несов. ытаа, ытаан марылаа.

марылаа диэнтэн холб. туһ. Ийэлэрэ ытыырын көрөн, аны оҕолоро марыласпыттара. Н. Якутскай

сов. ытаан бар, марылаан бар.

аат. Саҥа таһааран улаханнык ытааһын (элбэх буолан). ☉ Громкий плач, рёв, рыдание. Биир саас халаан уута бөһүөлэк дьиэлэрин ылан истэ, уулуссанан тыынан усталлар, быһылаан, иэдээн, көһүү, марылаһыы, ытаһыы… «ХС»

с. ытааһын, ытаан марылааһын, ытыыр саҥа.

туохт. Биһик ырыатын ыллаан кыра оҕону утут. ☉ Подпевать колыбельную песню, баюкать ребенка
Борис оҕо сааһын өйдөөн кэлбитэ. Ийэтэ кинини эмиэ үкчү итинник бээйдээн утутара. «Кыым». [Ийэтэ] оҕотун эмиийдээн баран, утутаары бээйдии хачайдаан көрдө да, оҕото ону истиминэ буола-хаала ытаан-марылыы истэ. ДСНТ

сов. разг. 1. (начать сильно реветь) орулаан бар; 2. (начать сильно плакать) ытаан марылаан бар.

I
хара лаһыр фольк. — туох да сырдыга суох биир килиэ, хара килиэ. ☉ Сплошь тёмный, чёрный, мрачный
Дьах тары таптаабатах, Дьаарай өлүү сыттаах, Хара лаһыр уолаттардаах Хат буолан көрбөтөх Ханаҕар хара Хапсыыра куо кыргыттардаах [эбиттэр Аллараа дойдуга]. П. Ойуунускай
Ыктахха даҕаны симэһин тахсыбат көрүҥнээх хара лаһыр дьахтар торбостуу марылаабытыттан Булумдьу со һуйан хаалар. Л. Попов
II
даҕ., кэпс.
1. Лаһыгырас, түргэн. ☉ Звучный, скорый (о шаге, напр., лошади)
Оҕуһун миинэн, лаһыр айанынан дьиэтин диэки таҥкычахтаппыта. Сэмээр Баһылай
2. көр лаһыгырас II
2
[Эбэ] кыпкыһыл лаһыр соботун туттаран, үөрэн кылапачыйар кэмэ бэҕэһээҥҥи курдук. «ХС»

туохт., кэпс.
1. Кими, тугу эмэ төттөрү-таары, уҥа-хаҥас, үөһэ-аллара хамсат, биэтэҥнэт (хол., оҕо биһигин, оҕону). ☉ Приводить что-л. в колебательное движение из стороны в сторону или сверху вниз, качать, укачивать кого-л. (напр., о люльке с ребёнком)
Смирнов эдэр уолу үөс батааска биэрбэккэ кыайарга сорунан харса суох хачайдаан, сүһүөҕүн булларбакка умсарыта тыытан, уҥа, хаҥас атаҕынан тэбиэлээн барда. Е. Неймохов
Оҕотун …… хачайдаан көрдө да, оҕото ону истиминэ буола-хаала ытаан марылыы истэ. МС Т
Ыалдьыбыт сылгы сотору-сотору атахтарын уларытан үктэнэр, төбөтүн үөһэ-аллара хачайдыы турааччы. СИиТ
Муора кыра долгуннаах этэ, тыыны хачайдыыра. ССС
2. Кими эмэ эҕэрдэлээн, чиэстээн өрүтэ быраҕаттаа. ☉ Подбрасывать кого-л. на руках вверх, выражая восторг, восхищение, качать
«Хачайдыаҕыҥ!» — Хачайдаары сарбаҥнаһан баран, Мотяттан экчи аккааһы ылан эрэ тохтоотулар. Далан
Үөрүү-көтүү, бырааһынньык бэйэтинэн тиийэн кэллэ буолбаат! Колябытын хачайдыыбыт, өрүтэ тамныыбыт. ВВ ТТ
Аармыйаттан кэлбит саллааттары салгыҥҥа хачайдыыллар, саба түһэн уурууллар. КНЗ ТС
3. Айанныыр кэмҥэ олорон иһэр киһини хамсат, сахсый (тиэхиньикэни этэргэ). ☉ Трясти, укачивать, потряхивать кого-л. в дороге (о каком-л. транспортном средстве)
Степан, оптуобус хачайдыыра бэрдин иһин, гааһын кыратык аччатан биэрбитигэр, намыраабыкка дылы буолла. Хоро Бүөтүр
Сөмөлүөт аллара түспүтэ, хачайдыыра арыый мөлтүү быһыытыйбыта. «ХС»
4. Туох эмэ убаҕаһы носуоһунан хантан эмэ оборторон ыл. ☉ Извлекать откуда-л. и подавать куда-л. что-л. жидкое с помощью насоса, качать, откачивать
Кумахтаах куулунан Дьөлөҕөһү бүөлүү кыстыыллар, Ууну хачайдаан, төттөрү таһан, Балыктарын быыһыыллар. С. Данилов
Түүннэри-күннэри тохтоло суох тимир, сахалыы эттэххэ, «таҥыылар» ньиэби сир түгэҕиттэн хачайдыы тураллар. КНЗ ОО
Эвкалиптар сиргэ дириҥник киирэр силистэрэ улахан кыамталаах носуос курдук сииги «хачайдаан» ылаллар. КВА МГ
5. Тугу эмэ тугунан эмэ (хол., салгынынан, гааһынан) носуоһунан үрдэрэн толор. ☉ Наполнять что-л. воздухом или газом с помощью насоса, качать, накачивать
Лөгөнтөй, киһи ууммут носуоһун ылан, «Жигули» көлөһөтүн салгынын хачайдаабытынан барда. В. Титов
Улахан аквариум уутугар салгыны анал приборунан хачайдаан киллэрэллэр. СМН АҮө
◊ Хачайдыы сиик (анньыы) — сиик арда суох буоларын курдук иннэни төттөрү-таары анньан тигии. ☉ Разновидность стежка: ручной петлеобразный (шов «назад иголку»)
Хачайдыы анньыы — чабычах ойоҕоһун сиигэ. НБФМУу СОБ. Хачайдыы сиигинэн кыл ситиинэн тиктэххэ, ордук бөҕө уонна көстөрө да үчүгэй буолар. ГПП ТО