плакать, рыдать; хомойон ытаа = плакать от обиды.

туохт. Саҥа таһааран улаханнык сарылаан ытаа. ☉ Громко навзрыд плакать, рыдать, реветь
Оҕо өрө мэтэрийэ-мэтэрийэ ытаан марылыыр. Н. Якутскай
Дьиэ иһинээҕи аймааһынтан оҕо уһуктар, ытаан марылыыр. Н. Заболоцкай
[ Наташа] ыстанан тиийэн олоро түстэ да, ытаан марылаан баран, өргө диэри кыайан уоскуйбата. Л. Толстой (тылб.)

сыһ. Ис-искиттэн эймэнийэн эбэтэр уйаҕастык, аһыннарардыы (ытаа). ☉ Громко, судорожно, жалобно (рыдать, плакать)
Мин бэйэбин дьоло суоҕунан ааҕынарым уонна ньиккирэччи ытыахпын баҕарарым. А. Фёдоров
Биирдэ истэ биэрбитэ Били дьиэтин иһигэр Ньирэй оҕо саҥата Ньиккирэччи ытаата. И. Чаҕылҕан
Онуоха туран, бу биис ууһун дьахталлара ньиккирэччи ытаспыттар, эр дьоннор дириҥ санааҕа, улахан кутурҕаҥҥа түспүттэр. М. Горькай (тылб.)

сыһ.
1. Ньирилээн иһиллэр, тыаһыыр курдук. ☉ Издавая, производя гулкие, грохочущие звуки
Кута-тохто Ардах түстэ, Курулаччы, Ньирилэччи. Күннүк Уурастыырап
Этиҥ ньирилэччи эттэ, Чаҕылҕан күлүбүрүү чаҕылыйда, …… Ардах барылыы ардаата. ДВ О
2. Эрчимнээхтик, бүтэҥитик (хол., ытаа). ☉ Громко, навзрыд (напр., рыдать)
Ньирэйэ биир сарсыарда Иһэ ыалдьан аһааҕырда: Мэҥирээбэт, саламмат. Нина хайыан булбата — Ньирилэччи ытаата. Р. Баҕатаайыскай

туохт., кэпс. Эрэйгин, кыһалҕаҕын аһыныы эрэйэр курдук арахпакка кэпсээ. ☉ Плакаться, роптать, сетовать на невзгоды, рассчитывая на понимание, жалость. Онтон ордук уйадыйа Онолуйан суланна: «Аны кэлэн кимнээх буолан, Кимим миигин быыһыаҕай?» Күннүк Уурастыырап
Уулаах атаҕын үлүтэн, быйыл кыһыны быһа лип сыппытын туһунан сулана кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
Быйыл ардахтаах буолан, ходуһалара ууга хаалбытын суланан туран кэпсээтилэр. «ЭК»
ср. ДТС, тюрк. йыҕла, йыҕлан ‘плакать, рыдать’

туохт.
1. Харах уутун наһаа тоҕон айман, саныы-саныы ытыы сырыт. ☉ Часто плакать, рыдать
[Долгунуоп:] Ол дьон билиҥҥэ диэри кэмсинэн, ытыы-соҥуу сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Бачча таптаһан баран, айан киһитэ ааһа туруоҥ, …… мин ытыысоҥуу хаалыах бэйэкэм дуу? Болот Боотур
Мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр ама ким өрүү хомойо-санааргыы, ытыысоҥуу сылдьыан баҕарыай?! «ХС»
2. кэпс. Улаханнык, уһуннук, омуннура-омуннура ытаа (оҕону этэргэ). ☉ Заливаться слезами, плакать взахлёб (о ребёнке)
[Балааҕыйа:] Мааҕын Тигээйилэр оҕолоро кырбаатылар диэн ытаан-соҥоон бараҥҥын, аны мээчик оонньоон эрэҕин дуу? Амма Аччыгыйа
Арыт бэрт кыраттан Ытаан-соҥоон барар, Атаахтыыра киирэн, Ыскайданан турар. Күннүк Уурастыырап
Үтүөрэн испит Маайыкка ырыата-хоһооно букатын иһиллибэт буолла, кыраадыһа тахсан ытыыр-соҥуур. Айысхаана

I 1. новый || новое; саҥа дьиэ новый дом; саҥа олох новая жизнь; Саҥа дьыл Новый год; саҥаны олохтоо = внедрять новое; 2. нареч. 1) вновь, снова; саҥа оҥор = делать что-л. вновь, снова; 2) только что; впервые; саҥа кэллим я пришёл только что; кини куораты саҥа көрдө он увидел город впервые # саҥа төрөөбүт оҕо новорождённый; ый саҥата см. ый .
II 1) голос || голосовой; дьон саҥалара иһиллэр слышны голоса людей; көтөр-сүүрэр саҥата голоса животных; 2) речь; киһи (саҥарар ) саҥата человеческая речь; саҥатыттан маппыт он лишился дара речи (от страха, болезни); саҥатын хоһооно иһиллибэт смысл его речи не понятен; 3) перен. болтовня, многословие; кини саҥатыттан салтым мне надоела его болтовня # саҥа аллайыы грам. междометие; саҥа гын = разг. укорять; осуждать; саҥа таһааран ытаа = рыдать; плакать навзрыд.

туохт.
1. Улуйар курдук саҥата таһааран санаарҕабыллаахтык унаархайдык ытаа, ыллаа, ынчыктаа, оннук дорҕоонноохтук иһилин. ☉ Петь, рыдать, стонать протяжно, тягуче при сильном горе или от боли
Мавра оһоҕун чанчыгар, сырдык хараҥа былдьаһыытыгар, күлүк курдук, сүөдэллэн олорон: «Айа даа!» — диэн үөрэммит үгэһинэн сыналыйан ылла. М. Доҕордуурап
Кыыс эрэйдээх Сэниэтэ эстиэр диэри Ытаан сыналыйда, Уҥмуттуу, утуйбуттуу дуу Улугуран сытта. С. Зверев
Таһырдьа буурҕа сирилиир, түннүккэ ыйылаан, өрө сыналыйан ааһар. А. Фёдоров
2. Сыыллар курдук бытааннык, салгытыылаахтык, ыараханнык бар, айаннаа. ☉ Двигаться медленно, тяжело, надоедливо долго
Тырахтарыыс уол, ыраах от тиэйэ барбыта, икки хонон сыналыйан кэлбитэ. П. Аввакумов
[Лидия Гаврильевна] дьүөгэтигэр быһа сыналыйан тиийбитэ. В. Титов
Локомотив сүүрбэттэн тахса вагону соһон баран, хара буруонан тыынан сыналыйан иһэр. А. Чехов (тылб.)
ср. монг. шаналах ‘сокрушаться, скорбеть; страдать, мучиться’

тыаһы үт. туохт.
1. Бүтэҥитик ньирилээн тыаһаа (хол., өрүһү этэргэ). ☉ Производить непрерывный клокочущий глухой шум (напр., о реке)
Өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, туох да бэйэлээх тохтотуо суох курдук ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
Индигиир эбэ баараҕай, хойуу тирэхтэри, тиит мастары бүрүнэн устан ньиккирии, быыстала суох күрүлүү-харылыы сытар. Н. Заболоцкай
2. Ис-искиттэн эймэнийэн эбэтэр уйаҕастык, аһыннарардыы ытаа. ☉ Рыдать, плакать громко, судорожно, жалобно
«Үөрэтэн баран саллаакка ылар буоллаҕа дии…» — Сарахыс эмиэ ытаан ньиккирээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
[Уол] тугу да саҥарбакка ытаан ньиккирээн барбыта. Эрилик Эристиин
3. көсп. Үчүгэйдик байылыаттык, кыахтаахтык олор, оннук олохтоох буол. ☉ Жить богато, в достатке, крепким хозяйством
Субу аан дойду Иччитэ буолан ньиккирээбит, Аҕырыалаах ньилбэктээх, Буруускалаах түһэхтээх, Көҕүөр курдук эмиийдээх …… Аан дойду иччитэ Аан Алахчын хотун. П. Ядрихинскай
[Умнаһыт:] Оҕонньордоох эмээхсин, баайы бастааҥ, тоту куотуҥ, сир ойбоно буолан ньиккирээҥ, таркаайы чалларыына, омоллоон уйгута буолан олоруҥ. Н. Түгүнүүрэп
Ийэм ыал буолан ньиккирээн олорор дьоҥҥо тахса сылдьыбатахтыы: «Оо, атахтаах буолан баран, оҕолорбор тахса сылдьыбыт киһи!» — диэхтиир. В. Иванов
ср. бур. нэрхирэ ‘производить сильный шум’

туохт.
1. Улуй, уһуннук эҥээритэн улуй (бөрө, ыт туһунан этэргэ). ☉ Выть, завывать, подвывать (о волке и собаке)
Кырбый [ыт аата] төбөтүн халлаан диэки ньолоччу туттан олорон, уларыйан хаалбыт куолаһынан улуйан онолуйда. Н. Лугинов
Бөрө ойуур саҕатыгар тахсан, ыйы одуулуу олорон, уһуннук улуйан онолуйбута. Р. Кулаковскай
Онтон аны ампаар кэннигэр сыппыт улахан ыттара улуйан онолуйан киирэн барбыта. В. Яковлев
2. Уһуннук эҥсиилээхтик ытаа (оҕо туһунан этэргэ). ☉ Долго и горько плакать, плакать в голос, рыдать
Марба оҕото онолуйа-онолуйа ытыыр. Күндэ
3. көсп. Улаханнык эҥээриччи тардан саҥар. ☉ Говорить громко и протяжно
Илэ бэйэҕинэн, чахчы дьүһүҥҥүнэн көһүн, киһилии кэпсиэ, сахалыы саҥар, урааҥхайдыы онолуй! Ньургун Боотур
Урааҥхайдыы онолуйда, Сахалыы дьалыһыйда, Айыы дьөһүөлдьүт ойууннуу Алҕаан аҥааттан киирэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Араҕастыйбыт астаах Аарыма кырдьаҕастарым …… Уһуйан кэбиспиттэрин …… Онолуйа туойдаҕым. П. Ойуунускай
4. көсп. Тохтобула суох мөх, үөх (үрүҥ хараҕы өрө көрдөрбөт гына). ☉ Беспрестанно ругать, бранить кого-л., кричать на кого-л.
Оҕолорун онолуйан-онолуйан Буомурдан кэбиспит, Ыалларын ыыстаан-ыыстаан Ыксаласпат гыммыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. кирг. онтоло ‘кряхтеть, стонать, тихо блеять’