сыһыан т. Саҥарааччы этиллэр санааҕа олох солуута суох, сириллэр-сэнэниллэр диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к недостойной и заслуживающей осуждения, пренебрежения
Онньойо сытыйан, киһи күлүүлээххин баҕастааххын! Эн да олбуоруҥ холоон! Амма Аччыгыйа
Кыайан ыабаккын диэбиттээххин баҕастааххын. Бэрт киһи эн ыа ээ. А. Федоров. Арр-дьаалы! Барры-баррыта! Бэл маҥайкаан аллаах Сүбэлээх баҕастаах! Эһигини истээри Эһэ буолбут үһүбүөн! Киэрр!.. П. Тобуруокап
△ Өссө диэн сыһыан тылы кытта туттулуннаҕына, ордук күүскэ кыбдьырыныы-кыыһырыы дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с модальным словом өссө, приобретает оттенок еще более сильного раздражения говорящего
Өссө ханнык эрэ үрдүкү инженернэй психология туһунан куолулаахтар баҕастаахтар! Н. Лугинов
Көр эрэ маны! Охсуһууну, күлүгээннээһини тэрийэ-тэрийэ, өссө манна кэлэн саҥалаах баҕастаах. «ХС»
Өссө гостиницалаах баҕастаах! Н. Габышев
△ Ээ диэн эбиискэни кытта сэниир суолтата ордук күүһүрдүллэр. ☉ С частицей ээ более усиливается пренебрежительное значение
Ити дьүһүннээх бэйэтэ эмиэ өһүргэстээх баҕастаах ээ! Амма Аччыгыйа
Өссө уордайардаах баҕастаах ээ! Амма Аччыгыйа

I
даҕ.
1. Улгум уонна түргэн сырыылаах, эрчимнээх айаннаах (үксүгэр мииниллэр, көлүллэр көлө туһунан). ☉ Быстрый, ходкий (обычно о скоте в упряжке или под седлом)
Ханна эрэ аллаах ат сыарҕата сырылыыр. Амма Аччыгыйа
Аллаах баҕайы кунан сүүрүү быластаах айаннаан чөрөкөччүйэн истэ. Болот Боотур
Оҕус сүрдээх аллаах, ону ааһан дьоруо этэ. И. Никифоров
△ Айанныырга куруук бэлэм, түргэн сырыылаах (массыына, техника туһунан); түргэн сырыылаах, сыыдам (хол., тыы, оҥочо). ☉ Вполне исправный, на ходу; быстроходный (о технике); ходкий (напр., о лодке)
Ахпат аллаах тимир хамбаайыным, Ийэ сирим нүөл дьылын баайын, Көмүс туораах гынан хомуй! И. Чаҕылҕан
Хаамыҥ сатыы, Көтүтүҥ чаҕылҕанныы Аллаах автонан, Айаннааҥ элэмэс атынан Боккуоп кыымын саҕан! П. Тобуруокап
Биһи аллаах «газикпыт» Дьуохар тэбэр дьулханнаах, Оттон тыйыс суоппарбыт Лаама курдук тулуурдаах. С. Данилов
Матасыыкыллар аллаах баҕайытык бирдьигинэһэ түстүлэр. П. Аввакумов
Арыт хайдах эрэ эрэһэ долгуннары үрдүнэн аллаах тыынан устан долгулдьутан иһэр курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Сүрэхтээх, хоһуун уонна улгум (үлэһит киһи туһунан). ☉ Проворный, расторопный; быстро, с готовностью делающий что-л. Аһыырга аллаах, үлэҕэ көлөөк (өс ном.)
Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Г. Нынныров. Аллаах соҕустук Дьааһыктарын аста, Хапсаҕай соҕустук Хардарыаптарын халыгыратта. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сылбырҕа, түргэн; сытыы, тэһии. ☉ Быстрый, спорый; бойкий
Оттон оҕолор хаары, мууһу күүтэллэр,— Хаҥыл хаҥкы, аллаах хайыһар кэтээри. К. Кулиев (тылб.)
Кини курдук истигэн, аллаах бөрүөлээҕи булбатаҕым. «Кыым»
Биһиги дуона суохтан күлсэргэ аллаахпыт, оттон тугу эмэ тобулан этэргэ ньуулбут. У. Нуолур
△ кэпс. Түргэнник оргуйар, аһы түргэнник буһарар (иһит туһунан). ☉ Быстро кипящий, скороварящий (о посуде). Аллаах чаанньык
□ Оргуйан барда аллаах, Тордоҕурбут солуурчах. И. Гоголев
II
аат эб., эргэр.
1. Кыратытан, сэнээн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (түспүт эбэтэр сыстар тылын сыһыарыытын үгүстүк ылар). ☉ Передает слабовыраженное пренебрежительно-уничижительное отношение говорящего (часто принимает на себя аффиксы слова, к-рое опущено или к которому эта частица примыкает)
Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары, Ат гынан миинээри, Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Маны истэн баран Буура Дохсун бэркэ уордайда: «Бу тугу-тугу саҥарар аллааҕый?» ПЭК ОНЛЯ I
Арыгычаан аллаах аатырыан, Буоккачаан богдочоон сураҕырыан сураҕырбыт. Саха нар. ыр. II
2. Этиллэр предмеккэ саҥарааччы, салла соҕус буолан баран, иһигэр соччо сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несколько почтительное, но скрытое неодобрительное отношение говорящего к предмету речи
Амтаннаах астарын арыгы аллааҕы аҕала оҕустулар. А. Софронов
Иккиттэн биирдэспит Ииннэнэ илигинэ Арахсыспат аллаахтар Алтыстахпыт буолуо. П. Ойуунускай
Харам аллаах бахсырыйан, Маҥалайа туолбата, Барыҥныырын бараан баран, Тугу сиирин булбата. И. Чаҕылҕан
◊ Маҥай (маҥайкаан) аллаах баара — сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего
Доҕоттоор, кырдьык даҕаны, бу баранаак, маҥайкаан аллаах баара, үөһэ таһааран хаһаана сытыарбыт эбит дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
Мааҕын көрбөт сүөһүлэрим Дьүһүннэрин сүөлүргээммин, Маҥай аллаахтар бааллара, Түүлбэр киирэн эрдэхтэрэ. Күннүк Уурастыырап

I
туохт.
1. Баайдан-дуоллан (хол., үп-харчы, мал-сал, сүөһү); материальнай өттүнэн кыаҕыр. ☉ Богатеть, обогащаться (напр., деньгами, скотом и др. имуществом); становиться материально крепким
Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
Өҥ дьылларга бар дьоҥҥо бэлэмнэппит отторун-бурдуктарын сут дьылларга баайдар уон төгүл ыарахан сыанаҕа атыылаан, ордук байаллара. Амма Аччыгыйа
Кэнники олус байан аатырбыт кинээскулуба буолбут киһи Баһылай Слободчиков (Чоочо) диэн. МНН
2. көсп. Өссө элбээн, кэҥээн сайдан ис; сайын. ☉ Становиться еще богаче; развиваться дальше
Хойут олох кэҥээн, бар дьон сайдан, билии-көрүү үксээн истэҕин аайы, биллибэтинэн-көстүбэтинэн саха тыла байыа, элбиэ. Эрилик Эристиин. Күннүк Уурастыырап хоһоонун куормата байар
Кини хоһоонун мээрэйин, тэтимин хоһоон ис номоҕор сөп түбэһэр гына оҥорор. Софр. Данилов
ср. тюрк. бай, байу, байы ‘богатеть’
♦ Сыта (кэдирги, сытыйа, туора) бай – сиэри таһынан аһара бай. ☉ Сильно разбогатеть, стать чрезмерно богатым
Оттон Гринштейн кини курдуктар көлөһүннэрин сүүрдэн сыта байар. И. Федосеев
Харытыан Киппирийээнэбис Бадаайап сытыйа байбыта, туора топпута. Л. Попов
Тус бэйэ иннин илимниир, сылааргыыр, сатаан оҕуруктуур, сыта байары толкуйдуур – биһиги дьыалабыт буолбатах. Дьуон Дьаҥылы
◊ Баай бай кэпс. – элбэх үптэнхарчылан, сүөһүлэн-астан, маллан-саллан. ☉ Богатеть, наживать богатство
Далбарай баай саныыр: аҕа баһын быһа олорон баран мин баайбынан байыах, ааппын ааттатыах суох. И. Данилов
Көмүсчүтү халаан ылбыт көмүһүнэн баай байда. Л. Попов
«Оҕом чэ, баран барҕа баайы бай, бар дьону бастаа, аҕа баһын тоһут», – диэн алгыстаах буола турда. Эрилик Эристиин
II
саҥа алл.
1. Соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданное удивление
«Бай, ыалдьыт кэллэ быһыылаах, сыарҕа тыаһа кэллэ», – диэтэ Дьаакып. Эрилик Эристиин
[Күлүк:] Бай, ол Сис Сэмэнэ оҕонньор тоҕо кэллэҕэй. А. Софронов
«Бай, хайа бу кимий? Кооко дуу?» – хараҥаҕа Петенче атыыһыт чаҥкынас саҥата иһилиннэ. С. Курилов (тылб.)
2. Дьиибэргээһини, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Бай, бу хайа дьайтан уу халыйан таҕыста?» – диэтэ, Дьэллик олоро түспүтэ, ампаар аһаҕас аанынан уу бөҕө кутан дьалкыһытан ахан эрэр эбит. Н. Заболоцкай
Бай! Ол хантан ылбыт быраапкыный, киһини хаайар? Болот Боотур
[Тимэппий:] Бу дьиэҕэ эн тойон буолбатаххын, бу дьиэ эн дьиэҥ буолбатах. [Онтоон:] Бай! Ким дьиэтэй! Күндэ
3. Астыныыны, дуоһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, довольство
[Егор:] Бай, сыалай бараат дьоно бу тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бай, доҕор, хата, бу бэйэтин күүһүн-кыаҕын чахчы билиммит киһи тыла буолаарай? Софр. Данилов
[Чүөчээски] бу иһэрин Түүлээх Уллуҥах көрдө. Көрөн саҥа аллайда: «Бай, бу байанайы көр эрэ! Бу маҥайкаан, хор, бу сылдьар эбит дии», – диэн баран, саһан ньылбыс гынна. Суорун Омоллоон