шедевр; аан дойду литературатын шедеврэ шедевр мировой литературы.

в разн. знач. рынок || рыночный; колхоз рынога колхозный рынок; аан дойду рынога мировой рынок; рынок сыаната рыночная цена.

с. 1. сокровища мн. (драгоценности) кылаат (күндү мал, харчы); 2. сокровища мн. перен. (богатства земных недр) кылаат, күндү баай (хол.сир баайа); 3. сокровища мн. кылаат, күндү кылаат; сокровища мировой культуры аан дойду культуратын күндү кылааттара; 4. разг. (о человеке) сэгэр (тапталлаах күндү киһи); моё сокровище мин сэгэрим; # ни за какие сокровища туох да бэйэлээх иһин, туох да манньа иһин.

аат., эргэр. Екатерина II ыраахтааҕы саҕанааҕы кумааҕы харчы, ассигнация. ☉ Ассигнация времен Екатерины II
Дьаакыбылап кулуба маҥнай утаа мировой судьуйаны кэтирииҥкэ харчынан көмөр, ол иһин дьыала көрүллэрин уһатар. Н. Якутскай
Дьэ эн манныгы өйдөө, арай суолга биир мөһөөктөөх кэтирииҥкэ сытар буоллун. Н. Якутскай
русск. разг. катеринка

аат. Суукка үҥсэр, дьыала оҥорон түһэрбит киһи. ☉ Тот, кто подаёт жалобу, жалобщик, истец
Кыһыл бытык эмискэ …… Күүлэйи, Уордаахабы иккиэннэрин саҕаларыттан ылар да …… таһырдьа элитэлиир. Үҥсүүлээхтэр тротуорга умса бараллар. Софр. Данилов
Бу дьиэ урут Инороднай управа эрдэҕинэ, дьуһуурустубаҕа олорор быыбарынай үҥсүүлээхтэри көрсөр хоһугар Чинарин кыайыылаах сырыыны түмүктээтэ. Эрилик Эристиин
Уокурук мировой суутугар тыаттан бэрт үгүс үҥсүүлээхтэр киирэллэрэ. «ХС»

туохт., суут-сок. Официальнай быһаарыы, суут уурааҕын кытта сөбүлэспэккэ үрдүкү уорганнарга үҥсүүнү түһэр. ☉ Обжаловать официальное судебное решение в вышестоящие органы
Бастаан утаа Арчахтар ааһыммыттар үһү диэн, мировой суут уурааҕын көтүрэргэ күбүөрүнэ суутугар көрдөһүү түһэрбиттэрин туһунан сурах кэлэ сылдьыбыта. Болот Боотур
Ханнык даҕаны чугуйууга биһиги киириниэ суох тустаахпыт. Быһаарсар, ааһынар сир элбэх. В. Яковлев
[Аҕабын] сууттаат да хоту сыылкаҕа ыыппыттара. Соҕуруу ааһыммытыгар «бу киһи буруйа суох эбит, босхолооҥ», — диэн суругу ыыппыттар. «Кыым»

аат.
1. Муҥура биллибэт киэҥ дириҥ уу куйаара, байҕал. ☉ Необъятное, широкое и глубокое водное пространство, океан, море
Ньютон бэйэтин чинчийиилэрин түмүгүн муҥура биллибэт акыйаан түгэҕиттэн оҕо ороон таһаарбыт чөмөҕөр холуура. ДИМ
2. Сири сабардыыр, материктары араартыыр түөрт улуу байҕал уопсай аата. ☉ Общее название четырех океанов, занимающих бо ´льшую часть суши и разделяющих материки; мировой океан
Иһиллэр ол ырыа ыраахха, Илгэ-дьол эргийбит сиригэр, Күөрэйэр адаар таас хайаҕа, Акыйаан дириҥэр да тиийэр. С. Тимофеев
Быйыл саха биллиилээх поэта Семен Руфов Азияны миккийэр үс акыйааны үһүөннэрин көрдө: муус устарга — Хотугу муустааҕы, атырдьах ыйыгар — Чуумпуну, алтынньыга — Индийскэйи. «ХС»
Акыйаан ууларын айматар Сата тыал сабардаан таҕыста. Күннүк Уурастыырап

м. 1. масштаб (дьиҥнээх кэриҥ картаҕа, чертёжка төһө аччаан киирэрин кээмэйэ); масштаб: пятьдесят километров в сантиметре масштаба сантиметрга биэс уон километр; 2. перен. (размах) масштаб, кээмэй; масштабы производства производство кээмэйдэрэ; учёный мирового масштаба аан дойду үрдүнэн масштабтаах учёнай.

туохт.
1. Сири хаһан тугу эмэ кистээ. ☉ Выкопав яму, запрятать в ней что-л., засыпав сверху землей, зарыть
Манньыат миэхэ баар, ити оһох хаҥас чанчыгар буорга көмө сылдьабын. Эрилик Эристиин
Били тордуйаны буорга көмөн кээһиэхтээххин. Н. Павлов
Балыгын иһин-үөһүн сиргэ көмөр гына эрдэттэн дьаһаммытыттан астыммыта. И. Федосеев
2. Тугунан эмэ саба ыһан көстүбэт оҥор, бүрүй. ☉ Покрыть, засыпать сверху чем-л. (обычно слоем чего-л. сыпучего) что-л. до невидимости
Оһох уотун күлүнэн көмөн, өһөрөн кэбиһэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тордоххо олорбут суолбутун Көмнөх хаар көмөн испитэ. Эллэй
△ Көстүбэт гына саба бүрүй. ☉ Окутывать, застилать, накрывать полностью
Күммүтүн көмө Күдэрик көттө. Күннүк Уурастыырап
Кавказ үрдүк хайатын Хара былыт көмпүтэ. П. Тулааһынап
3. Өлбүт киһини ииннээ, ииҥҥэ түһэрэн буорунан саба ыс. ☉ Хоронить, погребать покойника в могиле
Били оҕонньор эрэйдээҕи манна көмпүттэр эбит. Н. Неустроев
Эмээхсинин көмүөҕүттэн ыла үс хостоох дьиэтигэр соҕотох. И. Гоголев
4. көсп. Төрдүттэн суох оҥор. ☉ Прекратить существование кого-чего-л., уничтожить полностью
Эн тур, дьоҥҥо дьолу көрдүү, Сору-муҥу көмөөрү! Эллэй
Дьон-норуот дьулуурун ханнык да күүс көмпөт. Эллэй
Күүһүнэн өртөйөн, күөмчүлээн Көҥүлү көмөргүт — көрүнньүк. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Тугу эмэ наһаа элбэҕи биэр. ☉ Осыпать кого-л. чем-л. в изобилии (напр., деньгами, вопросами)
Эмээхситтэр Костяҕа биир эмэ тылы этиэх түгэн биэрбэккэ, ыйытыынан көмөн бардылар. Эрилик Эристиин
Дьаакыбылап кулуба мировой судьуйаны «кэтирииҥкэ» харчынан көмөр, ол иһин дьыала көрүллэрин уһатар. Н. Якутскай
тюрк. көм

аат. Хоргуйуу, аччыктааһын (үүнээйи үүммэккэ, аһыыр ас уонна сүөһү аһылыга суох буолан). ☉ Голод в неурожайный год
Аан дайдыга анаарбатах Ахсым алдьархай таҕыста …… Икки атахтаах истибэтэх Иэдээннээх сут эргийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биирдэ улахан сут буолбутугар «Нуотара үрэҕэр», от сии, Тааттаттан хас да ыал кыстыы киирбиттэрэ. Болот Боотур
Саха сиригэр өтөрүнэн түспэтэх уот кураан таҥнары сатыылаан, быйыл улуу сут адаҕыйда. И. Гоголев
◊ Боруон сут — Бастакы аан дойду сэриитин саҕанааҕы аччык кэм. ☉ Голод в годы Первой мировой войны
Боруон сутугар мин уон аҕыһым этэ. Саха сэһ. II. Сут тыала — соҕурууттан үрэр сылаас, курааны аҕалар тыал. ☉ Тёплый сухой ветер с юга, приносящий засуху
Тоҕус байҕал улаҕатыттан Тоҥ тобурах түһүтэлээтэ, Сут тыал үксээбититтэн Тооппоор аһыҥа Дьоһуннук ууһаата. Д. Говоров
Күөх ойуурдар сут тыала диэн ааттанааччы итии, кураан тыаллары тохтотоллор. КВА Б. Уот сут — сайын эрдэттэн улахан уот туран, үүнээйи үүммэккэ ас-үөл уонна сүөһү аһылыга суох буолуута. ☉ Голод в результате больших пожаров в начале лета
Дьахтар кыра оҕолуун огдообо хаалан, кэнники дьыл уот сут той буолан, үлэни-хамнаһы кыайан дьаһанымына бэркэ дьадайаллар. Д. Софронов. Уу сут — улаханнык халааннаан эбэтэр сайыны быһа ардах түһэн үүнээйи үүммэккэ, ас-үөл суох буолуута. ☉ Голод вследствие сильных затяжных дождей
Былыргы уу сут дьылларыгар улахан дайыымпа буола сылдьыбыта. П. Ойуунускай
Сааллар этиҥ лүҥсүйбүт, Самыыр ыаҕастан куппут. Кураайы сир-дойду өҥсүйбүт. Куттаан барбыт уу суппут. Болот Боотур
Мин билэрбинэн, Саха сиригэр сут икки көрүҥэ баар: кураан сут уонна уу сут. «Кыым»