иһиллээ диэнтэн холб. туһ. Хайдах түбэспитин кэпсээн испитигэр Бурхалей бэркэ сэргэҥнээн урукку хаайыылаахтары кытта иһиллэһэ турда. Эрилик Эристиин
Кини ураҕаһын, көстүбэтин диэн, аргыый соһон, мааҕыҥҥы сиригэр кэлэн тохтоото, тыаһыууһу иһиллэстэ. Н. Заболоцкай
Оҕонньор оонньууну, көрү-нары таптыыр, Уйбаачаан аттыгар кэлэн олорон, хормуоска тыаһын иһиллэһэр. М. Доҕордуурап

дьүһ. туохт. Атахтаргын бэйэ-бэйэлэригэр сыһыары тутан, олус чэпчэкитик туттан хааман элэстэн. ☉ Ходить очень легко и быстро, плотно прижимая ноги друг к другу
Дьиэҕэр көстүбэккэ кыбылыктана ойдоҕуҥ ити. Хаһан көрбөтөх өрүскүн мааҕыҥҥыттан одуулуу олордоххунуй, быйыл да син биир хоту диэки сүүрүгүрдэрэ буолуо. У. Нуолур

көр минньигэс
Мааҕыҥҥы миигэс мичээрдээх харахтарга дьиксинии күлүгэ хонон хаалла. С. Федотов
Он тон эн таптыыгын обуйук оҕоҕун. Онтукаҥ миигэс б э й э т и н. «ХС». [Кыыспынаан] толоонунан муна-тэнэ, К э һ э б и н хойуу сибэкки кэрэтин; Тыҥ хатан, сандал саһарҕа тэтэрдэ, Хатылаан билтим мин олох миигэһин. М. Д ж а м и л ь (тылб.)

I
ньаамырҕаа диэнтэн холб. туһ. «Сири билэргэ дылы, тугу эрэ ньаамырҕаһар этигит дии», — диэн кэргэнэ хоолдьугунан оонньоомохтоото. П. Ламутскай (тылб.)
II
даҕ. Чуолкайа, сэниэтэ суох, бытаан (куолас, саҥа туһунан). ☉ Невнятный, слабый, замедленный (о голосе, речи). Таһырдьа ньаамырҕас саҥа иһилиннэ. Кырдьаҕастар сэһэргэһэн, мааҕыҥҥыттан саҥалара ньапньаамырҕас

аҕыйаа диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕонньор сылдьарын аҕыйатан, сытарын элбэттэ. Кини «манныгым сатаммат» диэн саҥарбат, «ыарыйдым» диэн ынчыктаабат, «түөһэйдэҕэ» диэҕи түөс-маас тылласпат. Дьүөгэ Ааныстыырап
«Бутукаай Өндөрөй, кырдьаҕас ээ, кини оччо бугулу кыайан охсуо суоҕа. Кини бугулун ахсаанын аҕыйата түһүөххэ», — диир биир үөрэнээччи. Амма Аччыгыйа
Биһиги холкуос сүөһүбүт аҕыйаҕын үрдүгэр, сүөһүнү аҕыйатарга этэр букатын алҕас этии буолар. М. Доҕордуурап
«Эн кустуургун аҕыйат, оччоҕо ынах сүтүө суоҕа», — диэн чаҕаарда мааҕыҥҥы куолас. Н. Заболоцкай

1. аат. Очур-чочур, быллаар-аҥхай. ☉ Неровности, ухабы, кочки
   Үрүҥ көмүс чаҕылҕан хотуура бэйэтэ имиллэҥнээн биэрэн, уот дьөлүтэ сиэбит, сүөһү тобулута үктээбит оллороотун-боллороотун куота көтөн, курбуулаталаан, атын отчут хотуура халты көтөн тахсар. Амма Аччыгыйа
   Улуу ойуун Ыарыһах кыыс кутун-сүрүн Уоран барбыт абааһылары Ситэ охсон ылаары Оллорооту-боллорооту Үрдүнэн атаралыыр. «ХС»
   Кинилэр [Мас, сэппэрээк тыынарыгар аналлаах куччугуй хайаҕастар] тас көстүүлэринэн оллороот-боллороот курдуктар, көннөрү харахха чуолкайдык көстөллөр. КВА Б
   △ Көнөтө суох, онон-манан томтордоох, аппалаах, аҥхайдаах сир. ☉ Неровная местность с холмами и обрывами
   Оҕонньор мааҕыҥҥыттан курдук тиэтэйбэккэ, көҥүс хас оллороотун-боллороотун сирийэн көрөр. В. Миронов
2. даҕ. суолт. Очурдаах-чочурдаах, көнөтө суох ньуурдаах, нэксиэлээх (хол., суол). ☉ Ухабистый, неровный (напр., дорога)
   Куһаҕан оллороот-боллороот суол. Н. Заболоцкай
   Куобах уоһа сир — ойуурга дьөлүтэ түспүт, киһи хаамарыгар куһаҕан, оллороот-боллороот сир. Багдарыын Сүлбэ

тумалык буол — үгэс, үөрүйэх буол; куруук, солуута да суохха туттулун. ☉ Быть обычным, привычным; быть постоянно используемым по поводу и без
Анараа дьахтар …… мааҕыҥҥыттан тумалык буолбут докумуон дуомун ылан, остуолун дьааһыгар бырахта. В. Титов
Урут кэпсээн аайы кэриэтэ тумалык буолбут ойууннар, аҕабыыттар, кинээстэр, чаччыыналар, атыыһыттар күн-ый күдэнэ буолан сүттүлэр. ФЕВ УТУ; тумалык оҥо- һун (тутун) — туох эмэ үөрүйэх буолбуту үгэскинэн оҥор, гын (хол., куруук этиллэр тыллары хатылаа). ☉ Делать что-л. по привычке (напр., повторять привычные слова)
Бэйэҕит да билэргит буолуо Нуучча омук Тумалык оҥостубут …… өһүн хоһоонун: «Ис да итириктээмэ, Аһаа да наһаалаама, Арыгылаа да алыстаама, Хаартылаа да харыстан». А. Софронов
Мин аһара кыыһырбыппын биллэҕинэ, …… хайаатар да мэлдьи тумалык туттар суос тылынан «өлөрүөм» диэн саанара. Н. Абыйчанин; уос (тыл) тумалыга — куруук хатыланар, этиллэ үөрүйэх тыллар. ☉ соотв. притча во языцех
[Доодороп кулуба:] Бу баай диэн уос тумалыга буолбут дьон — биһиги тыл этэрбитин көҥүллүүгүт дуо? Эрилик Эристиин

1. Араастаан эрилин-бурулун, эрийэ-буруйа хамсаа. ☉ Извиваться, виться, змеиться, петлять
   Окуопабыт бу субуллан барда дии, оол эриллэҥнии турда. Амма Аччыгыйа
   Үрэх сүүрүгэ буору-сыыһы ытыйан, эриллэҥнии устубута. В. Иванов
   Эриэн үөн мас көөбүлүгэр саһаары эриллэҥнээн эрэр эбит. «Чолбон»
   Уот, кыһыл моҕой үөн курдук эриллэҥнээн, чачыгырыы умайар. Уйулҕан К
2. Араастаан имиллэҥнээн хамсан, өттүккүнэн оонньоо (киһини этэргэ). ☉ Кривляться, извиваться телом, виляться (о человеке)
   Киһилэрэ бары сүһүөхтэринэн эриллэҥнээн, физзалы тула хааман мускуллан киирэн барда. Э. Соколов
   Любалаах ойон туран, муусукаҕа уйдаран, үҥкүүлээн эриллэҥнээтилэр. А. Никифорова
   Кыыс күлэ-үөрэ күлүмнээн, өттүгүнэн оонньоон устудьуон уол тула эриллэҥниир. У. Ойуур
3. көсп., кэпс. Кимиэхэ эмэ иҥээҥнээн, чугаһыы сатаан араастаан кубулҕатыр, мунньаҥнаа (үксүгэр дьахтары этэллэр). ☉ Манерничать, жеманиться, ломаться, добиваясь чьего-л. расположения (обычно о женщине)
   Ити дьахтар эриллэҥнии сытыйан баран, ол да иһин мааҕыҥҥыттан сыстаҥнаабыт эбит дии! В. Титов
   [Омоҕой:] Эр булунан эриллэҥнээбиккин иҥиир иэнниирим буолуо. «Чолбон»
   Мин эйиэхэ эриллэҥнээбитим дуо, бэйэҥ сырса сылдьыбытыҥ дии. Күрүлгэн

туохт.
1. Эмискэ ньимиччи, батары киир (туох эмэ уһуктааҕы этэргэ). ☉ Мгновенно вонзиться во что-л. (о чём-л. остром)
Ньуукка кылгас уктаах батыйатынан [кыылы] көхсүгэ сырбатта, сытыы батыйа ньимис гынан хаалла, кыыл кэдэрийбэхтээн ылбахтаата. Л. Попов
2. Эмискэ көстүбэт буол, сүтэн хаал (хол., ууга, хаарга). ☉ Потеряться из виду, провалиться во что-л., исчезнуть в чём-л. (напр., в воде, в снегу)
Табалар хомурах хаарга батары түһүтэлииллэр, арҕастара өрө хоройо-хоройо таҥнары ньимис гынар, арыт муостара эрэ адаарыҥныыр. Болот Боотур
Кыра муустар сорохторо аллара диэки [ууга] ньимис гынан хааллылар. П. Филиппов
Куттаммыт кус оҕолоро күөл атаҕын диэки чырылаһан тахсан от быыһыгар ньимис гынан хаалаллар. Н. Заболоцкай
3. Туох эмэ иһигэр, анныгар киир (хол., хараҥа сиргэ). ☉ Проникать, влезать куда-л. Балай эмэ үрдүк олбуорга өрө хатаастан эмиэ иһирдьэ ньимис гыннылар. Болот Боотур
Орон анныгар ньимис гынан хаалла. Күндэ
[Кутуйах] суолун устун мөлбөһүйэн иһэн, хороонугар ньимис гынна. Н. Габышев
4. Эмискэччи сиҥнэн, сууллан түс (үллэгэр, хороҕор тугу эмэ этэргэ). ☉ Внезапно обрушиться, провалиться, рухнуть (о чём-л. высоком)
Бөлкөй от били мааҕыҥҥытын курдук оргууй буолбакка, эмискэччи ньимис гынна. Т. Сметанин
Аҕыйах хонуктааҕыта үллэйэ сыппыт хаар эмискэ сири кытта тэбис тэҥ буола ньимис гынан хаалбыт. В. Иванов
Дьиэлэрэ сууллан ньимис гына түспүт. П. Тулааһынап
5. көсп. Сүтэн хаал, суох буол (хол., киһи санаатын этэргэ). ☉ Исчезнуть, потеряться (напр., о мысли)
Ынырык аат айаҕар кини дууһата ньимис гынна. А. Сыромятникова
Кини били туохха да уолуйуо суох көрүҥэ ханна эрэ дууһатын түгэҕэр ньимис гынна. М. Попов

сыһыан эб.
1. Этиллэр санаа дьиҥнээҕин бигэргэтиини көрдөрөр (мэлдьи кэмнээх уонна чопчу кэмэ суох туохт. ф. итиэннэ ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэргэ сыстар). ☉ Выражает утверждение реальности высказываемой мысли (примыкает к сказуемым, выраженным гл. постоянного или неопределенного времени и именами)
Акаары диэннэр, дьадаҥы диэннэр, соруйан атаҕастыыр буоллахтара дии. П. Ойуунускай
Былыргы доҕорбор эйиэхэ туһалаан бөҕө буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
Чэ, оччоҕо, саатар, сүбэлээ. Уопсай дьыалабыт буоллаҕа дии. Софр. Данилов
Тыый, оҕонньор, оттон баҕа даҕаны балык балта буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
△ Соруйар туохтуур 3 сирэйин кытта буоллун ээ диэн сэтэриир дэгэттэнэр. ☉ С формой 3-го лица побудительного глагола приобретает оттенок допущения и злорадства
Судьуйа да үлэлээтин буоллаҕа дии. «ХС»
Кинилэр кэһэйдиннэр буоллаҕа дии. «ХС»
«Оттон оччоҕо кини ытаабатын буоллаҕа дии», — дьахтар уолуттан кистээн, кыратык, иһиллибэт гына күллэ. Эрилик Эристиин
△ Инфинитив форматын кытта хайааһыны оҥорорго ыҥырар дэгэттэнэр. ☉ С инфинитивом приобретает оттенок призыва к действию
Оннук, харчыны эрэ батыһар дьону кытта охсуһуохха буоллаҕа дии. С. Ефремов
Оннук эбит буоллаҕына, ол маһын охторон дүлүҥ оҥорон кэбиһиэххэ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
2. Этиллэр хайааһын буолуоҕар саҥарааччы итэҕэтэр-эрэннэрэр сыһыанын көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. ф. кытта тут-лар). ☉ Выражает уверенность говорящего в возможности действия, о котором он говорит (употр. с гл. буд
вр.). «Мин эһэни урут бултаспатаҕым да иһин, син көмө-ньыма буолуом буоллаҕа дии», — Уйбааскы ылыннарыылаахтык көрдөстө. Л. Попов
Оҕоҕут ыалдьан хаалбыта хомолтолоох суол. Таҥара көмөтүнэн үтүөрүө буоллаҕа дии. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Мөккүһэн утары этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок полемического несогласия, возражения
Таһаарымынабын, тугу булбуппун таһаарыам буоллаҕа дии. Эрилик Эристиин
Ийэкээм, кыыһырыма. Арыы көһүннэҕинэ, төлүөм буоллаҕа дии. Н. Неустроев
• Хата, бэйэҥ хаһан кэргэн ылаҕын? — Мин да, сөбүлүүрүм түбэстэҕинэ, ылыам буоллаҕа дии! М. Доҕордуурап
△ Буолуон сөп киэби кытта сэмэлиир-үөрэтэр дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в сослагательном наклонении приобретает оттенок укора и поучения
Кэлбит дьоннор ааһан хаалыахтар этэ буоллаҕа дии. Д. Таас
Оптуобуһунан сылдьыаҥ этэ буоллаҕа дии. Л. Попов
Мааҕыҥҥыттан этиэҥ этэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов