туохт. Ньиэмэстии саҥар. ☉ Говорить на немецком языке
Мин саха, мас саха эрээри, Махтанан «рахмат» диэччибин, Мин дириҥ иэйиибин этээри, Өйдүүбүн ньиэмэстээн эрэрбин. С. Данилов

симиир иһит көр иһит III
Оҕонньор …… махтанан биир симиир иһит кымыһы ыыппыт. И. Гоголев
Икки симиир иһиккэ биирдиитигэр сүүс биэс уон лиитэрэ кымыс кырылыы кыынньа турар. «ХС»

аат., хом. суолт. Сир үрдүгэр олорооччу киһи барыта. ☉ Человеческий род, человечество
Кэллэҕим бу аата, дьэ кэрэ, Ийэ сир эргийэр киинигэр, Дьон аймах кэскилин эрэлэ Тутуллар-айыллар биһигэр! Күннүк Уурастыырап
О, мин хаан уруу Сэбиэскэй норуотум! Эйиэхэ дьон аймах махтанан, Бокулуон ууруохтун! Эллэй
Ханна да ырааппакка туран, Тамерлан куорат норуотун көрбүт киһи дьон аймах икки кылааска хайдыспытын чопчу билиэн сөп этэ. Эрилик Эристиин

аат., кэпс. Сүөһү тааһын уҥуоҕа суох сыалаах чараас этэ. ☉ Жирная нежная филейная часть, прилегающая к тазобедренной кости животных
Оҕонньор биһиэхэ махтанан-баһыыбалаан, байтаһын бургунас намылдьыарыттан киилэ холобурдаах эти буор босхо туттаран кэбистэ. Н. Босиков
Таптыыр дьонугар атах эттэн намылдьыарын быһа охсон быраҕар, сөбүлүүр дьонугар сүгэһэр тухары иһи-үөһү хаалаан ыытар. И. Бочкарёв
ср. монг. намилхай ‘мясо на крестце у барана’

туохт., кэпс. Ымпыгар-чымпыгар тиийэ олус толорутук, сиһилии эт, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать очень обстоятельно, во всех подробностях
Мин Байанайга махтанан, балачча сиэллээн-кутуруктаан алҕаатым. Ф. Софронов
Бэрт да кыраны иһиттэхтэринэ, сиэллээн-кутуруктаан, олоххо буолуохтааҕын, кэлиэхтээҕин сылыктаан, бөлүһүөктээн кэпсииллэр. Н. Босиков
Киһи улаҕалаах санааны, дириҥ иэйиини бэйэтигэр баар, үөскүү сылдьыбыт эрэ буоллаҕына этэр кыахтаах. Тылы эрийэн-мускуйан, этиини сиэллээн-кутуруктаан ону ситиспэккин. «ХС»

аат. Улаханнык ытыктаан, убаастаан, ас арааһын тардан ыалдьыттатыы. ☉ Обильное угощение, роскошный прием
Арыгыта, аһа, күндүтэ-мааныта, дьиэтин-уотун килбиэнэ, табаарын дэлэйэ — барыта бу хараҕар баар. Болот Боотур
Уолаттар аһаан, күүс-уох киллэринэн, оҕонньор күндүтүгэр-маанытыгар, сүбэтигэр махтанан бараннар …… ыйыллыбыт туһаайыы устун айаннаабыттара. КНЗ ТС
Туос иһити эмиэ ханнык наадаҕа туттулларыттан көрөн, холобур, күндүгэ-мааныга, сайыҥҥы ыһыахха эбэтэр сүктэр кыыска энньэ биэрэр туос ыаҕайалары тигэллэрэ. ПСН УТС

туохт.
1. Биир сиргэ уһаты-туора сырыт, кэл-бар. ☉ Ходить взад-вперёд, кружить на одном месте
Саҥа түспүт сыа хаарга эһэ суола чээччэйбит. В. Титов
Кырынаас чээччэйбит бу манан, Ол онон солоҥдо бугуйбут, Быйаҥ хаар аатыгар махтанан Баар кыылым барыта суруйбут. В. Дедюкин
Сарсыныгар кэлэн айаларын көрбүтэ, саһыла, сэмээр кэлэн баран, айаларга чугаһаабакка, тула чээччэйбит уонна баран хаалбыт. ЧМА СТС СЭ
2
чэчиргэт диэн курдук. Саас муус көтөҕүллүөн иннинэ, баҕаналары хам ыла тоҥмут мууһу тула чээччэйэн көйүллэр. СДН СФУуХМ
Скульптор баһаам улахан ньыгыл мыраамартан биэс аҥаар миэтэрэ үрдүктээх «Давид» диэн статуяны чээччэйэн оҥорбута. АЕВ ОҮИ
Биир сыарҕабытын муус хам ылан кэбиспит. Ону сүгэнэн чээччэйэн хоҥнордубут. В. Арсеньев (тылб.)

туохт.
1. Кими эмэ уруйдаан, быраһаайдаһан, эбэтэр махтанан, тобуккун бокутан тоҥхой, бокулуоннаа. ☉ Кланяться, делать поклон кому-л. в знак приветствия, прощания или почтения, благодарности
Сэрии тойоно, күн судаарын уруйдаан үстэ сүгүрүйэн баран, кыһыл көмүс бакаалын өрө ууммута үһү. П. Ойуунускай. Тогойкин Ивановтаах Фокин диэки сүгүрүйдэ: «Хайыһар бэлэм, табаарыс капитаннар!» Амма Аччыгыйа. [Маттаҥаа] санаарҕаабыттыы тыһыргыыр көмүлүөк оһоххо сүгүрүйдэ: «Аал уот иччитэ, быраһаай!» И. Гоголев
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык сыһыаннас, кими эмэ олус убаастаа, үчүгэйдик санаа. ☉ Почитать когочто-л., преклоняться перед кем-чем-л., уважительно относиться к кому-чему-л.
Кэрэ кыыс, толуу дьахтар, Эһиэхэ сүгүрүйэбин, Эһиги суоххут буоллар Поэт буолуо суох этим мин. И. Гоголев
Ийэ... Ити тылга бэринэ, сүгүрүйэ, Ыллаан, күнү көрбүппүт. И. Федосеев
Баабыр, өбүгэлэр үгэстэригэр сүгүрүйэр иэһин боруостаабыт киһи быһыытынан, омуһах диэки аргыый, ол эрээри чиҥ-чиҥник хардыылаабытынан барда. Н. Заболоцкай
△ Ханнык эмэ таҥараны эбэтэр туох эмэ үрдүкү күүһү итэҕэй, таҥара курдук ытыктаа. ☉ Почитать что-л. как божество, веровать
Киһи айылҕа сокуоннарын билбэтиттэн сылтаан, туох эрэ үрдүгү булан, онуоха сүгүрүйэ сатыыра. Н. Лугинов
Кырдьаҕастар бары даҕаны сиргэ-уокка наһаа сүгүрүйэллэрэ итиэннэ биһигини сүгүрүйэр буоларбытыгар уһуйаллара. И. Сосин
Саха өбүгэлэрэ чопчу ханнык маска сүгүрүйбүттэрэ буолуой диэн боппуруос үөскүүр. «Чолбон»
3. көсп. Кимтэн эмэ тугу эмэ оҥороругар көрдөс-ааттас. ☉ Просить, упрашивать кого-л. о чём-л.
Бары үөрүүнэн хотойу Баһылыгынан талбыттар, «Сөрүүн сири бул!» — диэн Сүгүрүйэ турбуттар. С. Васильев
«Чэ, кэлэн, хоноһолор, аһааҥ», — диэн Дыгын бэйэтинэн сүгүрүйбүт. Эрилик Эристиин
Улуус тойотторо туох дииллэр, сүгүрүйэн көрүөм. Сарсыҥҥы мунньахха тахсан, Куһаҕан Ньукулай уолун самнараллара сөп этэ. М. Доҕордуурап
♦ Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн <хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан> эрэбин көр сүһүөх
Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэ, хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйа турабыт. Ньургун Боотур
Көрдөһөн сүһүөхтээх бэйэлэрэ сүгүрүйэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Үтүө булкунан үтэлээбиккэр хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн тураммын ахтаах арыынан аһатан эрэбин! И. Семёнов
<Үс бараа хара> күлүгэр сүгүрүй — <үс бараа хара> күлүгэр үҥк диэн курдук (көр күлүк). Күн өркөн ууһун Күүстээх оҕотугар, Үс бараа хара күлүккэр Үстэ сүгүрүйдэҕим буоллун. П. Ойуунускай
Илиибин түөспэр туттан Эн күлүккэр сүгүрүйэбин. И. Гоголев
Үрүҥ аанньалларым, сиэстэрэ кыргыттар, Эһиги үс күлүккүтүгэр сүгүрүйүөм, Эмп сыттаах дьикти дууһаҕытыгар. Н. Босиков
ср. тув. сөгүрүүр ‘поклониться, поклоняться (почитать)’, уйг. жүкүнмэк ‘становиться на колени, преклонить колени’

аат.
1. Сир үрдүнэн үөһэ көстөр куйаар барыта, урсуна. ☉ Небо, небеса
Халлааҥҥа болоорхой тоҥ былыт көтөр. Н. Якутскай. Күндэлэс халлааҥҥа Күөрэйдэр күөрэйэн, Дьоҕустуур бэйэтэ Дьурулаан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Халлаанныын, уулуун, дьэрэлийэн, Көрүөххэ тоҕо үчүгэйэй!.. И. Гоголев
2. Күн-дьыл туруга: ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала, о. д. а. ☉ Погода
Ычча, халлаан тымныйбыт. В. Гаврильева
Дьэ, сүгүн ыстарбат халлаан буолла. П. Егоров
♦ Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан фольк. – аҕыс дьапталҕалаах, араҥалаах халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ араҥалаах дэнэрэ). ☉ Небо в восемь рядов, восьмислойное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан алын кырыытыгар [Үрүҥ Аар тойон баара]. П. Ойуунускай
Субу аҕыс хаттыгастаах Араҕас маҥан халлаан …… Айыллан үөскээн турдаҕа. П. Ядрихинскай
Аһаҕас халлаан анныгар көр аһаҕас. Ол эрээри, бу маннык кыра оҕолордуун таһырдьа, аһаҕас халлаан анныгар, хаалар сүрэ бэрт. Н. Якутскай
[Айанньыт кэпсиир] Сорохпут аһаҕас халлаан анныгар сулустары одуулаһа сытан утуйан хааллыбыт. И. Данилов. Былыттаах (күннээх) халлааҥҥа быкпатах көр былыт. Кыыстара былыттаах халлааҥҥа быкпатах мааны оҕо эбитэ үһү. <Киэҥ> халлаан киһитэ (дьоно, кыыла) кэпс., сэмэ. — тугу да сатаабат, мэник, оттомо суох киһи (абарбакка сымнаҕастык этэргэ тут-лар). ☉ соотв. не от мира сего (букв. человек неба). «Оо, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии!» Амма Аччыгыйа
Халлаан дьоно! Бачча үчүгэйгэ сатаан киһилии олорбот диэн! Н. Лугинов
Мойот ыттары сатаан салайбат, халлаан киһитэ. Т. Сметанин
[Харитон оҕонньор:] Ыйыппакка ыллыҥ дуо, ол аата, уорбуккун! Чэ, быһата, халлаан кыылын курдук киһи улаатан эрэҕин! И. Семёнов
Көтүөҕүн халлаан ыраах (тимириэҕин сир кытаанах) көр көт I. Оттон били тойон Суут Балаахыр албын өйүгэр үктээн биэрбитин өйдөөн, сиргэ тимириэҕин сир кытаанах, халлааҥҥа көтүөҕүн халлаан ыраах буолар. ҮҮА
Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора. Баай, мэник иккигэ муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан. «Кыым»
Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Мэҥэ халлаан — муҥура биллибэт үрдүк халлаан. ☉ Высокое вечное небо
Иннибэр …… сыгынньах сымара таастаах үрдүк араҕас хайалар мэҥэ халлаанныын аалсыһаллара. Софр. Данилов. Саппахтаах сатыы маҥан халлаан фольк. — лоскуй былыттардаах, намтаан көстөр өлбөөркөй халлаан. ☉ Мутно-ватное, белёсое низкое небо с клочковатыми облаками
Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Дьөгүөрсэ Тырынкаайап сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан эргийэн кэллим диирэ. Н. Якутскай
Сиртэн халлааҥҥа тиийэ (диэри) көр сир II. Бастакы уруокка аны Гавриил Семёнович сиртэн халлааҥҥа тиийэ хайҕаата. Н. Босиков
Биһиги оҕобутугар көмөлөспүккэр ийэлээх аҕата сиртэн халлааҥҥа тиийэ махтанабыт. «ХС»
Сэттэ халлааны сууһар көр сууһар. [Өкүлүүн] сэттэ халлааны сууһарда, сирэйгэ биэртэлээн барда. «Чолбон». Уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут көр уллуҥах. Оҕо үөрүүтүттэн уллуҥаҕа сири билбэт, хараҕа халлааны билбэт буолбут. Халлаан балык өлө буолуута — халлаан сырдыы-сырдаамына гынан эрдэҕинээҕи кэмэ. ☉ Время перед началом рассвета, предрассветные сумерки
Саха дьоно халлаан балык өлө буолуута диэн тыллаах буолааччылар. Айталын
Халлаан бүтэйинэ — күн бүтэйинэ диэн курдук (көр бүтэйинэ). Сарсыарда халлаан бүтэйинэ туран ыкса киэһэҕэ диэри сыыдам табатынан күндү түүлээҕи сойуолаһар. ҮҮүДь. Халлаан бэлиэтээтэ — саас кэлэн, сылыйыан иннинэ, быстах кэмҥэ күн уота итийэн ириэрэрин, от-мас төрдүн, суолу быһа сиирин, таммаҕы таммалатарын этэллэр. ☉ Кратковременное потепление перед наступлением весны, во время которого начинается капель с крыш, деревьев (букв. небо пометило; по народным приметам, это означает, что через месяц устойчиво потеплеет)
Бүгүн халлаан бэлиэтээтэ. Күнүскү аһылык саҕана чигди быһыта сиэһэн барда. В. Яковлев. Халлаан дьыалата — туһата суох, таах хаалар туох эмэ (хол., үлэ). ☉ Бесполезное дело. Дмитриев оту субууттан кэбиһэргэ эппитин холкуостаахтар сөбүлүү истибэтэхтэрэ. «Халлаан дьыалата, — дэһиспиттэрэ сорохтор, — от тохтон хаалыан сөп». «Ленин с.». Халлаан суруга — элбэх алҕастаахтык, сыыһа толоруллубут, дьиҥэ суох докумуон. ☉ соотв. филькина грамота (букв. небесное письмо)
Ол кини ыыппыт «докумуона» диэн — халлаан суруга. НАГ ЯРФС II
Халлаан суруксута — 1) көр суруксут. Сахаар, бу туох халлаан суруксутун миэхэ сирдээн аҕаллыҥ? И. Гоголев; 2) ким да көмөтө суох бэйэтэ ааҕар-суруйар буолбут киһи. ☉ Научившийся читать и писать самостоятельно, самоучка
Кини оҕо эрдэҕинэ оскуолаҕа үөрэнэн көрбөтөх эбит. Онон кинини, кини тэгил дьоннорун барыларын ааттыылларын курдук, халлаан суруксута диэн ааттыыллар. А. Бэрияк
Баһылай Уһунуускай халлаан суруксута этэ. СТТТ. Халлаан сырыыта — туох да туһата суох, кураанах, халтай сырыы. ☉ Напрасная, бесполезная поездка (букв. небесная поездка)
Бүгүн куоракка киирэн наадабытын булбакка таҕыстыбыт, халлаан сырыыта буолла. НАГ ЯРФС II
Үчүгэйдик тэриммэккэ эрэ, кыһыҥҥы айаҥҥа барар халлаан сырыыта этэ. В. Арсеньев (тылб.). Халлаантан аста кэтэс — туох эрэ чуолкайа суоҕу, биллибэти наһаа өр кэтэс, күүт. ☉ соотв. ждать у моря погоды
Халлаантан аста кэтэһэн олорумаҥ. Хал- лаантан түс көр түс I. [Ойуурап:] Ас халлаантан бэйэтэ түспэт, киһи үүннэрэр, киһи оҥорор. С. Ефремов
Киһиэхэ барытыгар биллэрин курдук, ас-таҥас халлаантан түспэт. И. Аргунов. Халлаантан ыл — туохха да олоҕурбакка, сигэммэккэ суоҕу, буолбатаҕы эт, кэпсээ. ☉ соотв. брать что-л. с потолка (букв. брать с неба)
Оттон киһим буоллаҕына, киһи куйахата күүрэр араас сыыппараларын, бырыһыаннарын халлаантан ылан эттэр этэн истэ. «Кыым». Халлаан тыла (тойуга) — мээнэ, онно суох тыл, кэпсэл буолбат тыл, солуута суох тыл. ☉ Вздор, чепуха, глупости; ерунда на постном масле
Халлаан тылын тыллаһыма, Хаанныыр адьас сатаммат, Иирбит киһиҥ хааны көрөн, Эбии бэргиир идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Ити барыта халлаан тойуга, истимэҥ төрүт. А. Сыромятникова
«Халлаан уолабын» дэнэн Халлаан тылын тылласпыппын, Аҕам үтүөтүн мэлдьэһэн, Алҕастык да саҥарбыппын. Урсун. Тэҥн. хой баһа тыл; хойгур тыл. Халлаан уола түөлбэ. — мэник оҕо. ☉ Озорник, шалун (букв. небесный мальчик)
Кыра сурдьум, дьэ, халлаан уола. Халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан көр муора. Арыгы испит киһи дьону дэҥниэм диэн сэрэнэн бэрт! Хата, халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан буолуо. Софр. Данилов
Халлаан хара сааппаһа (тыала) көр сааппас. Халлаан хара сааппаһа Хаһыыра ытылынна, Сири көрдөрбөт, Сили силлэппэт Силлиэ буолла. П. Ойуунускай
Халлаан хара сааппас тыала Кыыһырбахтыы сатыылаан, Күммүн сабан, күлбүн ыһан, Күдэн гынан көтүттэ?! Күннүк Уурастыырап. Халлааны дайбатыма кэпс. — онно суоҕу, сымыйаны кэпсээмэ, сымыйалаама. ☉ Не сочиняй, не пори чушь
Халлааны дайбатыма, доҕор! Оҕонньор арай түөһэйбит буоллаҕына, Олоохуна дьэллигэр оҕотун биэрээ ини. Күннүк Уурастыырап
Халлааны ититэн тахсаллар көр итит. Биһиги кыһыҥҥы ыйдарга биирдии сыарҕаттан итэҕэһэ суох куруҥах тиит маһы оттон хонор буоларбыт. Ол курдук уһун кыһыны быһа халлааны ититэн тахсарбыт. Суорун Омоллоон. Халлааным хараҥарда — туохтан эрэ олус куттанным, уолуйдум. ☉ соотв. небо с овчинку показалось
Көҥүһү туоруур муостаны сыыһа үктээммин халлааным хараҥара сырытта. НАГ ЯРФС II. Халлаанынан сырыт — ыра санааҕа наһаа бас бэринэн, дьиҥнээх олохтон тэй, тэйэ быһыытый, аатыгар эрэ киһи аатыран сырыт. ☉ соотв. витать в облаках. Халлааны саҥарыма — туһата суоҕу, мээнэни саҥарыма. ☉ Не говори вздор, не мели чепуху
Халлааны саҥара олорума. НАГ ЯРФС II. Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн сырыт — кимиэхэ, туохха да туһата суох буол (хол., кырдьан, мөлтөөн-ахсаан). ☉ Быть немощным — только слава, что человек
Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан Чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Халлааны туойар (тыллаһар, эрдэр) — хаалар тылы этэр; солуута суоҕу саҥарар. ☉ Нести всякую чушь; молоть вздор, чепуху; нести ахинею
«Чэ, Григорий», — диэтэ Ирина, — «күтүр булкулла итирэн баран, аны халлааны туойара буолуо» — диэн кыбыста саныы олорон. Д. Таас
Түөрт уоннаах диэн миигин этэр? Төрүт да халлааны эрдэллэр! С. Руфов
Халлааны тыллаһыма, доҕоор, итинтикэҥ сүктээри сылдьар. Н. Апросимов. <Халлааны харбаан, хайыһары миинэн>, хаары ытыһан хаалбыт — барытыттан маппыт, барытын куоттарбыт, кураанаҕы кууһан хаалбыт. ☉ соотв. остаться с пустыми руками. Халлааны хастыыр — мээнэни, солуута суоҕу, онно суоҕу саҥарар. ☉ Говорить глупости, нести околесицу
«Дьэ, бээ мин киһим туран тугу туойар эбит, эмиэ куолутунан халлааны хастыыр дуу, хайыыр», — диэн кэтэһэ саныы олордум. «Кыым»
«Ол олордубут мастаргыт ханна үүнэн чэлгийэн туралларый?» — диэн саҥалар иһилиннилэр. «Тохтоо, доҕор, халлааны хастаама», — диэн киһибин бүрүүкэтиттэн тардыалаатым. «Кыым». Халлаан эрэйэ — туһата суох үлэ, дьарык, кураанахха эрэйдэнии. ☉ Пустая трата труда, времени, энергии, усилий
Биһиги киһибит, манна хаһан да сылдьыбатах эрээри, сымыйанан халлаан эрэйин эрэйдиир быһыылаах. Н. Якутскай
Булт төрүт суох. Халлаан эрэйэ буолсу. А. Фёдоров. Халлааҥҥа тиийэ хай- ҕаа — кими, тугу эмэ олус, наһаа хайҕаа, арбаа. ☉ соотв. возносить кого-л. до небес
Аахтыҥ дуо, Өлөксөөс? Миигин халлааҥҥа тиийэ хайҕаабыттар дии. В. Гольдеров. Халлааҥҥа туойан кэбистэ — тугуттан эрэ букатын матта, тугун эрэ аны эргиппэттии сүтэрдэ (былыр баай сахалар, үөһээ айыыларга диэн ааттаан, үөр сылгыны илин диэки мээнэ үүрэн кэбиһэллэрэ үһү. Ол үүрэллэригэр таҥараҕа махтанан, ыллаантуойан, алҕаан атаараллар эбит. Бу этии онтон төрүттээх). ☉ Терять что-л. безвозвратно (букв. он отпел в небо — данное выражение связано с древним обычаем посвящать небесным богам табуны лошадей, которые гнали на восток навсегда
При посвящении пели богам хвалебный и благодарственный гимн). Биир киһи хас да сүөһү сүтүктэммит. Суукка ыҥырбыттар. «Хайдах бачча элбэх сүөһүнү халлааҥҥа туойан кэбистиҥ?» — диэбиттэр. «Кыым». Халлааҥҥа хаалла — туһата суох буолла, таах хаалла. ☉ Остаться невостребованным, нереализованным, невыполненным (о предпринятом, но не доведённом до конца деле, мероприятии и т. д. — букв. остался в небе)
Үөрэнэн иһэрим халлааҥҥа хааллаҕа. Н. Түгүнүүрэп
Мин холонуум халлааҥҥа хаалбыта. И. Тургенев (тылб.). Халлааҥҥа хардаҕастаммыкка (ураҕастаммыкка) дылы — таҥараҕа мастаммыкка дылы (таҥараҕа мастан) диэн курдук (көр таҥара)
◊ Аҥаарыйар араҕас маҥан (мэҥэ) халлаан көр аҥаарыйар
Бу уот [оһох уота] Үөһээҥҥи суостугана Суоһаан тахсан, Аҥаарыйар араҕас мэҥэ халлаан Арҕаа дьайыҥар Өлүүнү-сүтүүнү үөскэппэтэҕэ Онтон эбитэ үһү. Суорун Омоллоон
Добун маҥан халлаан көр добун. Ырааҕа биллибэтэх, Ырыата иһиллибэтэх, Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигирэр тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай
Дьолуо маҥан халлаан көр дьолуо II. Бу көстөр күөх маҥан халлаан анараа өттүгэр, Уруйдаах добун туйгун дьолуо маҥан халлаан Үрүт өттүгэр олорор. Ньургун Боотур
Килбиэннээх (килбэйэр) <киэҥ> халлаан көр килбиэннээх. Дьар курдук тымныы салгын, килбэйэр киэҥ халлаан, …… ойуур барыта дьикти, барыта кэрэ! Р. Кулаковскай
Киҥкиниир киэҥ халлаан көр киҥкинээ. Киҥкиниир киэҥ халлаан Киэбин-киэлитин кэлэлдьиппит Уордаах уот кыргыһыы кэнниттэн Умсуурдаах улуу күтүрдэр, Уораҕайдаах уот буурайдар Алдьархайдаах Аллараа дойдуга [олохсуйбуттара]. П. Ойуунускай
Күндүл халлаан көр күндүл. Үрдүк күндүл күөх халлаан, Үөрэ-көтө айхаллаан, Сырдык-тыргыл күн тыгар, Сыллыы-ууруу сыдьаайар. Күннүк Уурастыырап
Күөх маҥан халлаан көр күөх I. Бу үөһэ көстөр күөх маҥан халлаан Үрүт өттүттэн айыллан түспүппүт. Ньургун Боотур
Күөх халлааны кырсынан Көтөр аал хоту кылбайар. С. Васильев
Кылбар маҥан халлаан көр маҥан. Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлааҥҥа сүллэр этиҥ ньиргийэн, кутаа уот таҥнары сардырҕаабытын курдук, бар дьон бэркэ соһуйан, …… бука барылара, туох эрэ алдьархайтан куттаммыт курдук. П. Ойуунускай
Кыырай халлаан көр кыырай II. Үөр холууп өрө ытыллан Кыырай халлааҥҥа көтүүтэ. П. Тобуруокап
Кылбалдьыйа кый үөһэ Кыырай халлаан оҕото Кыйа көтө көттө Кыһыл тумус хопто. Т. Сметанин
Өндөл халлаан көр өндөл. Эн үктэлэ суох өрөгөйдөөх өндөл халлааҥҥар Кынат кытаанаҕын оҥостон кыһыыра көттүм. С. Данилов
Бу өндөл халлааҥҥа өрө үүммүт үөрбэ таастары одуулаһа-одуулаһа, оргууй хааман иһэбин. А. Кривошапкин (тылб.)
Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах добун маҥан халлаан көр дьуларый. Үрдүгэ дьылҕаламматах, Үс күөгэйэр күлүүстээх, Сэттэ дьэллигир тэһииннээх, Тоҕус дьуларыйар дьулусханнаах Добун маҥан халлаан. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан миф. — үөһээҥҥи айыылар олорор сирдэрэ (барыта тоҕус халлааҥҥа олороллор). ☉ Место (небо), где живут верхние божества — айыы (букв. девятое небо). Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу, Өйдөөн истэн тур эрэ Бу мин диэтэх киһи этэр тылбын!.. Ньургун Боотур
Тоҕус халлаан кэрдиистэрэ хас биирдиилэрэ норуот быһыы-майгы, өй-санаа өттүнэн сайдыытын кээмэйинэн буолар. «Кыым»
Биһиги айыыларбыт тоҕус халлааҥҥа олороллор. А-ИНА БТ
Тохсус добун маҥан халлаан көр тохсус II. Тохсус добун маҥан халлаан, Тордуйалаах уу курдук долгуйан, Тиҥилэх кэтэҕин курдук Тиэрэ ханарыйан тахсан, Күөх чаалай уотунан Күлүбүрүү [умайда]. П. Ойуунускай
Үрдүк мэҥэ халлаан көр мэҥэ III. [Этиҥ] Үрдүк мэҥэ халлаан өрөһөтүгэр Өрө сүүрэн лүһүгүрэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үс төгүрүк хонон баран, Үрдүк мэҥэ халлааныгар Үс күлэр өркөн өргөстөөх, Үөрбэ чаҕаан уоттаах [күнэ] Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсыыта. П. Ойуунускай
Күн уоттаах аламай мэҥэ халлаан Күдэн буруону кыыһа бүрүннэ. И. Егоров
Халлаан күөх көр күөх I. Уһун ураҕаска халлаан күөх былаах тэлимниир. Н. Габышев
Чороон от сибэккилэрэ үксүн хараҥа күөх эбэтэр халлаан күөҕэ өҥнөөхтөр. МАА ССЭҮү
Халлаан оройо көр орой II. Уохтаах этиҥ үөһэ халлаан оройугар абарбыкка дылы лүһүгүрүү түһэр. А. Сыромятникова
Биһиги «яктарбыт» тутуспутунан «мессердэргэ» саба түһээри халлаан оройугар сырылаатылар. НТГ СУоС
Халлаан сиигэ көр сиик II. Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап. Халлаан сиксигэ — халлаан кырыыта, саҕах. ☉ Горизонт
Ийэ суор илин халлаан сиксигин диэки көтөн быластана турда. Амма Аччыгыйа. Халлаан суола — көтөр ааллар (сөмөлүөттэр, бөртөлүөттэр) халлааҥҥа салгынынан көтөр суоллара. ☉ Воздушная трасса
Буор суол, аспаал суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола… Сыыйыллар, сундулуйар, эргийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Халлаан сырдыыта — күн тахсан, халлаан сырдаан эрэр кэмэ. ☉ Рассвет
Түүнү ол курдук туорааммыт, халлаан сырдыыта дойдулаатыбыт. Амма Аччыгыйа
Пьер Можайскайга халлаан сырдыыта тиийбитэ. Л. Толстой (тылб.)
Халлаан тааһа көр таас I. Түөрт киилэ кэриҥэ ыйааһыннаах халлаан тааһа биир дьиэ кырыыһатын уонна үрдүн курдары түһэн араадьыйаҕа кэтиллибит. ЭБЭДьА. Халлаан умайыыта — халлаан кыһыҥҥы түүҥҥэ сардаҥаланыыта, араас өҥнөнөн дьиримнээн көстүүтэ, дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние. Быйыл хоту халлаан умайыыта хаһааҥҥытааҕар да элбэҕин бэлиэтииллэр. Халлаан ыйа — халлааҥҥа ый үүнүүтүнэн, бараныытынан ааҕыллар ый хонуга. ☉ Месяц (по лунному календарю)
Былыргы саха ыйын хонугун халлаан ыйа бараныытынан ааҕар эбит. КАЕ НТ. Халлаан эҥийэтэ — халлаан саҕаҕын үрдэ. ☉ Небосклон
Эҕэрдэлээх илин халлаан эҥийэтин диэкиттэн Иэйэхсит хотун Илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин. Ньургун Боотур. Халлаан эттиктэрэ астр. — астрономия үөрэҕэ чинчийэр космическай эбийиэктэрэ (хол., планеталар, кометалар, сулустар, галактикалар). ☉ Небесные тела. Күн — халлаан эттигэ
□ Халлаан эттиктэрин кылгас долгуннаах спектрограммалара …… дьоһуннах иһитиннэриини биэрэллэр. «Кыым». Хандыа маҥан халлаан көр хандыа
ср. др.-тюрк. халыҕ ‘небо’, маньчж. галган ‘чистое ясное небо’

1. аат.
2. Тыынар тыыннаах үктэнэн хаамар, сыҕарыйар лабаата. ☉ Нога, ноги
   Харытыана хамначчыт эрэйдээх, үүт-үкчү бэски курдук биэтэҥнээн, атаҕа ибирдээн, уу баһан иһэр эбит. П. Ойуунускай
   Онуоха ата соҕотохто ойон кээстэ... икки кэлин атаҕынан икки бороҥ куобах саҕа сири логлу тэбинэн, кутуруга сыыйыллан эрэ хаалла. Суорун Омоллоон
   Кыыла аҥаар босхо атаҕынан киһини сиритэ-хайыта сынньар. М. Чооруоһап
   Сэргэчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
3. Дьиэ тэрилэ, тутуу эҥин сиртэн өндөччү турарыгар аналлаах тирэх. ☉ Ножка чего-л. (мебели, строения и т. п.)
   Ити устатыгар мөлтөөтөр мөлтөөн иһэр уот сырдыга дьиэ эркиниттэн, сыҥаһаттан, остуол атаҕыттан хастанан оһох диэки сыҕаллан иһэр. Амма Аччыгыйа
   [Сеня] быаны аһаҕаска уган таҥнары субуйбахтаан ылан, төрдүс кириэс атаҕар баайда. Эрилик Эристиин
   Төгүрүк остуол оһох иннигэр үс атаҕын туора кэбиспит, ол таһыгар торбос ыстааннаах үс кыра уол ыалдьыттары соһуйбуттуу көрөн тураллар. М. Доҕордуурап
4. Уу хонууга эбэтэр хонуу тыаҕа синньээн тахсар уһуга, муннуга. ☉ Водное пространство, вдавшееся в сушу, или суживающаяся часть равнины, поляны
   Бэттэх, күөл атаҕын арҕаа баһыгар, оттонор кэҥэс ходуһа баар. «ХС»
   Тииттэр быыстарынан элэҥниир сырдык диэки туора хааман тахсыбыта, кинилэр ырааһыйаларын хотугу атаҕа эбит. Амма Аччыгыйа
5. Туох эмэ куһаҕан, туһаныллыбат өттө. ☉ Плохая, негодная часть чего-л.. Мас куһаҕан өттө, атаҕа эрэ хаалбыт
6. даҕ. Мөлтөх, куһаҕан, улахан көдьүүһэ суох. ☉ Неважный, плохой, не приносящий большой пользы. Барбах дьон бастаатылар, Атах дьон ортулар, Кэтэххэ сылдьааччы Кэтэҕэриин кэллэ, Оһох төрдүгэр олохтоох Уот иннигэр көһүннэ. Саха фольк.
   тюрк. адак, азак, айак
   ♦ Атаҕар (сүһүөҕэр) туруор — 1) кими эмэ улаатыннар, киһи-хара оҥор, үчүгэй буоларыгар көмөлөс. ☉ Вырастить, вывести в люди, сделать самостоятельным кого-л.
   Инньэ гынан атаххар туруордум, үөрэхтээх киһи оҥордум. С. Ефремов
   [Элбэх оҕолоох ыал] маны тэҥэ урууларын — тулаайах хаалбыт Ганя уолу иитэн атаҕар туруорбуттара. «Кыым»
   △ Туох эмэ кыаҕырарыгар, күүһүрэригэр көмөлөс. ☉ Помочь окрепнуть, встать кому-л. на ноги
   Куһаҕан салалтаттан холкуос үлэтэ улаханнык тоҕунна, саҥа тэриллибит холкуоһу атаҕар туруоруохха диэн холкуостаахтар бука бары кытаанах соругу ылыннылар. Күндэ
   Агитационнай үлэни Атаҕар туруоруохха, Актыыптар дьылҕаларын Ааныттан тупсарыахха, Маассаны кытта сибээһи Бары өттүнэн өйүөххэ. Р. Баҕатаайыскай
   Икки сыл үлэлээн, бириискэни атаҕар туруоран баран, Валентин Петрович Алдаҥҥа сынньалаҥар сайын кэлбитэ. Н. Якутскай; 2) аймаа, сүүрт-көтүт; киэҥник тэрийэн ыыт, күүһүрт. ☉ Заставлять кого-л. активно действовать, принимать деятельное участие в чем-л.
   Улахан кулуба оннооҕор ытыс саҕа ыйаах кэллэҕинэ ыксыыр, толорторо охсоору бүтүн улууһу атаҕар туруорар. Болот Боотур; 3) үтүөрт. ☉ Вылечивать, избавлять от болезни
   Кини эйигин эмтээн атаххар туруорда. Махталлаах кыыс, үчүгэйкээн кыыс. В. Протодьяконов. Атаҕар үҥк — улаханнык ааттаһан, сүгүрүйэн туран тугу эмэни көрдөс. ☉ Кланяться в ноги, сильно прося о чем-л. (букв. молиться его ногам)
   Кимтэн талаанбылдьаан ылан байбыт үһүбүн, хата ити гынан баран, дьон кыратык талааччылар, былдьааччылар атахтарыгар үҥэ сылдьыахтара. А. Софронов
   Хор, бу оҕоҥ миигин атаҕар үҥтэрээри кэлбит эбит дии. Суорун Омоллоон
   Мин, эн курдук, Унньуула Уйбаан уолун атаҕар үҥүөм суоҕа. Р. Кулаковскай. Атаҕа сири билбэт буолла — 1) олус улаханнык үөрдэ. ☉ Сильно обрадоваться чему-л., быть на седьмом небе; не чуять ног под собой
   Уол үөрүүтүттэн атаҕа сири билбэт буолла. Болот Боотур
   Дьэ, табаарыс Мэхээлэ, үөрүүбэр атаҕым сири билбэт буола сылдьар. Оҕом манна баар буолуоҕа диэн кэлбитим. С. Ефремов
   Бүөтүр атаҕа сири билбэт буола үөрэн, уу баһан таһааран, куобаҕын буһаран, ытынаан үллэстэн мииннэри-оттору сиэн, дуоһуччу утуйан турда. Р. Кулаковскай; 2) олус улаханнык куттан, уолуйа куттан. ☉ Находиться в сильном страхе
   «Тохтоо!»— диэн кэнниттэн ким эрэ саҥата хаһыытаан баран, ытан хаалбыта. Дабыыт сүүрбүтүн кубулуппатаҕа, кэннин да хайыһан көрбөтөҕө. Кини атаҕа сири билбэт. Д. Таас. Атаҕым үктэниэ суоҕа — аны төрүт сылдьыам суоҕа (үксүгэр өһүргэнэн этии). ☉ Нога моя не ступит, ноги моей больше не будет
   Үчүгэй аҕайдык кэһэтэ иликкитинэ, ити кылааска мин атаҕым үктэниэ суоҕа. Софр. Данилов. Атаҕынан куоппут — тэскилээбит, түргэнник куоппут (туох эмэ улахан кутталтан). ☉ Дать стрекача, обратиться в бегство (от какой-л. опасности)
   Арыычча бэйэтин былдьата сыста. Атаҕынан куотта. Суорун Омоллоон
   Икки сыл аастар да, өтөрүнэн атаҕынан куотуох да, сууккасокуоҥҥа түбэһиэх да чинчи Туоскуҥҥа суоҕа. Софр. Данилов
   Манна биирдэ оннук дьылга биир эдэр дириэктэр бурдугу сытытан, буруйга-сэмэҕэ тардыллан баран, атаҕынан куотан турар. С. Никифоров. Атаҕынан куоттар — тугунан эрэ куттаан, түргэнник куотарын ситис. ☉ Испугав, обратить кого-л. в бегство
   Геллерт дружинниктара демонстраннары үүртэлии сатаабыттарын бэйэлэрин үлтү үөҕэн, иһиирэн, атахтарынан куоттарбыттар. П. Филиппов. Атаҕынан эргэ барбыт эргэр. — сүктэн барбакка, тугу да ылбакка, күрээн эргэ тахсыбыт. ☉ Убежать из родного дома и тайком выйти замуж (без приданого, благословения родителей)
   Бэйэтэ кыыс дьахтар, атаҕынан эргэ баран, кырдьаҕас киһиэхэ сэлээннэммитэ. А. Сыромятникова. Атаҕын да укпат — олох сылдьыбат, киирэн да тахсыбат. ☉ Совсем не ходит, не бывает; ни ногой
   Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуох этэ. Р. Кулаковскай. Атаҕын иминэн — көрбөккө, атаҕынан бигээн. ☉ Вслепую, ощупью (идти, ходить)
   Айылҕа ити кубулҕатын кытта мөккүспүттүү, Кириһээн хабыс-хараҥаҕа атаҕын иминэн баран истэ. Д. Таас
   Көстөкүүн уола сирдээбэт буолтун кэннэ бэйэтин өйүнэн, атаҕын иминэн чугас эргин сылдьара үһү. Н. Босиков
   Дөйөр улахан дьулаан тыас кулгааҕар барчалана түстэ, хараҕын симмитинэн атаҕын иминэн ыстанна. А. Сыромятникова. Атаҕын суолун хаалларбыт кэпс. — ким эмэ сылдьыбыт, хоммут бэлиэтэ, туоһута хаалбыт. ☉ Оставлять следы пребывания, оставлять признаки пребывания. Атаҕын төбөтүнэн үктэнэн — тыаһаабакка, бэркэ сэрэнэн. ☉ Очень осторожно, на цыпочках
   Кыргыттар атахтарын төбөтүнэн үктэнэн, таһырдьа таҕыстылар. М. Доҕордуурап
   [Сэмэн] ол сыттаҕына, Сиидэрэп оргууй аҕай туран, атаҕын төбөтүнэн үктэнэн, быыс хаҥас өттүгэр барда. Күндэ. Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр — барар суолгун бэрт мөлтөхтүк, борутан эрэ көр. ☉ Еле, едва видеть дорогу
   [Аҕам] хараҕынан ыалдьан сытар. Арыычча атаҕын тумсун сирдэтэр буолан баран кэпсэтиэм диир. А. Софронов. Атаҕын тэҥнээ — өлөр. ☉ Убивать кого-л. (букв. ноги его подравнивать). Ол күтүр өстөөҕү бэйэтин курдук бандьыыт атаҕын тэҥнээбитэ. Атаҕын тэҥнээбит — өлбүт (үксүгэр күлэн, эҕэлээхтик эбэтэр сэтэрээн этэргэ тут-лар). ☉ Протянуть ноги (чаще всего употр. с чувством злорадства, ехидства)
   Кырдьыга, атаҕын тэҥниэх киһини [Макаары] сарсыҥҥытыгар луохтуур кэлэн өрүһүйдэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ — киэр буол, миэхэ төрүт сылдьыма. ☉ Вон, прочь отсюда, убирайся; больше не ходи сюда
   Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ. Суорун Омоллоон. Атаҕыттан ылларбыт — моһуокка түбэспит, моһуокка ылларбыт. ☉ Он попал в затруднительное положение (букв. дать схватить себя за ногу)
   Арай мин ахсааҥҥа атахпыттан ыллардым, ботаника уруогар ботугуруур эрэ буолан хааллым. «Кыым»
   Аны ол сылдьаммын Алҕас тыллаһаммын, Атахпыттан ылларыам, Арааска барыам. П. Тобуруокап. Атах анныттан алдьархай — алдьархай буолара чугас баар (атах анныгар). ☉ Беда из-за ничтожного повода
   Атаҕын анныттан Алдьархай ааҥныырын Арааран билбэтэх Алаа харах мэкчиргэ, Тугу оҥоруон булбакка, Тула эргийбит. Р. Баҕатаайыскай
   Айаххыт күүгэнэ бүтүөр диэри Айдаарбыккыт иһин, Атаххыт анныттан Алдьархай тахсыаҕын Адьас көрбөтөххүт, Атаскааннарыам! П. Тобуруокап. Атах балай — мээнэ, сирэй хоту, чопчу сыаласоруга суох, бэйдиэ (бар). ☉ (Идти) куда глаза глядят, без цели, наугад
   Баһырҕас диэн ыта, икки-үс хонукка тоҥ балаҕаны кэтии сытан баран, ыксаан, иччилэрин сүтэрэн, атах балай барда. А. Софронов
   Ойон тура эккирээтим да, мин мээнэ атах балай, тыа устун, дьиэм диэки буолаарай диэн, сүүрэн истим. Н. Неустроев
   Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар, сорохторун айанньыттар, булчуттар булан мэй гыммыттар. Күннүк Уурастыырап. Атах кээһэ тур кэпс. — барыахтаах сириҥ диэки эрдэттэн бара тур. ☉ Заранее отправиться туда, куда должен идти; хоть немного сократить расстояние, которое предстоит преодолеть
   Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. Атах мээнэ көр атах балай. Сүөдэр, байааттаҥныы-байааттаҥныы, бириискэ бөһүөлэгин уулуссатын устун, атах мээнэ сукуҥнаан иһэр. Н. Якутскай
   Оннооҕор улахан дьон муннахтарына атах мээнэ хаамаллар, олороллорун, утуйалларын умналлар диэччилэр. С. Новиков. Уол муҥнаах атаҕастаммыт абатыттан хараҕын уутунан сууна-сууна, айыллан үөскээбит аар тайҕатын устун атах мээнэ барбыт. «ХС». Атах синньигэстии түөлбэ — бэйэтин аннынан санаан, сэнээн. ☉ Считая кого-л. ниже, хуже, недостойнее себя
   Тойоммут — бэдэрээтчит Кыбытыы Кынаачай — үс сүөһү үүрээччиттэн ала-чуо, атах синньигэстии, мин үрдүбэр түспүтэ. «ХС». Тэҥн. күрүө намыһахтыы. Атах соболоҥо — 1) сорукка эбэтэр сырыыга сылдьыбыт эрэй төлөбүрэ. ☉ Вознаграждение за услугу в качестве рассыльного или за расходы какой-л. поездки
   Атаххыт соболоҥун тугу иэстэһэҕит? СГФ СКТ
   [Сэмэниискэ Сэмиэнэп:] Атаххыт соболоҥор арыыйдатын бэйэҕитигэр харанныгыт ини. «ХС»
   Аҕыйах ыалга кыыран атаҕын соболоҥун төлөтөн төннүбүтэ. «ХС»; 2) эргэр. кэргэн тахсар кыыс сыбаайбаҕа сылдьыбыт аймахтарыгар кэргэн ылар киһи эбэтэр кини төрөппүттэрэ биэрэр бэлэхтэрэ. ☉ Подарки жениха или его родителей родственникам невесты, присутствующим на свадьбе; 3) эргэр. ыалдьыттаабыттарыгар махтанан, дьиэлээх киһи ыалдьыкка биэрэр бэлэҕэ. ☉ Подарок хозяина гостю в благодарность за посещение. Атах тардыс — сатыы барыахтаах сиргэр көлөнөн, техниканан айаннаан сырыыгын түргэтэт уонна чэпчэт (үксүгэр айан суолун сороҕун эбэтэр хам-түм). ☉ Расстояние, которое предстоит пройти пешком, преодолевать на каком-л. транспорте, давая ногам отдохнуть (обычно часть пути)
   «Билбэт буоллаҕа дии, атаҕын тардыстаары гынаахтаабыта буолуо, ыксаан иһэр киһи», — диэтэ оҕонньор, билбэт буолан, дэҥнэтэ сыспыт киһини аһынар быһыынан. Амма Аччыгыйа
   Икки табабын бу Хабырыллаҕа биэрэбин, айанныырыгар, атах тардыстыа. Болот Боотур
   Түөрт уон арыыны сирэйдиир күннээх буоллахпытына, хоту дойду быһый атахтаах хараҥаччыларын — тамайа сиэлэр табаны атыылаһан атах тардыстыа этибит. Н. Босиков. Атах тириитэ баранна кэпс. — элбэхтик хааман, улаханнык эрэйдэннэ. ☉ Оставаться без ног; сильно уставать, доходить до полного изнеможения от продолжительной ходьбы (букв. не осталось кожи на ногах). Ынахтарын көрдөөн, атаҕын тириитэ баранна. Атах тэпсэн олорон — 1) тиэтэйбэккэ, дьоһуннаан, наҕылыччы, эйэлээхтик (кэпсэт). ☉ Спокойно, неторопливо, мирно (беседовать)
   Икки улуус кулубалара, атах тэпсэн олорон, бэрт үгүһү эргитэн сэһэргэһэллэр. Н. Якутскай
   Арай били атах тэпсэн олорон күнү быһа кэпсэтэллэрэ уурайда. НС ОК
   Атах тэпсэн олорон былыргыны-хойуккуну ыатарыы диэн кэлиэ дуо, суох буоллаҕа дии. Далан; 2) тэҥҥэ, тэҥнээҕин курдук. ☉ Наравне, как равный
   Үрэкиин үрдүк аатыгар, үтүө сураҕар кэтэх тардыһан олорон кэпсэтээри, атах тэпсэн олорон аахсаары, ох курдук оҥостон киирдим. Болот Боотур
   Кини, кимиэхэ да биллэ-көстө илик көннөрү уолчаан, эдэр хомуньуус, хайдах Ленин курдук улууттан улуу, сүдүттэн сүдү киһини кытта биир кэбиниэккэ атах тэпсэн олорон үлэлиэҕэй? «ХС». Атах угус кэпс. — тэҥҥэ сүүр, иэл-тиэл буол. ☉ Соперничать в беге на равных
   Ити [үс эргииргэ сүүрүү кэнниттэн тута] баттаһа барбыт ОПХ Кэнчээритигэр икки эргииргэ биир да ат атах уксубата. «Кыым». Атахха биллэр — түргэнник куот, тэскилээ. ☉ Улепетывать, давать стрекача (букв. давать знать ноге)
   Кэбигирэй Миитэрэй ойоҕо саҥарарын истэ сатаан баран, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу, таһырдьа тахсан барда, атахха биллэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Ыаллар оҕолоро Хобороос-Хабырыыһы ыраахтан көрөөт, атахха биллэрэллэр. И. Гоголев
   Атыыр туртас куттал суоһаатар эрэ, ийэ туртаһы, тугуту быраҕан туран, ким-хайа иннинэ бэйэтэ атахха биллэрэр. И. Федосеев. Атаххар (сүһүөххэр) тур — 1) улаханнык, сыта ыалдьан баран үтүөр, өрүтүн. ☉ Поправиться, встать на ноги после долгой тяжелой болезни
   Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
   Били знаменосецпыт ый кэриҥинэн үтүөрэн, атаҕар турбута. С. Никифоров; 2) бэйэҕин кыанар-иитинэр киһи буол. ☉ Приобрести самостоятельность, выйти в люди
   Оҕолоро, дьэ, атахтарыгар тураннар, дьэ, саҥардыы кыанар-иитинэр буолан эрдэхтэринэ, хаһан да кыайан көппөт дьэбэрэтигэр умса тэпсиллээри сордонон эрдэҕэ. П. Ойуунускай
   Биһиги, эрдэ тулаайах хааламмыт, бэрт эрэйинэн атахпытыгар турдубут. Р. Кулаковскай; 3) кыаҕыр, күүһүр. ☉ Окрепнуть, разбогатеть
   Эрэнэбин, Азия атаҕар турдаҕына, эмэхсийбит капитал хоолдьуга үс бүк барыаҕа. Суорун Омоллоон
   Холкуостар атахтарыгар тураннар, үлэлэрэ баран истэҕинэ, холкуостар олохторо үчүгэйин, бытархай олорор олох куһаҕанын билэн-көрөн иһиэҥ. Күндэ; 4) өрө күүр, долгуй, күүскүн түмүн. ☉ Взбудоражиться, взволноваться; мобилизоваться. Ойуур баһаарын умуруораары нэһилиэк дьоно бары атахтарыгар турдулар. Атаххын да быктарыма — аны манна сылдьыма, чугаһаама. ☉ Прочь отсюда; больше не ходи сюда
   Инньэ гымматаҕына [ньымааттаспатаҕына] нуучча уонна олохтоох атыыһыттар манна аны атаххын да быктарыма диэн кэбистэхтэринэ көҥүллэрэ буоллаҕа дии. С. Курилов (тылб.)
   Атаххын да угума көр атаххын да быктарыма. Ол оҕолор аны бассабыык буолбуттара. Мантан ыла ойуун дьиэтигэр атахтарын да угуохтара суоҕа. Болот Боотур. Икки атах — киһи, дьон, киһи аймах. ☉ Человек, род человеческий (букв. двуногий)
   Сүөдэрдээх ыкса күһүн буолуор диэри икки атахтаахха көстүбэттэр. Н. Якутскай. Өлөксөй оҕонньор оҕуһун Күүстээх Уйбаан уол кыайбытын, икки атахха иҥиирдээх дьоннор баалларын сөҕөллөр-махтайаллар. И. Бочкарев. Икки атаххынан куот — куот, куотан бар. ☉ Обратиться в бегство (букв. убегать двумя ногами)
   Кини [Хабыыча] Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, «үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут». П. Аввакумов. Түөрт атах буол — түөрт лабааҕынан сиргэ тайан. ☉ Встать на четвереньки
   Бурхалей атын эргилиннэри тардан киһитин диэки хайыспыта, саллаат, саҥардыы төрөөбүт кулун чэрчилээри туран үнүөхтүүрүн курдук түөрт атах буолан, көрө-көрө сытан барда. Эрилик Эристиин
   Ийэ ис киирбэх Болоту төлө тутан кэбиспитэ, киһитэ, түөрт атах буолаат, бастыҥ орон анныгар сылыпыс гынан хаалла. Н. Заболоцкай
   Ол да буоллар, Никешин биһиги бэрт сэрэҕинэн, үксүн сыыллан, арыт түөрт атах буолан аттаан эргэ шахтаҕа чугаһаабыппыт. Н. Якутскай. Тэппит атаҕын кубулуппат — бастаан хайдах сүүрбүтэй да, ол тэтимин сүтэрбэт. ☉ Бежать с начала до конца в одном темпе
   Туолума төрдүттэн Мырылаҕа, үһүөйэх биэрэстэ сиргэ, Роман, үөрбүт-көппүт уол, тэппит атаҕын кубулуппакка тиийдэ. Ф. Софронов
   Дуня, көлөһүнүн ырбаахытын сиэҕинэн туора садьыйасадьыйа, тэппит атаҕын кубулуппакка истэ. КН ТДь
   Ыт атаҕын тут көр ыт. Күөспүтүн өрүммүт икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ, быһата, ыт атаҕын туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Эт атаҕынан — сатыы, сатыы хааман. ☉ Пешком, без помощи каких-л. средств передвижения
   Көлө диэн суох, көрбөтөхпүт да быданнаата, эт атаҕынан кэлиэх диэтэххэ ыраах сир. А. Сыромятникова
   ◊ Атах бөтөҕөтө — киһи сототун суон быччыҥа (этэ). ☉ Икры ног. Бэҕэһээ күнү быһа хааман, атаҕым бөтөҕөтө ыалдьыбыт.
   □ Александр атаҕын бөтөҕөтүгэр табыллыбыт. М. Доҕордуурап. Атах быата — буута, атах баайыыта, бакаайы (акка). ☉ Путы, связки ног (у лошади). Атах быатын аҕал эрэ. Атах көхсө — атах тарбахтартан бэрбээкэйгэ диэри үөһэ өттө. ☉ Верхняя часть стопы ног. Атаҕым көхсө ыалдьар. Атах оонньуута — саха национальнай оонньууларын (кылыы, ыстаҥа, куобах) уопсай аата. ☉ Якутские национальные спортивные игры, состоящие из трех видов: прыжки на одной ноге, прыжки в длину на каждой ноге попеременно, прыжки обеими ногами одновременно
   Эдэрдэр күүстэрин холоноллор, атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, ат сүүрдэллэр. И. Данилов
   Бастаан атах оонньуутуттан саҕалаатылар, онтон түмүгэр тиийэн оһуокайдаатылар. В. Протодьяконов
   Атах орон көр орон. Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар, атах ороҥҥо Макаар оҕонньор сытар, холумтаҥҥа чаанньык, сыбах оһох уоттаах. А. Софронов
   Ыкса киэһэ атах ороҥҥо, эбэм оронугар, быраатым биһиги оонньуу олордохпутуна үстээх-түөртээх кыра уолчаан быыс тумсугар кэлэн киэҥ харахтарынан миигин одуулаһан мылаллан турда. Амма Аччыгыйа. Атах сыгынньах — атах таҥаһа суох. ☉ Босой, босиком
   «Кэбиһиҥ доҕоттор!» — Тогойкин ойон турда. Атах сыгынньах эбит, өрө тэпсэҥэлии түстэ. Амма Аччыгыйа
   Дьиэҕэ биир да киһи суох, арай биир атаҕа дэлби хатырбыт атах сыгынньах куһаҕан таҥастаах уол олорор. Күндэ
   Сэмэнчик бу дэриэбинэ уулуссатын бэрт үчүгэйдик билэрэ, сайынын атах сыгынньах, кыһынын уллуҥа тэстибит хаатыҥканан мээрэйдээбит ахан сирэ. Н. Якутскай. Атах тааһа — киһи сототун уҥуоҕун алын баһа, бөлтөйөр сирэ. ☉ Лодыжка. Миитэрэй атаҕын тааһын эчэппит. Атах таҥаһа — киһи атаҕар кэтэр туга эмэ (хол., түүппүлэ, бачыыҥка, унтуу этэрбэс, саппыкы о. д. а.). ☉ Обувь
   Атах таҥаһа ыга тутуо, аалыа суохтаах, кэппит кэннэ атах кыратык хамсыыр буолуохтаах. ТЕН ИДь. Атах тарт — ырааппатын диэн баһын быатын ат илин атаҕар кылгас гына баай. ☉ Привязывать недоуздок к ногам коня, чтобы он далеко не ушел
   Аттарыттан түһэн, атах тардан, ыыталаан кэбистилэр. М. Доҕордуурап
   [Аты] арыт эмиэ саһыа, ыраатан эрэйдиэ диэн атах тардан эбэтэр адаҕалаан ыыталлар. «ХС». Атах тэбис — 1) оҕо оонньуута: икки буолан утарыта турсан баран, уҥа-хаҥас атахтарын олбу-солбу иннин диэки быраҕаттаан, ис өттүлэринэн таҕайсаллар. ☉ Название детской игры: два участника, стоя друг против друга, попеременно выбрасывают вперед то правую, то левую ногу и внутренней стороной ноги касаются ног напарника
   Туобуйа төһө да ырааҕын иһин, ыала-дьоно төһө да аҕыйаҕын иһин, кэм, үс-түөрт оҕо көрсө түстэллэр эрэ атах тэпсэн, кулун куллуруһан чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
   [Муҥхаһыттар] ирээри өрүтэ эккирииллэр, арыт чөмөхтөһө түһээт, атах тэпсэ оонньууллар. И. Гоголев
   Муҥха тахсыар диэри килэҥ мууска хатыыскалыырбыт, маанытык таҥныбыт дьахталлар ыраас хаарга атах тэпсэ, илии охсуһа, дьиэрэҥкэйдии оонньууллара. «ХС»; 2) саха национальнай үҥкүүтүн хамсаныытын көрүҥэ. ☉ Элемент якутского национального танца
   Маскарааттар иккилии буола-буола атах тэпсэн, онтон чохчоохойдоон уонна үҥкүүлээн тибийэн киирэн барбыттара. Д. Таас. Атах хаптаҕайа — атах сиргэ үктэнэр алын хаптаҕай өттө, уллуҥах. ☉ Стопа, подошва ног, плюсна
   Түөрүллүбүт бөтүөн таас чубукулуун сууллуутугар атаҕым хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин. Атах эт — өлөрүллүбүт сүөһү биир миэстэтэ, бүтүн биир атаҕа. ☉ Одно место (одна нога — четвертая часть туши забитой скотины)
   Учуутал хоһугар атах эти сүгэнэн эттээн биллиргэтэллэр. Амма Аччыгыйа
   Бөтөс [ыт аата] ыйытыыта суох тугу да тыытыа суоҕа. Оннооҕор мэник-тэник, оҕо сылдьан чаампыга уурбут атах эппитин тыыппата. «ХС»
   Ураты ытыктанар ыалдьыт кэллэҕинэ, саҥа атах эт алдьатыллар, күннэтэ аһаммат солун ас тардыллар. М. Чооруоһап. Бөҕө атах көр модьу атах. Мин маннааҕы ойуурга бөҕө атаҕы көрдүм
   □ Сэттэ тыылаах киһини Саанан өтөн өҥүргүүр, Бөҕө атах киһилии Күлэр, аҥыр мөҥүрүүр. С. Данилов. Бурдук атаҕа — бурдугу ыраастаатахха хаалар куһаҕана, тобоҕо. ☉ Отходы, остатки после очистки зерна
   Күүтүүлээх дохуот дьэ түҥэтиллэр буолла. Элбэх үлэһиттээх дьон арыыны, эти, бурдук атаҕын ылаттаатылар. Н. Босиков
   Холобур, күһүн бурдук быһылыннаҕына киһилэрэ хайыыүйэ ыраах сытар бааһыналарга тиийэн бурдук атаҕын кууллаабыт буола охсор үһү. Үлэ үө. Тэҥн. мэкиинэ. Испиискэ атаҕа — испиискэ тоһоҕоһун сиэрэтэ суох өттө. ☉ Конец спички, противоположный ее головке
   Сиэбин туттан көрбүтэ испиискэтэ суох. Аҕыйах, икки-үс испиискэ атаҕа эрэ сылдьара, сотото суоҕа. Н. Босиков. Модьу атах — мэкчиргэтээҕэр быдан улахан мэкчиргэ бииһэ (үксүн куобаҕынан аһылыктанар). ☉ Филин
   Били үнүр куттаабыт кыыла, куобах кыырда диэн ааттанар модьу атах, тотон, эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
   Ойуур иһигэр модьу атах күлэр, үөгүлүүр, ньааҕыныыр. Күндэ. Тэҥн. куобах кыырда. Сибэкки атаҕа — сибэкки силиһин уонна сэбирдэҕин икки ардынааҕы синньигэс умнас. ☉ Цветоножка. Сибэккилэр умнаска сибэкки атаҕа диэн ааттанааччы синньигэс умнасчаанынан хатаналлар. КВА Б. Сыарҕа атаҕа — хатыҥ мастан оҥоһуллубут сыҥаахха олордуллар, баттыгынан баттаныллар уонна ылахтарынан туттарыллар сыарҕа биир сүрүн чааһа. ☉ Полозья саней
   Сыарҕа сыҥааҕа, атахтара, баттыга хатыҥ мастан оҥоһуллаллар. АНП ССХТ