аат. Оһуор, ойуу. ☉ Роспись, узор
Маҥан чараҥ аттыгар Мандаар бичик ойуулаах Матаарчах иһит бараалаата. С. Васильев
Биргинньэхтиир кыылларым Бичиктэрэ дьэргэлгэннээх, Орулуостуур кустарым Ойуулара толбонноох. С. Зверев
Атах суола бичиктэри Ааҕар этим үөрэ, ыллыы. С. Данилов
ср. тюрк. битик, монг. бичик

туохт.
1. Туох эмэ алдьаммытын оҥор, чөлүгэр түһэр, өрөмүөннээ. ☉ Чинить, починить, ремонтировать, восстанавливать что-л. «Мандаар, ырбаахыҥ алдьаммыт дуу? Устан аҕал эрэ, абырахтаан биэриим»,— диэн мин ийэм куолаһын холкутата сатыы-сатыы эттэ. И. Гоголев
Ньылаарыс төһөлөөх элбэх солууру, чаанньыгы, тимир-алтан иһити үүйбүтэ, абырахтаабыта буолуой?! И. Федосеев
Биир сайын, өйүөлэнэн-тайааланан, тэйиччи үрэххэ быһыт абырахтыы тахсыбыттар. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Олох айгырааһынын, алдьаныытын-кээһэниитин чөлүгэр түһэр. ☉ Восстанавливать нормальную жизнь, разрушенное, расстроенное хозяйство
Сэрии алдьатыытын түргэнник абырахтыы, кини сырҕан баастарын оһоро охсуохха наада этэ. Далан
1922 сыллааҕы сайын Тааттаҕа сэбиэт талаллар, хаһаайыстыбаны, олоҕу абырахтыыр үлэҕэ киирбитинэн бараллар. Бэс Дьарааһын
3. кэпс. Айгыраабыт доруобуйаҕын көннөр; ыалдьыбыт дьоҥҥо үтүө туһалаах буол (хол., санаторийга эмтэнии). ☉ Поправлять свое здоровье; быть полезным для здоровья (напр., лечение в санатории)
[Олох тупсарыттан] Оҕонньор бэйэм Уолбар түспүккэ дылы буолабын, Айгыраабыт үүдэһиммин Абырахтаабыт курдук буолабын. С. Васильев
Атаас, өйдөө көннөрү, Абалаах олус абыраллаах: Араахымалаах дьоннору Абырахтыыр аналлаах. «ХС»
4. Алдьаммыты самалы гынан сап, абыраҕы уур, киллэһиги киллэр. ☉ Класть заплаты, латать. Эргэ тэрэпиискэ дуомунан абырахтаабыт ыстаана алдьаныа суоҕа дуо?
□ Саҥалаах ээ! Бии дьааһыкпар симэн сытыарар солкобунан абырахтыам этэ дуо? Амма Аччыгыйа
♦ Омурдун абырахтыыр — оҥорон, тупсаран кэпсиир; сымыйа-кырдьык икки ардынан кэпсиир, сымыйалыыр. ☉ Он говорит много выдумывая, прибавляет от себя; отливает пули
Бэйи эрэ, ол Дьэллик биирдэ эмэ сымыйалаата, чэ, муҥ саатар омурдун абырахтаата буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Үксүн омурдун абырахтаан кэпсээн баран, кэнникинэн онтукатын бэйэтэ да итэҕэйбит курдук буолан барар этэ эдэр уолчаан. Амма Аччыгыйа

1. аат.
2. үрд. Кими эмэ күндүлээн-маанылаан көрсүһүү. ☉ Сердечный прием с обильным угощением
   Ыраах халлаан ыарын тыыран «Ыалдьыт» кэлэр күнүгэр - Долгутуулаах далбары [тэрийиэхпит]. Күннүк Уурастыырап
   [Киис Бэргэн:] Кини эйигин араастаан алы гыныа, Бастыҥ маанытыгар, далбарыгар олордуо. И. Гоголев
   Таака күндү хоноһолору далбар бөҕөнөн көрсөр. Р. Кулаковскай
3. эргэр., фольк. Аһыыр остуол. ☉ Стол для угощения
   Аҕыс атахтаах хатыҥ араҕас далбары тардан кэбистилэр. ПЭК СЯЯ
   Ол [хаҥас диэки] баран хаҥарҕастаах хаппахчы иһиттэн сылгы түөрт ойоҕоһун араҕас туос сандалы далбарыгар тарта да, аһаан имиппитинэн барда. Ньургун Боотур
   Кулуба маанылыыр уолун хоолдьугатыгар кур эримэх биэни астаппытын буһараннар, далбарга хоторбуттар. ИН ХБ
4. эргэр. Кымыс кутарга аналлаах улахан туос эбэтэр тирии иһит. ☉ Большой берестяной или кожаный сосуд для кумыса
   Саар киһини самыытын хараҕынан танылҕан далбара тардыллан турар. ПЭК СЯЯ
   Күөх хонууга ыһыахтаахтар түһүлгэ тэрийэн, далбар тардан, арыылаах кымыһынан [дьону] айах тутан аһатан барбыттар. Саха сэһ. II
5. поэт. Уйгулаах-быйаҥнаах үтүө, кэрэ сир. ☉ Прекрасная местность, изобилующая богатством
   Аан ийэ дойду Айылгылаах аралы далбарыгар Айыллан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
   Сир-дойду кэрэ-киэҥ далбара Синньилэ солконон симэннэ. А. Бэрияк
   Ийэ сирбит далбарыгар Илгэ туораах ыһыахпыт. И. Чаҕылҕан
   Айылҕа - барыбыт Айбардыыр далбарбыт. В. Кейметинов (тылб.)
6. Бары наадыйыынан хааччыллыы; кыһалҕата суох олох. ☉ Полная обеспеченность; беззаботная, вольготная жизнь
   Оҕо сааһым далбара сотору уурайбыта: сэттэбин туола иликпинэ эбэм өлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Урут далбарга сылдьыбыт талыы-талба бэйэтэ сылбараан, этэ суоллубут, тириитэ чарчыстыбыт. Болот Боотур
   [Суоһалдьыйа:] Кыыс оҕо төрөөммүн Күн далбарын билбэтим. И. Алексеев
   6
   далбарай 2 диэн курдук. Ханна баарый татыйыгым, Ханна баарый далбарым? Күннүк Уурастыырап
   Холкуҥ, нарыныҥ, үчүгэйиэн, Эбээн кыыһа далбарым. Сибэккилэр
   Таалалыахпыт, далбарым сыыһа, Таптал сылам нууралыгар. А. Пушкин (тылб.)
7. даҕ. суолт.
8. Мааны, бастыҥ. ☉ Наилучший, превосходный
   Айылҕа маанылаахтарын [кыталыктар] далбар үҥкүүлэрин көрбүппүттэн дуоһуйа, манньыйа сыттым. С. Дадаскинов
9. Өҥ, тот, дэлэй. ☉ Сытный, богатый, изобильный
   Кэпсэтиэх эрэ маннык далбар үйэҕэ биһиги төһө үчүгэйдик олорорбутун. И. Аргунов
   Ол да буоллар далбар олоххо Таалалаан үөрэммит киһиэхэ Көҥүл мэлдьи таптаммат. А. Пушкин (тылб.)
10. Киэҥ-куоҥ, дуолан. ☉ Широкий, привольный
    Күммүт уота көччүйэр Көнө, далбар хонуутун Күөҕүн үөһэ күөрэйэн [күөрэгэй] Көрүлүүрүн кытары …… Күүстээх үлэ күүркэйдэ. П. Тобуруокап
    ◊ Аан дойду араҕас далбар быара фольк. - аан дойду саамай уйгулаах, үтүө айылҕалаах киинэ. ☉ Самый плодородный, изобильный центр мира
    Аан дойду Араҕас далбар быарыгар, Алтан ньээкэтигэр [Көмүс балаҕан үөскээбит]. П. Ойуунускай
    Аан дойду араҕас далбар быарыгар [күн] Сандаарыйа ойон тахсар. Суорун Омоллоон. Айыы далбар поэт. - эйэҕэс, амарах. ☉ Приветливый, ласковый, добрый
    Сахаҕа былыр-былыргыттан айыыһыт хотун курдук күн санаалаах айыы далбар эмээхситтэр бааллар. И. Гоголев
    Мадонна айыы далбар мичээрин долгутар күүһэ Үйэ-саас уостубатын. В. Миронов
    Аан дойдуларым айыы далбар Иччилэрин кута - аал уотум, Эһэкээним иннигэр - Алгыс тылларбын, амалыйдаҕым ини да... М. Тимофеев. Айыы (куо) далбар кымньыы фольк. - олоҥхоҕо: аптаах кымньыы. ☉ В олонхо: волшебный кнут
    [Оҕо барахсан] Бастыҥ сэргэни Аҕыс салаалаах Айыы далбар кымньыытынан Тоҥсуйан лобугуратта. П. Ойуунускай
    Айыы бухатыыра аҕаһа биэрбит айыы куо далбар кымньыытын үс төгүл эрийэ оҕуста. Ньургун Боотур. Араҕас арыы (үүт, сүөгэй) далбардаах фольк. - өҥ-быйаҥ үүнүүлээх; уйгулаах. ☉ Плодородный, урожайный; изобилующий чем-л.
    Араҕас арыы далбардаах, сөҥ сүөгэй сүдүрүүннээх (өс ном.). Тиийиэхпит үүт, сүөгэй далбардаах Өҥбыйаҥ Аммаҕа, Тааттаҕа. Эллэй. Араҕас далбар фольк. - байылыат, уйгубыйаҥ. ☉ Изобилие, плодородие, богатство
    Арыы тыабыт ардынан Араҕас далбар аллыаҕа. Суорун Омоллоон
    Аан ийэ дойдум Араҕас далбарыттан арахсан [Түөкүн аатырбытым иһин] Аһынар сүрэхтээхпин, Амарах майгылаахпын. Эрилик Эристиин. Далбар олох эргэр.- чуулаан иһинээҕи эбэтэр быыс кэннинээҕи атах орон. ☉ Нары в якутской юрте, расположенные в чулане (где обычно спят девушки) или за занавеской (перегородкой)
    Далбар олоххо ким да суоҕа. И. Гоголев. Далбар чабычах эргэр. - айыылары, иччилэри күндүлүүргэ анаан ат сиэлинэн, талаҕынан таҥалайдыы ойуулаан тигиллибит арыылаах кымыһы кутарга аналлаах туос иһит. ☉ Берестяной сосуд, вышитый узором из конских волос и ивовых прутьев, в который наливают кумыс с маслом, предназначенный для угощения небожителей айыы и духов природы иччи
    Таҥалайдаах ойуулаах Далбар чабычаҕы тартыбыт. Саха фольк. Мандаар матаар ойуулаах Матаарчах иһит бааралаата, Таҥалайдаах талахтаах Далбар чабычах ханыылаата. С. Васильев
    Улахан далбар чабычахха саамал кымыһы кырылаччы куталлар. К. Уткин. Далбар Чуонах - Аллараа дойдуга соҕуруу халлааҥҥа олорор абааһы аата. ☉ Название абаасы - злого духа, живущего на южном небе Нижнего мира. Далбар чэчир - ыһыахха, урууларга уо. д. а. маҥан сылгы сиэллээх кутуругунан ситии хатан киэргэтиллибит хахыйах. ☉ Молодая свежесрезанная ритуальная березка, воткнутая в землю на праздничной поляне, украшенная тонкой веревкой, сплетенной из белого конского волоса. Бар дьоно мустубутугар Эллэй Боотур далбар чэчирин, илин диэки хайыһыннаран, тоҕойдуу туруоран баран тыл этэр. НСА ПШЯП

I
ситим т.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, биир хайааһын тута буоларын ыйан, салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуур. ☉ Употребляется для присоединения придаточных предложений времени и оборотов к главному предложению, указывая, что одно действие совершается сразу же после другого (как только)
Утаакы буолбата, кымньыы тыаһа куус гынна да, эриэн үөн курдук, кэлэн Чүөчээски иэнигэр эриллэ түстэ. Суорун Омоллоон
Харчыгын ыл да, тэбинэн таҕыс. С. Ефремов
Тэбиэннэр орулуу түһэн бараннар, ыарахан тэлиэгэни хоҥнору тардан ыллылар да, уһун моонньулара дьүккүлдьүһэн бардылар. Эрилик Эристиин
2. Утарар суолталаах этиини уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (но, а)
Бүгүн бэркэ охсуо эбиппит да, сирбит бүтэн хаалла дии. Амма Аччыгыйа
Кинини биһиги бары аһынабыт да, хайыыр да кыахпыт суох. Софр. Данилов
Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
3. Төннүктүүр-утарар суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя..
но). Күн өркөн уустарын Күөгэйэр күннэрбэр Күөмчүлэһэн көрбүтүм да, Күүстэрэ мөлтөөбөтөҕө, Күдэхтэрэ быстыбатаҕа. П. Ойуунускай
Маша санааны көтөҕөр тыллары этиэн баҕарбыта да, кыайан булбата. М. Доҕордуурап
4. Болдьуур салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (если, раз)
Этэ оҕус, билиниэҥ суоҕа да, куоракка төттөрү атаарыам. С. Ефремов
Аны биирдэ испиккин билиэм да, ийэҕэр-аҕаҕар суруйуом. В. Яковлев
△ Үгүстүк төрүөт сыһыана дэгэттэнэр. ☉ Часто имеет оттенок причинных отношений
Миигин күн судаарым эрэ ытыктыыр буоллун да, атын туох да наадата суох. Н. Неустроев
Бэйи, үлүһүйэн барымаҥ, киһини ыстаапка тириэрдиҥ диэбиттэрэ да, онно тиэрдиэх тустааххыт. Эрилик Эристиин
Ас баар да, аһаан ис, хата. В. Яковлев
△ Содул суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения следствия
Суруксут туох диир да, барытын кырдьыктанан иһэр. Н. Неустроев
Бөрөлөр хас табаны тардаллар да, барытыгар эн эппиэттиэҥ. «ХС»
5. Быһаарар салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга ол курдук, ол диэки, ол хоту диэн холбуу ситимниир тыллары кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения определительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению посредством составных союзных слов типа ол курдук, ол диэки, ол хоту
Хайдах баартарай да, ол курдук …… дьоно таастыы тимирбиттэрэ. В. Яковлев
Дьон тугу эттилэр да, ол хоту сүүрэ сылдьарыҥ сүрэ бэрт. В. Иванов. Хайа диэкиттэн кэлбиккиний да, ол диэки бара тур. «ХС»
6. Сөп түбэһэр салаа этиини уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга соччо, соччонон, оччонон курдук ситимниир тыллары кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных предложений следствия и оборотов к главному предложению посредством союзных слов соччо, соччонон, оччонон
Учууталлар оҕону төһө өр үөрэтэллэр да, соччонон чугасаһан барааччылар. Софр. Данилов
Бу аан ийэ дойдуга төһө-хачча киһи үөскээн-төрөөн олорор да, соччо араас суол олох баар буоллаҕа. В. Яковлев
Быйылгы үүнүүнү, бааһынабыт тула төһө дириҥ дьааманы хаһабыт да, оччонон үксү ылабыт. Н. Босиков
7. Төннүктүүр салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга болдьуур киэби кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов с глаголом в форме условного наклонения на -тар к главному предложению
Биэрдэргин да ылаары, Биэрбэтэргин да ылаары [кэлбит ыччат турабын]. П. Ойуунускай
Тылынан эппэтэр да, хараҕа, истиҥ-эйэҕэс мичээрэ чахчы бааччы ону ыйытар курдуктар. В. Протодьяконов
8. Биир уустаах чилиэннэри кэккэлэччи ааҕан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения в конструкциях перечисления (и)
Маны истэн, Наһаар иирбиттэн да, итирбиттэн да атын буолла. Суорун Омоллоон
Оскуола сүрүн соруга былыр да, быйыл да оҕолору наука төрүттэригэр үөрэтии. Софр. Данилов
Сурук да, сурах да биллибэт. Т. Сметанин
9. Ситимниир-холбуур сибээһинэн этиилэри холбооттуурга туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений сравнительно-присоединительной связью (и)
Таптыырыҥ үлэһит киһини, Кини да таптыыра эйигин. Эллэй
Массыына тыаһаабат, Хотуур да ыллаабат. Баал Хабырыыс
Оскуолаттан оччоҕо устуохтара суоҕа, учууталлар да көмүскүөхтэрэ. «ХС»
II
эб.
1. Ыйытар солбуйар ааттартан түмэр, түмэр буолбат уонна быһаарыыта суох солбуйар ааттары үөскэтэр: ким да (даҕаны), туох да (даҕаны), ханнык да (даҕаны), хантан да (даҕаны), хас да (даҕаны), хаста да (даҕаны). ☉ Образует от вопросительных местоимений обобщительные, обобщительно-отрицательные и неопределенные местоимения: ким да (даҕаны), туох да (даҕаны), ханнык да (даҕаны), хантан да (даҕаны), хас да (даҕаны), хаста да (даҕаны)
Эһиэхэ ким да көмөлөһүө суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ханнык да буурҕаттан толлубат. Эллэй
Хайа да сир туох эмэ уратылаах буолар. Софр. Данилов
Үлэһитинэн кимнээҕэр да ордук. А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы предмет, хайааһын бэлиэтин үрдүктүк сыаналыырын көрдөрөр (даҕ., сыһ., туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает высокую степень признака предмета, действия и состояния с точки зрения говорящего (употр. с прил., нареч. и гл.)
Оо, Коля, мин эйиигин таптыыбын даҕаны! Амма Аччыгыйа
Оо, кэрэ даҕаны Кремль! П. Тобуруокап
Мандаар, эн урут хомуска үчүгэйдик да оонньуур этиҥ. И. Гоголев
Оо, үөрдүм даҕаны! С. Васильев
△ Хатыланар даҕааһыннары уонна сыһыаттары холбооттоон туттулуннаҕына, саҥарааччы предмет уонна хайааһын бэлиэтин саамай улахан, үрдүк курдук сыаналыырын көрдөрөр (бу суолтаҕа даҕаны тутбат кэриэтэ). ☉ Выражает превосходную степень признака предмета и действия с точки зрения говорящего, соединяя повторяющиеся прилагательные и наречия (в этом знач. даҕаны почти не употр.)
Уйбаан Уйбаанабыс диэн Уһун кутурук саһыл Үрдүк да үрдүк хайаҕа Үрдүк да үрдүк үөрэҕи бүтэрбит. Т. Сметанин
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
Элбэхтик да элбэхтик үөрэммит киһи. Багдарыын Сүлбэ
Хаатырга сиринэн аатыран, Турбута бу өрүс өр да өр. «ХС»
△ Хатыланар туохтуурдар ыккардыларыгар туттуллан, хайааһын элбэхтик, күүскэ, тохтоло суох оҥоһулларын саҥарааччы күүркэтэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Соединяя два повторяющихся глагола, выражает интенсивность, силу, беспрерывность совершения действия с оттенком экспрессивной оценки
Күн тура-тура оһуокайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай
Кини Сергей Петровиһы эмиэ хайгыыр да хайгыыр. Софр. Данилов
Сороҕор Дуся киирбэт, Толбон хос устун төттөрү-таары хаамп да хаамп буолар. И. Гоголев
[Эһэ] Тибиир да тибиир, Тыаны эккирэттэ, Ол эрээри, син биир Хараҕа дьэҥкэрбэтэ. Т. Сметанин
3. Этиллэр предмет үчүгэй-куһаҕан хаачыстыбатын, ахсаанын сөҕөн, хайҕаан, сиилээн этиини көрдөрөр (хатыланар ааттары холбуур). ☉ Выражает восхищение, похвалу или осуждение говорящего по поводу положительных или отрицательных качеств, количества предметов речи (объединяет повторяющиеся имена)
Дуня да Дуня. Балтым барахсан сэмэй, истиҥ да киһи эбиккин! Г. Колесов
Сыралыйан түһэн күн да күн! И. Данилов
Дьүрүһүйэн-дьүрүһүйэн түһэн, дьэ, ырыа да ырыа! С. Федотов
Хотугу күөлгэ кус да кус. «ХС»
4. Саҥарааччы хомойуутун, хом санаатын көрдөрөр, үксүгэр, хомуруйар дэгэттээх буолар (үксүн кэпсэтээччигэ туһуламмыт билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает досаду, сожаление говорящего, часто имеет оттенок укора (употр. преим. с гл. в ф. наст
вр., обращенными к собеседнику). Оо, биһигини эрдэ уһугуннарбаккын даҕаны! Амма Аччыгыйа
Олус баай соболоох күөл эбит, илим да аҕалбаккабыт. «Чолбон»
Сааҕын миэхэ да атыылаабаккын, атас ааттааххын. «ХС»
5. Сорох контекска саҥарааччы сөбүлээбэтэҕин туттуна соҕус этэрин, сэмэлиирин көрдөрөр. ☉ В некоторых контекстах выражает сдержанное неодобрение, укор со стороны говорящего
«Бу уол даҕаны мэһэйдэһимэ!» - диир ийэм. Н. Якутскай
«Тууй-сиэ, бу сылгы даҕаны », - диэтэ иһиллэр гына. Н. Павлов
6. Араас дэгэттээн этэр санааны бэлиэтиири, күүһүрдэри көрдөрөр (хол., этэр санааны ааспыты, этиллибити кытта холбоон-сыһыаран этии дэгэттэнэр). ☉ Служит для выделения, усиления высказываемой мысли с различными оттенками (напр., при присоединении высказывания по ассоциации)
Суох, ити да туһалаабата. Амма Аччыгыйа
Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтоох улам эттэнэн, халыҥаан испитим, өссө кыратык хаһаламмытым даҕаны. Далан
Кууһума урут даҕаны Мотуруона туһунан элбэҕи истэрэ. Н. Павлов
△ Тэҥниир-утарар дэгэттээх. ☉ Имеет сравнительно-противительный оттенок
Олох сылааһа кыһын да сойбот. Амма Аччыгыйа
Мин дойдум тымныыта даҕаны Тымныыттан ураты сымнаҕас. П. Тобуруокап
Сааһым да ыраатта. С. Васильев
△ Төннүктүүр дэгэттээх. ☉ Имеет уступительный оттенок
Учуутал тойон эн уордьан да ылбытыҥ иһин, аанньа ахтар үһүө. Н. Неустроев
Бу бөһүөлэк иһиттэн да буоллун. С. Ефремов
Бүтүннүүтүн да ылыҥ, биһиэхэ балык элбэх. «ХС»
△ Сөҕөн-кэлэйэн, сэмэлээн, сөбүлээбэккэ этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок недоумения с укором
Бэйэбит арыычча сылдьаммыт кырбыыр да дьоммут атыттар дии. Амма Аччыгыйа
Хаалары саҥарар халлаан да дьоҥҥут. П. Тобуруокап
Киһи бэйэтин билиммэтэ диэн сүрдээх даҕаны. В. Яковлев. Арааһы да истэбин оҕолоор! А. Федоров
△ Сэниир дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок пренебрежения
Сибиинньэлэрин да кыайан көрбөккө сылдьан, эмиэ тугун маһай-отой даа! В. Яковлев
Чээн, бу эн Куһаҕан Кууһума уола, миигин үөрэтэҕин дуо? Киһи да күлэр ээ. Г. Колесов
△ Сөбүлэһии, көҥүллээһин буолуон сөп дии санааһын дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок согласия, разрешения, допущения
Баҕар, куотан иһэн өлүүм даҕаны. Эрилик Эристиин
Ол дьон билигин сирэйдэринэн бааллар. Дьөрү ыйытыҥ даҕаны. М. Доҕордуурап
Чэ, барыахха даҕаны, аны кэргэннээх киһи буоллаҕым дии. С. Ефремов
△ Баҕарыы, ымсыырыы дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок пожелания, зависти
Оо, итиннэ олорпоттор даҕаны! Н. Габышев