даҕ. Биир тэҥэ, дэхситэ суох, нэксиэлээх (суол). ☉ Неровная, тряская (дорога)
Оҕуһун самыытыгар Кымньыыта «ыаллаан ылар» Дэгдиэ суол охсуутугар Тэлиэгэтэ лаһыгырайар. Р. Баҕатаайыскай

тыаһы үт. туохт.
1. Биир кэм лаһырҕаччы үктэнэн хаамп; тугу эмэ оннук тыаһат. ☉ Идти размеренным шагом, издавая гулкие звуки (напр., о л о ш ади); размеренно стучать, хлопать чем-л.. Хааман лабый.  Ата …… суол устун х а а м а н лабыйбытын уураппата. Амма Ач чыгыйа
2. Дорҕоонноохтук биир тэҥник саҥар. ☉ Говорить внятно, ровно, в одном темпе
« …… Киэһэ улуустан биир ми лиисс ийэ көстөр быһыылааҕа», — диэн Соппуруон баай биир-биир ааҕан л а б ы й а р. Н. Якутскай. Тэҥн. лаһыгырай, лаһый

тыаһы үт. туохт. Бүтэҥитик ыараханнык тыаһаа (хол., ыарахан эттик үөһэттэн сиргэ түһүүтүгэр). ☉ Издать глухой тяжёлый стук (напр., при падении — об увесистом предмете)
Бааска үрдүнэн ааһан иһэр халыҥ үөрдээх моонньоҕоттору күөрэтэн биэстэ субурутта. Чугас соҕус иккитэ пөс-пөс гына түһүтэлээтэ. Далан
Эһэ, Торуой уолун ыһыктан кэбиһэн, өрө чарбачыйда уонна иттэннэри пөс гына түстэ. Н. Павлов
Тууччах лапчааннарын тыаһа салгыҥҥа лаһыгырайбытынан тиийэн, кумахха пөс гына түстэ. ПН ТОК

даҕ.
1. Муҥутуур күүстээх, олус улахан (тыал, долгун, тымныы туһунан). ☉ Чрезвычайно сильный, очень большой, гигантский (по степени проявления: о ветре, холоде и т. д.)
Таас өрүс уутун өрө ытыйан таһааран, добун холорук түһэр. И. Бочкарев. Киниэхэ [хара тыаҕа] сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах эгэлгэтэ тоҕуоруйан добун тымныыны тулуйан кыстыыр. ФЕВ УТУ
△ Олус улахан, баараҕай (көрүҥүнэн, кээмэйинэн - хол., сир). ☉ Огромный, большой, внушительных размеров (обычно о местности, поляне)
Добун хонуулар маҥан хаарынан хаппахтаннылар, от-мас чоҥкуйда. Н. Түгүнүүрэп
Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук, хаамтахха курдурҕас тыастанна. М. Доҕордуурап
Амманы таптааҥ, кини киэҥэ-куоҥа биллибэт хочолорун, добун сирдэрин туһаҕа таһаарыыга сэмэй кылааккытын киллэрсиҥ. ФП МХ
2. үрд. Улуу, ытык; тулхадыйбат (сир, байҕал, халлаан туһунан). ☉ Великий, священный; непоколебимый (о земле, море, небе)
[Этиҥ] Хабырыттар халлааны Хайа сүүрэн лаһыгырайда, Добун халлааны Тоҕо сүүрэн лоһугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Добун байҕал куулатыгар Тоҕус мэҥэһиктээх Чохчоруун тумула, Туора туоһахта саҕа Туналыйан көһүннэ. П. Ядрихинскай
Орулуур добун халлаан Уонна Ийэ сир барахсан …… Олох дьэргэлгэнин оонньоттулар. В. Лебедев. (тылб.). Тэҥн. күүстээх, дохсун, модун
◊ Добун маҥан халлаан үрд. - улаҕата биллибэт үрдүк, ытык ыраас халлаан. ☉ Огромное, бескрайнее священное чистое небо
[Хотой] Добун маҥан халлаан аннынан Сурулаччы дайбаан, Көхсө күнү бүөлээн, Санна халлааны хаххалаан, Тиийэн кэллэ. Саха нар. ыр. I
Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигирэр тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
Анараа өттүгэр Тобураҕын тохтоппот Добун маҥан халлаан. Өксөкүлээх Өлөксөй. Добун суол поэт. - элбэх ыарахаттардаах, мүччүргэннээх олох суола. ☉ Жизненный путь, полный трудностей, испытаний, тернистый путь
Дабааннардаах, түһүүлэрдээх Үйэм добун суолугар Мин олоҕум тиийэн кээлтэ Ырыа ыллыгынан. С. Данилов
Ол эрээри кини [Күннүк Уурастыырап] литератураҕа киирбит суола тус бэйэтэ соломмут добун суола. «ХС»
монг. дову

I
даҕ. Олох кыра буолбатах, син улахан. ☉ Довольно большой, значительный (по величине)
Икки обургу уол тыаттан мас сүгэн киллэрэн, мастаан чакыйдылар. А. Софронов
Саҥардыы бачча этэ, обургу киһи буолан тоотойон эрэр дии. Амма Аччыгыйа
Уол талах иһиккэ соторутааҕыта аҕай бултаммыт үс обургу балыгы көтөҕөн мадьалытан киллэрдэ. Н. Лугинов
ср. монг. абургу ‘огромный, большой’
II
күүһ. эб.
1. Кими, тугу эмэ сөҕө-махтайа киэн туттууну бэлиэтиир. ☉ Выражает восторженно-почтительное отношение к кому-чему-л.. Ньургун Боотур обургу, оччону истэн баран туруох киһи буолуо дуо. П. Ойуунускай
Ол икки ардыгар борохуот обургу тулутуо дуо, уһуга биллибэт кумах хайалаах сиргэ тиийэн кэлбитэ. И. Никифоров
Тыраахтар обургу, тыаһаанууһаан лаһыгырайан, Лоҥкууда хоту сиһин уһугуннарбыта. М. Доҕордуурап
△ Толло сүгүрүйэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает робко-почтительное отношение к кому-чему-л.
Кырдьыы, сорсуйуу, эмэҕирии обургу улам ыга ылан иһэр ээ. Н. Лугинов
Аан быдаан туманын бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Ол да буоллар куттал обургу дьону тыаҕа кыйдаабыта. Н. Заболоцкай
2. Сөбүлээбэт, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неприязненно-пренебрежительное отношение говорящего к кому-л.
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
Ол иһин, кини обургу, үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
Ол эһиги обургуларга туох үргүөрэ үргүйдэ? И. Семёнов
3. Хайгыы, астына санааһыны көрдөрөр (бэйэни эбэтэр атын киһини). ☉ Выражает одобрительное отношение говорящего к кому-л. «Ол обургулар билбиттэрэ буолуо эбээт», — Үрэкиин сэргии олордо. Болот Боотур
Дьэ, кинилэр обургулар олоҥхо сырыытын курдук сырыылаах буоллахтара дии, тиийэн кэллилэр. Н. Тарабукин
△ Мин, биһиги диэн солбуйар ааты кытта бэйэни дэбдэтиниини, киһиргээһини көрдөрөр. ☉ С личными местоимениями я, мы выражает бахвальство, хвастовство
Бэйи, биһиги даҕаны быыһын-ардын булан сылдьар обургулар буолуохпут. М. Попов
Биһиги обургулар хайыы-үйэҕэ бүтэрбиппит. «ХС»
ср. монг. абургу ‘чудовище, изверг’

аат., эргэр. Ону-маны (хол., балыгы) угарга, сүгэ сылдьарга аналлаах ньолбуһах түгэхтээх хаптаҕай туос иһит (сороҕор тиит тырыыҥкаларынан хатыллан оҥоһуллар). ☉ Берестяная или плетёная из лиственничных лучин посудина овальной формы для хранения или перевозки чего-л. (напр., рыбы) на плечах
Баанча тыыны хомус быыһыгар тардан соһон таһаарда, соболору тымтайга сүөкээн баран, сүгэн кэбистэ. Л. Попов
Аҕам оҕонньор эрэйдээх …… Аччыгый тымтайын сүгэн, Атах сыгынньах тыбыгырайан, Иэримэ дьиэтигэр кэлэрэ Иһиллэн ааһара буолаарай? С. Васильев
Кып-кылабачыгас хатырыктаах, лэп-лэһигирэс бөдөҥ соболор тымтай иһигэр мөхсөн өрө лаһыгырайа сырыттылар. И. Сосин
◊ Саар тымтай — улахан тымтай. ☉ Большая берестяная или плетёная посудина
Соһуйуом иһин, [аҕам] күтүр улахан саар тымтайы ылан, миэхэ туттаран кэбистэ. С. Тумат. Сарт тымтай — тиит тырыыҥкаларыттан хатыллан оҥоһуллубут тымтай. ☉ Посудина овальной формы, сплетённая из лиственничных лучин
Балыксыт оҕонньор эрэйдээх, Унаар-тунаар хочолоох Киэҥмичээр эбэкээм, Сарт тымтайым сыыһын Сахсаччы сүгэн туран, Көрдөһөбүн эйигиттэн. Саха нар. ыр. II
Ынах этэрбэстээх, …… сарт тымтай сүгэһэрдээх кини аҕата Нэк Ньукулай бүтэй аанын сүллүгэһин түһэрэн, киирэн эрэр эбит. В. Протодьяконов
Биһиги ити курдук кэпсэтэ, сэлэһэ олордохпутуна, таһыттан сарт тымтайы мадьаччы сүкпүт Махсыын киирэн кэллэ. А. Бэрияк. Сүлүүдэлээх тымтай — оһуордаах ойо быһыытын анныгар сүлүүдэлээх, хаппахтаах ньолбуһах туос тымтай. ☉ Овальная берестяная коробка с крышкой, украшенная прорезными насечками, проложенными слюдой. Сүлүүдэлээх тымтай — ньолбуһах айахтаах, туос хаппахтаах, ойо быһыы ойуутун аннынан сүлүүдэ кыбытыылаах. НБФМУу СОБ. Чарт тымтай — тас өттүнэн мас тырыыҥкаларынан бөҕөргөтүллүбүт туос тымтай. ☉ Берестяная посудина, снаружи обложенная для крепости деревянными дощечками
[Лэглээрдээх] чарт тымтай түгэҕэр ньаҕаһа мундуну аҕалбыттар. Амма Аччыгыйа
Абарбыт көрүҥнээх Томороон эрчимнээхтик дабдылыйан кэлэн, биир маһы ылан, тыастаахтык чарт тымтайга «сарк» гына бырахта. Болот Боотур. Чарт тымтай — тиит мас тымтыгынан өрөн оҥоһуллубут тымтай. Н. Саввин. Тэҥн. тымтык ‘лучина’ < тымтаа ‘разгораться’
ср. тюрк. тамыз ‘зажечь огонь’

1. даҕ.
2. Кубархай сиэллээх, кутуруктаах өлкөкү кэрэ, сырдык көҕөччөр (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Чалый со светлыми гривой и хвостом (о масти лошади)
   Хара убаһа хаспыт, улаан убаһа уулаабыт үһү (тааб.: анньыы). Уулаах таҥхайбыт быһыылаах, тараах туйахтаах улаан аты сэргэттэн сүөрэн ылла. Эрилик Эристиин
   Тураҕас биэбит Тунаҕа барҕардын, Улаан биэбит Уйгута дэбилийдин! С. Васильев
3. Сырдыктыҥы бороҥ, кубархай. ☉ Светло-серый
   Хотугу өрүс хастаммыт улаан мууһунан туундара суола уҥуоргу кытылга тыргыллар. Н. Габышев
   Буруо өҥнөөх улаан былыттан холку баҕайытык аны хаар түһэн намылыйда. «ХС»
   Дьиэ куоската баччааҥҥа диэри Африкаҕа ордон сылдьар дьиикэй улаан куоскаттан үөскээбитэ. ББЕ З
4. аат суолт. Улаан дьүһүннээх сылгы. ☉ Лошадь чалой масти со светлыми гривой и хвостом
   Уруута-тарыыта тэрий, Уҥа-хаҥас өттүгэр Улаанна охторууй! П. Ойуунускай
   «Оттон атым? Ханнаный миэнэ улааным?» — диэн баран, соһуйбуттуу тула көрөбүн. Н. Заболоцкай
   Маша аҕатын улаана айаннаан туйаҕын тыаһа лаһыгырайар. М. Доҕордуурап
   ♦ Кэрэ кэһиитэ <улаан уйгута> көр кэһии I
   Улаанын уйгутун Олооччулаах атаҕынан оломноон, Кэрэтин кэһиитин Кэтинчэлээх атаҕынан кэһэн [Бухатыыр киһи олорбута]. Суорун Омоллоон
   ◊ Кугас улаан — сиэлэ, кутуруга сырдык, атына кугас (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Рыжий со светлыми гривой и хвостом (о масти лошади). Кыһыл улаан — сиэлэ, кутуруга хараҥатыҥы, бэйэтэ кытаран көстөр бороҥ (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Красновато-серый с тёмными гривой и хвостом (о масти лошади). Саһыл улаан — сиэлэ, кутуруга сырдык, бэйэтэ саһархайдыҥы (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-соловый со светлыми гривой и хвостом (о масти лошади). Сырдык улаан — сиэлэ, кутуруга сырдык, сиһин ороҕо, ойоҕосторо кытархайдыҥы (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Красно-соловый со светлыми гривой и хвостом (о масти лошади). Улаан ньуур фольк. — олоҥхо геройун ыраас сэбэрэтин, кэрэ дьүһүнүн хоһуйар уларыйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, описывающий красивый облик героев олонхо
   Ону баара [Бодойбо көмүһүн] Улаан ньуурдаах, Уус-уран санаалаах, Уу дугуй сүһүөхтээх Урааҥхай киһи Уһуннарбакка [булла]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Кыыс Ньургун — Буура Дохсуҥҥа:] Тоҕо урааҥхай оҕото эрээри, улаан ньуургун уларытан, одун халлаан улаҕатыттан орулуостуу ордоотоон түстүҥ? Эрилик Эристиин
   Эттээх бууппун эрэнэммин Эргэ барбатах иэдээммин, Улаан ньуурбун улаатыннаран Олохпун булбатах муҥмун. С. Зверев. Улаан сиэр — бэйэтэ кугастыҥы бороҥ, сиэлэ, кутуруга хараҥа (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Саврасо-серый с тёмными гривой и хвостом (о масти лошади)
   Кини улаан сиэр буолуохтаах этэ дии саныыр. Н. Босиков
   Улаан сиэр сылгыны үгүстүк улаан дииллэр. КДьА
   Улаан сылгы көр сылгы. Улаан сылгы уу хаһата Утахтанан, олус уойбут. Эллэй
   ср. монг. улаан ‘красный; алый; румяный’