месячный; ыйдааҕы хамнас месячная зарплата; зарплата за месяц; ыйдааҕы былаан месячный план; ыйдааҕы үлэ түмүгэ результат месячной работы; ыам ыйдааҕы түүн майская ночь; от ыйдааҕы куйаас июльская жара.

1) лунный, месячный; ыйдаах түүн лунная ночь; 2) =месячный; үс ыйдаах оҕо трёхмесячный ребёнок # ыйдаах дьахтар женщина на последнем месяце беременности.

отпуск; биир ыйдаах уоппуска месячный отпуск; оҕолонор уоппуска разг. декретный отпуск.

даҕ. Сыл уон икки гыммыт биирин саҕанааҕы, биир ыйы толору хабар кэмнээҕи. ☉ Получаемый за месяц, производимый в течение одного месяца, месячный. Ыйдааҕы хамнас
□ Бу суругу тутаат, бириэмийэҕин ыла уонна ыйдааҕы отчуоккун илдьэ хайаан да кэл. М. Доҕордуурап
[Маня:] Аркаша, доҕорум оҕотоо, мин ыйдааҕы үүтүм былаанын толорбуппун! С. Ефремов
△ Чопчу ханнык эмэ ыйга сыһыаннаах. ☉ Относящийся к какому-л. определённому месяцу
Мин олоҕум ол атырдьах ыйдааҕы биир сарсыарда тосту уларыйбыта. Н. Габышев

даҕ.
1. Ый көстөр, ый сырдатар (халлаан, түүн туһунан). ☉ Освещённый месяцем, луной, лунный (о небе, ночи)
Ыйдаах түүн. ЯРС
Ыраас ыйдаах Чуумпу киэһэ налыйда. Эллэй
Ыйдаах халлаан анныгар Дьаралыйар ырыаттан Санааларга саһыарар Бары кистэл уһуктар. Баал Хабырыыс
2. Толору биир ый эбэтэр хас эрэ ый күнүнэн кээмэйдэнэр кэриҥнээх. ☉ Равный по продолжительности одному или нескольким месяцам
Ол гынан, кини аҥаардас кыһын эрэ устатыгар уон биэс ыйдаах нуорматын толорбут. Суорун Омоллоон
Аҕыс ыйдаах ахсым кыһын, Ахсаан-мөлтөөн, ааһан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Аҕыйах ыйдаах куурус буолан, күҥҥэ алта-сэттэ чаас устата тилэри үөрэнэллэрэ. «Чолбон»
Көмпүүтэргэ оператордары үөрэтэр биир ыйдаах куурус аһыллар үһү. Г. Нельбисова
△ Биир (эбэтэр хас да) ыйга төлөнөр, ааҕыллар (хамнас туһунан). ☉ Причитающийся за один месяц (или за несколько месяцев — напр., о заработной плате). Биир ыйдаах хамнаһын бааҥҥа уурдарда
□ Батараак суутугар Харытыана түөрт ыйдаах хамнаһын ылан биэрэргэ сорудах биэрдилэр. П. Ойуунускай
Икки ыйдаах хамнаһа төлөммөт буолла. Күрүлгэн
3. Биир ыйын эбэтэр хас эрэ ыйын туолбут. ☉ Месячный или в возрасте скольких-то месяцев
Дьиэлээх дьахтар Вера Михайловна алта ыйдаах уолун утутаары сылдьара. Н. Якутскай
Аҕыс ыйдаах мин уолум Аан бастаан хардыылаата. С. Данилов
Оттон икки ыйдаах кыра балтым утуйа сытар. Н. Заболоцкай
4. Төрөөрү, бүтэһик ыйыгар сылдьар (дьахтар). ☉ Находящаяся на последнем месяце беременности
Ыйдаах дьахтар. ЯРС
Билигин даҕаны кыбыстан, ыйдаах дьахтар курдук, сылдьаахтыыр. Суорун Омоллоон
5. түөлбэ. Ыарахан, оһоҕостоох. ☉ Беременная
Аҕыс ыйдаах дьахтар Охсуһууну тулуйбакка Оҕотун куоттарда. П. Ойуунускай
Дьахтары орто оһоҕостоох, орто ыйдаах хат диирбитин орто киэли буолбут дии сылдьыбыттаах эбиппит. Багдарыын Сүлбэ

I 1) человек, персона || человеческий, людской; эр киһи мужчина; эдэр киһи молодой человек; киһи аймах человечество; киһи тыла а) человеческое слово, людская речь; б) людская молва; киһи тыла уоттааҕар абытай погов. человеческое слово жжёт пуще огня; 2) кто-то, некто || чей-то, чужой; манна киһи сылдьыбыт здесь кто-то был; киһи киэнэ чужая вещь; киһи киэнигэр баҕарыма - бэйэн киэниттэн матыаҥ посл. не желай чужого— своего лишишься.
II частица модальная, выражает желание говорящего, употр. с ф. гл. прош. результативного вр. или именем обладания на =лаах бы; көрбүт киһи увидеть бы; саалаах киһи иметь бы ружьё; туох эмэ тустаах үлэлээх киһи иметь бы какую-нибудь определённую работу; кинини көрсүбүт киһи встретить бы его; киһи аһыныах выражает жалость: киһи аһыныах , тоҕо кыратай ! какой же он маленький, бедняга!; киһи аһыныах , ытыы турара он стоял и плакал, и было жаль его; киһи күлүөх смешно; киһи күлүөх , остуоруйаны дойҕохтоомо ! что ты мне сказки рассказываешь, смешно!; киһи кыбыстыах даже стыдно, просто неудобно; киһи кыбыстыах инньэ диэбитэ баар он так и сказал, даже стыдно было ; киһи кыпыйыах зло берёт; как досадно; киһи кыпыйыах кини өссө күлэр он ещё и смеётся, прямо зло берёт; киһи кэлэйиэх выражает досаду, глубокое разочарование, вызванные чьим-л. неблаговидным поступком или неудачными действиями: табаарыпым буолуохсут , киһи кэлэйиэх , инньэ гынна а мой, с позволения сказать товарищ, к моему глубокому разочарованию, поступил так; киһи кэлэйиэх , бу сытар куобаҕы сыыһан кэбиһэр к досаде, он промазал в зайца, лежащего совсем близко; киһи саатыах стыдно; к стыду; киһи саатыах , саамай бастыҥ үлэ-һиппит ыйдааҕы былаанын толорботох к стыду, самый передовой работник не выполнил свой месячный план; киһи өһүргэниэх выражает обиду на чьи-л. слова или смех: киһи өһүргэниэх , күлэн тоҕо барда он вдруг разразился таким смехом, что впору было обидеться; киһи өһүргэниэх , дьон ортотугар инньэ диэтэ он при всех сказал такое, что можно было обидеться; киһи үөрүөх к радости; киһи үөрүөх , оҕолорбут үчүгэйдик үөрэнэллэр к радости, наши дети хорошо учатся; киһи хомойуох к огорчению; киһи хомойуох , бүгүн ардахтаах тымныы күн буолла к огорчению, сегодня дождливый холодный день; киһи ымсыырыах как завидно; просто завидно, даже завидно; киһи ымсыырыах , үлэ-лииллэрэ үчүгэйин ! как хорошо они работают, просто завидно!; оҕолор , киһи ымсыырыах , үөрэ-көтө , оонньуу сылдьаллар просто завидно, как ребята веселятся, играют; киһи эрэ буоллар всё-таки; киһи эрэ буоллар дьулайбыт всё-таки он испугался (обычно говорится о незаурядных людях, проявивших в определённых обстоятельствах человеческую слабость); киһи эрэ кыпыйыах любой обидится, кому не будет обидно; киһи эрэ кыпыйыах , кини барытын төттөрү оҥорор кому не будет обидно, он всё делает наоборот.