отпел в небо — данное выражение связано с древним обычаем посвящать небесным богам табуны лошадей, которые гнали на восток навсегда
При посвящении пели богам хвалебный и благодарственный гимн). Биир киһи хас да сүөһү сүтүктэммит. Суукка ыҥырбыттар. «Хайдах бачча элбэх сүөһүнү халлааҥҥа туойан кэбистиҥ?» — диэбиттэр. «Кыым». Халлааҥҥа хаалла — туһата суох буолла, таах хаалла. ☉ Остаться невостребованным, нереализованным, невыполненным (о предпринятом, но не доведённом до конца деле, мероприятии и т. д. — букв. остался в небе)
Үөрэнэн иһэрим халлааҥҥа хааллаҕа. Н. Түгүнүүрэп
Мин холонуум халлааҥҥа хаалбыта. И. Тургенев (тылб.). Халлааҥҥа хардаҕастаммыкка (ураҕастаммыкка) дылы — таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) диэн курдук (көр таҥара)
◊ Аҥаарыйар араҕас маҥан (мэҥэ) халлаан көр аҥаарыйар
Бу уот [оһох уота] Үөһээҥҥи суостугана Суоһаан тахсан, Аҥаарыйар араҕас мэҥэ халлаан Арҕаа дьайыҥар Өлүүнү-сүтүүнү үөскэппэтэҕэ Онтон эбитэ үһү. Суорун Омоллоон
Добун маҥан халлаан көр добун. Ырааҕа биллибэтэх, Ырыата иһиллибэтэх, Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигирэр тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
Дьолуо маҥан халлаан көр дьолуо II. Бу көстөр күөх маҥан халлаан анараа өттүгэр, Уруйдаах добун туйгун дьолуо маҥан халлаан Үрүт өттүгэр олорор. Ньургун Боотур
Килбиэннээх (килбэйэр) <киэҥ> халлаан көр килбиэннээх. Дьар курдук тымныы салгын, килбэйэр киэҥ халлаан, …… ойуур барыта дьикти, барыта кэрэ! Р. Кулаковскай
Киҥкиниир киэҥ халлаан көр киҥкинээ. Киҥкиниир киэҥ халлаан Киэбин-киэлитин кэлэлдьиппит Уордаах уот кыргыһыы кэнниттэн Умсуурдаах улуу күтүрдэр, Уораҕайдаах уот буурайдар Алдьархайдаах Аллараа дойдуга [олохсуйбуттара]. П. Ойуунускай
Күндүл халлаан көр күндүл. Үрдүк күндүл күөх халлаан, Үөрэ-көтө айхаллаан, Сырдык-тыргыл күн тыгар, Сыллыы-ууруу сыдьаайар. Күннүк Уурастыырап
Күөх маҥан халлаан көр күөх I. Бу үөһэ көстөр күөх маҥан халлаан Үрүт өттүттэн айыллан түспүппүт. Ньургун Боотур
Күөх халлааны кырсынан Көтөр аал хоту кылбайар. С. Васильев
Кылбар маҥан халлаан көр маҥан. Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлааҥҥа сүллэр этиҥ ньиргийэн, кутаа уот таҥнары сардырҕаабытын курдук, бар дьон бэркэ соһуйан, …… бука барылара, туох эрэ алдьархайтан куттаммыт курдук. П. Ойуунускай
Кыырай халлаан көр кыырай II. Үөр холууп өрө ытыллан Кыырай халлааҥҥа көтүүтэ. П. Тобуруокап
Кылбалдьыйа кый үөһэ Кыырай халлаан оҕото Кыйа көтө көттө Кыһыл тумус хопто. Т. Сметанин
Өндөл халлаан көр өндөл. Эн үктэлэ суох өрөгөйдөөх өндөл халлааҥҥар Кынат кытаанаҕын оҥостон кыһыыра көттүм. С. Данилов
Бу өндөл халлааҥҥа өрө үүммүт үөрбэ таастары одуулаһа-одуулаһа, оргууй хааман иһэбин. А. Кривошапкин (тылб.)
Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах добун маҥан халлаан көр дьуларый. Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан миф. — үөһээҥҥи айыылар олорор сирдэрэ (барыта тоҕус халлааҥҥа олороллор). ☉ Место (небо), где живут верхние божества — айыы (букв. девятое небо). Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу, Өйдөөн истэн тур эрэ Бу мин диэтэх киһи этэр тылбын!.. Ньургун Боотур
Тоҕус халлаан кэрдиистэрэ хас биирдиилэрэ норуот быһыы-майгы, өй-санаа өттүнэн сайдыытын кээмэйинэн буолар. «Кыым»
Биһиги айыыларбыт тоҕус халлааҥҥа олороллор. А-ИНА БТ
Тохсус добун маҥан халлаан көр тохсус II. Тохсус добун маҥан халлаан, Тордуйалаах уу курдук долгуйан, Тиҥилэх кэтэҕин курдук Тиэрэ ханарыйан тахсан, Күөх чаалай уотунан Күлүбүрүү [умайда]. П. Ойуунускай
Үрдүк мэҥэ халлаан көр мэҥэ III. [Этиҥ] Үрдүк мэҥэ халлаан өрөһөтүгэр Өрө сүүрэн лүһүгүрэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс төгүрүк хонон баран, Үрдүк мэҥэ халлааныгар Үс күлэр өркөн өргөстөөх, Үөрбэ чаҕаан уоттаах [күнэ] Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсыыта. П. Ойуунускай
Күн уоттаах аламай мэҥэ халлаан Күдэн буруону кыыһа бүрүннэ. И. Егоров
Халлаан күөх көр күөх I. Уһун ураҕаска халлаан күөх былаах тэлимниир. Н. Габышев
Чороон от сибэккилэрэ үксүн хараҥа күөх эбэтэр халлаан күөҕэ өҥнөөхтөр. МАА ССЭҮү
Халлаан оройо көр орой II. Уохтаах этиҥ үөһэ халлаан оройугар абарбыкка дылы лүһүгүрүү түһэр. А. Сыромятникова
Биһиги «яктарбыт» тутуспутунан «мессердэргэ» саба түһээри халлаан оройугар сырылаатылар. НТГ СУоС
Халлаан сиигэ көр сиик II. Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап. Халлаан сиксигэ — халлаан кырыыта, саҕах. ☉ Горизонт
Ийэ суор илин халлаан сиксигин диэки көтөн быластана турда. Амма Аччыгыйа. Халлаан суола — көтөр ааллар (сөмөлүөттэр, бөртөлүөттэр) халлааҥҥа салгынынан көтөр суоллара. ☉ Воздушная трасса
Буор суол, аспаал суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола… Сыыйыллар, сундулуйар, эргийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Халлаан сырдыыта — күн тахсан, халлаан сырдаан эрэр кэмэ. ☉ Рассвет
Түүнү ол курдук туорааммыт, халлаан сырдыыта дойдулаатыбыт. Амма Аччыгыйа
Пьер Можайскайга халлаан сырдыыта тиийбитэ. Л. Толстой (тылб.)
Халлаан тааһа көр таас I. Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыыһатын уонна үрдүн курдары түһэн араадьыйаҕа кэтиллибит. ЭБЭДьА. Халлаан умайыыта — халлаан кыһыҥҥы түүҥҥэ сардаҥаланыыта, араас өҥнөнөн дьиримнээн көстүүтэ, дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние. Быйыл хоту халлаан умайыыта хаһааҥҥытааҕар да элбэҕин бэлиэтииллэр. Халлаан ыйа — халлааҥҥа ый үүнүүтүнэн, бараныытынан ааҕыллар ый хонуга. ☉ Месяц (по лунному календарю)
Былыргы саха ыйын хонугун халлаан ыйа бараныытынан ааҕар эбит. КАЕ НТ. Халлаан эҥийэтэ — халлаан саҕаҕын үрдэ. ☉ Небосклон
Эҕэрдэлээх илин халлаан эҥийэтин диэкиттэн Иэйэхсит хотун Илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин. Ньургун Боотур. Халлаан эттиктэрэ астр. — астрономия үөрэҕэ чинчийэр космическай эбийиэктэрэ (хол., планеталар, кометалар, сулустар, галактикалар). ☉ Небесные тела. Күн — халлаан эттигэ
□ Халлаан эттиктэрин кылгас долгуннаах спектрограммалара …… дьоһуннах иһитиннэриини биэрэллэр. «Кыым». Хандыа маҥан халлаан көр хандыа
ср. др.-тюрк. халыҕ ‘небо’, маньчж. галган ‘чистое ясное небо’

туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл

I
аат. Былыр сахалар дьиэлэрин аанын утары илин диэки турар аттарын баайар баҕаналара (билигин сэргэни дьоллоох-соргулаах, уйгу олоҕу түстүүр, ыалдьытымсах буолууну туоһулуур бэлиэ быһыытынан туруораллар). Сэргэ аналынан үс көрүҥҥэ арахсар: ат баайар эбэтэр тэлгэһэ сэргэлэрэ, итэҕэл сэргэлэрэ уонна ыһыах сэргэлэрэ. ☉ В старину: устанавливаемый перед входом в дом, т. е
с восточной стороны, столб для привязывания лошадей, коновязь (в настоящее время эти коновязи, предназначенные для приёма гостей, трансформировались в символ счастья и семейного благополучия, в символ якутского гостеприимства). Выделяют три группы сэргэ: надворные коновязи для привязывания коня, культовые, использовавшиеся при проведении культовых религиозных обрядов, ритуальные сэргэ, устанавливаемые на традиционном празднике ысыах. Баай дьон сэргэлэрэ үстэн уон иккигэ тиийэ буолар. Н. Босиков
Аттар хара баламах буола тириппиттэр. Муҥ көтүүнэн, сугулаан олбуорун иһигэр субуруйан киирэн, сэргэҕэ хоруйа түстүлэр. М. Доҕордуурап
Өлүөскэ тахсан, аҕабыыт бэйэтин анал сэргэтигэр баайыллан турар ураанньыктаах тураҕас аты сүөрэн ылла. Эрилик Эристиин
◊ Ат сэргэ (бэриинэ сэргэ) — туорай мастарынан холбоммут икки, сороҕор үс сэргэстэһэ турар сэргэ. ☉ Два, иногда три сэргэ, соединённые пропущенными через отверстия в них перекладинами. Кийиит сэргэтэ — кийиит кэлиитигэр туруоруллар үрдүгэр чороон эбэтэр ат төбөтө оҥоһуулаах сэргэ. ☉ Сэргэ, украшенная барельефной геометрической резьбой, а в верхней части — чорооном или лошадиной головой, возводившийся к приезду невесты
Көрбүөччүлээх сэргэ эргэр. — сэргэ үрдүгэр оҥхойго киһи курдук быһыылаах, күөх оҕуруо харахтаах мас сатаны — ойуун «көрбүөччүтүн» уураллар. Кыһалҕалаах киһи бу көрбүөччүгэ кэлэн кыһалҕатын кэпсиир, үҥэр, көрдөһөр. Ойуун бу көрбүөччү нөҥүө көрдөспүт киһини эмтиир. ☉ Сэргэ со специальным вместилищем в верхней части для «ясновидящего» — сата, деревянного человечка с глазами из синих бусинок. Больные обращались к этому идолу со своей бедой и страданием, умоляли помочь выздороветь, и шаман через этих идолов лечил любого обратившегося к нему. Кэтэх сэргэ — тэлгэһэҕэ үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн түгэххэ турар боростуой ыалдьыттар уонна хаһаайынтан ураты атын дьиэлээхтэр аттарын баайар сэргэлэрэ. ☉ Задняя из трёх главных сэргэ, предназначавшаяся для более нижнего ранга гостей и остальных членов семьи. Ортоку сэргэ — үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн ортоку туруоруллар, орто баайдар эбэтэр дьиэ хаһаайына бэйэтэ атын баайар сэргэтэ. ☉ Средняя из трёх главных сэргэ, предназначавшаяся для гостей среднего достатка и для самого хозяина
Ойута быһыы Оһуор ойуулаах Ортоку сэргэтиттэн Соргулаах соноҕоһун [тутта]. П. Ойуунускай
Ортоку сэргэлэрэ Ойута быһыы ойуулаах, Чаҥыргыычаҥыргыы Чаачыгырыы олорор Өрүтэ даллахтаабыт, Өксөкү кыыллаах эбит. П. Ойуунускай
Оһуор ойуулаах Ортоку сэргэҕэ Улаан биэбит Уйгутун олохтуоҕуҥ! С. Васильев. Тойон сэргэ (бастыҥ сэргэ) — үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн биирдэстэрэ. Соҕурууттан бастакы — араас ойуулаах-бичиктээх, сиэдэрэй оҥоһуулаах, убаастабыллаах ыалдьыттар аттарын баайар сэргэлэрэ. ☉ Южная из трёх главных сэргэ, которая отличалась массивностью, нарядностью и богатством отделки и предназначалась для коней почётных гостей
Аанын аһан, дьиэлин тэлэйэн, Тэлгэһэтигэр тахсан, Тойон сэргэтигэр өйөннө. П. Ойуунускай
Ордук тойон сэргэҕэ бааллыбыт сүүһүгэр ыас хара ат сүрдээх кэрэ көрүҥнээх. Н. Лугинов
Сыһыы саҕатыгар сиэллээх-баҕахтаах, ат бастаах тойон сэргэ тула үҥкүү бөҕө ньиргийбит. Л. Попов. Төрүт сэргэтэ — саҥа дьиэҕэ киирии малааһыныгар туруорар сэргэ. ☉ Сэргэ, устанавливаемая к завершению строительства нового дома во время новоселья. Түктүйэлээх сэргэ эргэр. — былыр сахалар өбүгэлэрин куттарын түктүйэҕэ (кыра туос хоппоҕо) харайан балаҕан бочуоттаах муннугар ууран тураллара, сөп буола-буола ас бэрсэллэрэ. Ыал эстэр эбэтэр көһөр түгэнигэр тэлгэһэҕэ таһааран сэргэ долбууругар кистии уураллара. Ол сэргэ «түктүйэлээх сэргэ» диэн буолара. ☉ В старину: берестяное хранилище с душами предков помещали в почётном углу жилища и время от времени преподносили им пищу. В случае распада рода, семьи или при их переселении берестяное хранилище оставляли на хранение духу сэргэ. В дальнейшем эти сэргэ называли «түктүйэлээх сэргэ». Тэлгэһэ сэргэлэрэ — дьиэ аттыгар араас киһи олоҕор буолар түбэлтэлэргэ, уларыйыыларга анаан туруоруллар сэргэлэр (оҕо төрөөһүнэ, уруулар уо. д. а.). ☉ Надворные сэргэ, устанавливаемые во дворе дома в честь памятных событий (рождения ребёнка, свадьбы, посещения почётного гостя и т. д.).
ср. бур. сэргэ ‘коновязь’
II
1. сыһ. Кими эмэ кытта бииргэ, аттыгар, сэргэстэһэ. ☉ Рядом, вместе
Мин эйигин билэбин ээ… Чэ, холобур, ити Айдаргын арыт генийдэри кытары сэргэ туруораргын умуннуҥ дуо? Н. Лугинов
Сэмэнчик дьиэлээх хотуну, Харытыананы кытта сэргэ олорор. Н. Якутскай
Кинини сэргэ …… Матвей Фёдорович Барабанов хааман атыллаҥнатан истэ. М. Попов
2. даҕ. суолт. Аттыгар, сэргэстэһэ баар. ☉ Находящийся рядом, соседний
Сэргэ хоско иккис сэкирэтээр уол төлөпүөнүнэн ыраах учаастактары кытары ыһыытаһар. Н. Лугинов
Бу кэмҥэ сэргэ хоско туох эрэ лүһүгүр гына тыаһаата. Н. Габышев
III
1. дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ адьас аттыгар эбэтэр сэргэстэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении близости предмета к месту совершения действия или смежности с ним (с)
Эмээхсин муҥнаах сонно Эмэх тииттии суулунна Үрүҥ чаанньыга сэргэ Үлтүрүйдэ сиргэ. «ХС»
2. Ким, туох эмэ аттыгар атын биридимиэт (эбийиэк) баарын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражает пространственные отношения, употребляясь при обозначении предмета, рядом с которым находится другой предмет
Сөрүүн киэһэлэргэ — ыам кэмнэригэр Ыаҕаскар үүт үҥкүүлүүрүн сэрэйэбин. Сэргэ турар асчыттар дьиэлэригэр Сэппэрээтэр дьирилиирин саныыбын. С. Васильев
Саҥа тэпилииссэни кытта сэргэ — сайынын хаппыыстаны, күөх луугу уонна петрушканы үүннэрэр сир. «Кыым»
3. Хайааһын тугу эмэ кытта биир кэмҥэ тута оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, события, явления, одновременно с которыми или с наступлением которых совершается другое действие (с)
Кыайыы киһини киһилии оҥорорун сэргэ, сороххо түктэри өрүтү эмиэ уһугуннарыан сөп. Н. Лугинов. Т. Сметанин эргиччи талааннаах суруйааччы этэ
Кини поэзияны уонна прозаны сэргэ драматическай айымньылары эмиэ суруйара. Софр. Данилов
Ситиһиилэри сэргэ итэҕэстэр эмиэ бааллар. «Кыым»
Итини сэргэ норуот ырыаһыттара үтүөкэннээх лиро-эпическэй айымньылары эмиэ биэрбиттэрэ. Эрчимэн
2. ситим т. суолт.
1. Кэм салаа этиини тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляясь в значении союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Олох сыыйа көнөрүн сэргэ, Никон, олук үктэһэн, тэҥҥэ хаамсан испитэ. «ХС»
2. Тугу эмэ кытта биир бириэмэҕэ, биир кэмҥэ тэҥҥэ. ☉ Наряду, наравне, одновременно с чем-л.
Бу этэрээккэ улахан дьону кытта сэргэ оҕолор эмиэ охсуспуттара. ӨӨККҮ
Куйууру, маҥкыны сэргэ анньыы уонна мууһу харбыыр тимир күрдьэх эрэ наада. «Саха с.». Учуонайдары сэргэ сопхуостар дириэктэрдэрэ, туһааннаах испэсэлиистэрэ кыттыыны ыллылар, санааларын атастастылар. «Кыым»