сыһ. Соһуйан хаалан өйдөөбөккө, соһуйбучча. ☉ Опешив, растерявшись от неожиданности
Биирдэ өйдөөн көрбүтэ Мишка бэл арҕах хастыбакка хаалбыт. Өмүттүбүччэ буолуо, саҥалыы хастыан ыарырҕатта быһыылаах. «ХС»

сэппэрий диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Кырдьаҕас ат хойуу кутуругу сүөргүлээбиттии сэппэрэҥнии истэ. С. Федотов
Мишка [ат] тосту эргиллэн, киэр сэппэрэҥнээтэ. А. Фадеев (тылб.)

көр һаттааһын
Өр сыллар тухары киһитэ-сүөһүтэ суох чуҥкуйан турбут Дьара хочото күлүүнэн-оонньуунан, саттааһынынан-сайдааһынынан уһуктубута. Н. Якутскай
Мишка [ат аата] — улам бытааран саҥа саттааһыны истибэккэ, …… аатыгар эрэ бэдьэҥэлээтэ. А. Фадеев (тылб.)

сыры сыллата — сылынан быысаһан төрөөбүт (хол., бииргэ төрөөбүттэр). ☉ Родившиеся годом позже или годом раньше других, погодки (напр., о родных братьях или сёстрах)
[Мишка уол] сыры сыллата оҕолоро бары киирэ-тахса бытарыҥнаһа сырыттылар. Р. Кулаковскай

1. сот диэнтэн холб. туһ. Иһит сотуһар
2. көсп., кэпс. Кимниин эмэ охсус, илиинэн киирис. ☉ Драться с кем-л., пускать в ход кулаки
   Уол сүгүннээбэккэ сотуһан кэбиһэн, тырахтарыыстыы сылдьан хаайыыга түбэспитэ. В. Яковлев
   Элбэх да оҕо баар этэ …… Атастыы буолан кэпсэтэр, Арыт охсуһан сотуһар. Баал Хабырыыс
   Кини сотуһан кэбиспит түбэлтэтин кэпсээтэхтэринэ даҕаны, Мишка буруйун мүлүрүтэн, …… күлэ-күлэ кэпсэтэллэр. Р. Кулаковскай

даҕ. Сатала суох үллэгэр, көппөҕөр (хол., хойуу баттаҕы, сылгы хойуу, уһун сиэлин этэргэ). ☉ Взъерошенный, растрёпанный, взлохмаченный (напр., о волосах)
Сохсоҕор хоһуун, киһи нэһиилэ арааран истэрдик, Туматтар тылларынан бардьыгынаабыта. Далан
Иһин-үөһүн ыга туппут чыаппаҕар ыстаана, олус киэҥ саҕалаах араҕас халыҥ сибиитэрэтэ, сохсоҕор баттаҕа — ити барыта кыыс онто да суох модороон бодотун тупсарыахтааҕар дьүдьэтэр курдук. «ХС»
Талах быыһыттан Мишка [ат] сохсоҕор төбөтө быкта. А. Фадеев (тылб.)

I
аат. Аһы-үөлү, араас табаары атыылыыр эргиэн тэрилтэтэ. ☉ Магазин
Ас-үөл маҕаһыына.  Бу кинигэ маҕаһыыҥҥа тахсыбытыгар оҕолор сырсыакалаһыы бөҕө буолбуттара. Бэрт үгүс оҕо матан хаалбыт этэ. Амма Аччыгыйа
Кыргыттар маҕаһыыннары кэрийэн кэлэн, аһаансиэн, таҥас-сап уларытан холкуос кулуу бугар бырааһынньыгы атаара сус гынан хаалбыттар. В. Яковлев
II
аат. Бэстилиэти, аптамааты, эбэтэр сааны иитэргэ ботуруон нары сааһылаан угар уйа. ☉ Коробка для патронов в огнестрельном оружии, магазин
«О, Мишка!» — кини бэрт чу гас билсиилээҕин аатын истэн үөрбүттүү, аптамаатын маҕаһыыныгар б отуруону симэ-симэ, саҥа аллайбыта. Д а л а н. [ Куоратчыттар] сааларын маҕаһыынын куобах нэгинэн суулаан айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов

аат.
1. эргэр. Киһи өллөҕүнэ өлөрөн сиэниллэр сүөһү (былыргы итэҕэл быһыытынан өлбүт киһи хоолдьуга сүөһүнү анараа дойдуга көлө гыныахтаах). ☉ Жертвенное животное, забиваемое сразу после похорон, мясо которого едят на поминках (обычно лошадь или бык, на которых покойник якобы будет ездить в загробной жизни)
Киһилэрин кистээн киирэннэр, мустубут дьон хоолдьуга этин аһаабыттар. Болот Боотур
Киэһэнэн оҕонньор эрэйдээх бэргээбитэ. Хоолдьуга булдуттан сүүтүк да саҕаны сиэхтээбэтэҕэ. Тумат. Сыарҕа түөрт өттүнэн сиэтэн симэхтээх-ыҥыырдаах хоолдьуга аттарын аҕалбыттара. «Чолбон»
2. көсп. Ордук чугас, истиҥ доҕор (киһи туохха эмэ куомуннааҕа, кыттыгаһа). ☉ Близкий, закадычный друг
Мишка уол итини истээт, саамай хоолдьугатыгар, сопхуос кылаабынай буҕаалтырыгар тылын былас түһэрэн тиийдэ. Р. Кулаковскай
Давид Романович бэйэтин хоолдьугатыгар Мандаарап туһунан дьиҥнээх ис кистэлэҥ санаатын эттэ. В. Протодьяконов
ср. алт. койло ‘конь, которого хоронят вместе с хозяином’, п.-монг. хойилҕа ‘приносимое в жертву на могиле покойника животное (верблюд, лошадь)’

аат.
1. Мас атах үрдүгэр оҥоһуллубут кыра ампаар, лаабыс. ☉ Маленький амбар, поставленный на деревянные столбы; лабаз
Ити курдук кыылы тоҥорон хаһааналлар, элбэх буоллаҕына, араҥас оҥорон, онно кыстаан, хатырыгынан сабан, тааһынан баттатан хааллараллара. В. Миронов
Күн тыа саҕатыгар көнтөс саҕа үрдүккэ тэмтэйэн көстүүтэ, араҥастарыгар тиийдилэр. И. Гоголев
Мишка [эһэ] сайын таба бостууктарын сээкэйдэрин, кыһыҥҥы таҥастарын, араҥастарын кэрийэрин таптыыр үгэстээх эбит. «ХС». Тэҥн. холбо
2. эргэр. Былыргы сахалар ытыктыыр киһилэрин уҥуоҕун уурар тутуулара. Маныаха көнө түөрт муннук буола үүнэн турар мутуктаах түөрт маһы талаллара, кинилэри сиртэн балтараа – икки миэтэрэ үрдүгүнэн ылахтарынан (суон талахтарынан) холбууллара уонна ити туорай мастарга өлбүт киһини хаһыллыбыт дүлүҥҥэ уган уураллара. ☉ Могильный лабаз, на который древние якуты клали тела почитаемых покойников в гробах
Для устройства такой гробницы выбирали четыре сучковатых дерева, составляющих собою прямой четырехугольник, на расстоянии полтора – два метра от земли, соединяли поперечными лесинами и на эти поперечины ставили выдолбленную колоду с телом. Сыланньай удаҕан бу тумул үрдүгэр араҥаска сыппыт. М. Доҕордуурап
Даҕанча, эһэтин этиитинэн, тыа ортотугар аҕыс атахтаах араҥас оҥорбута. Далан
Кутаахаан уҥуоҕа бастаан алта атахтаах араҥаска ууруллан сыппыт эбит. БИГ ӨҮөС. Биэс киһи этиэх бэтэрээ өттүгэр тоҕус атахтаах араҥас оҕустулар. Саха фольк.
ср. монг. аранга ‘вышка’

туохт.
1. Тугу эмэ сиидэ нөҥүө кутан ыраастаа эбэтэр уутун сүүрт. ☉ Очищать, процеживать, пропуская через сито
Мааппа …… бурдугун сиидэлии турда. Амма Аччыгыйа
Массыыналар буордаах ууну сиидэлээн дьигиһитэллэр. С. Окоёмов
Ынаҕы ыан бүтээт, үүтү ынах турар сириттэн таһаара охсуллуохтаах, онтон сиидэлээн баран, сойута ууруллуохтаах. ДьСИи
2. көсп. Туох эмэ уратытынан, чорбойорунан талан, сыымайдаан ыл, хааллар. ☉ Выбрать, оставить кого-что-л. после тщательного отбора (по какому-л. признаку)
Дьэ онтон ыла Дьэллик булт туһунан доҕорун кэпсээнин сэрэнэн, сиидэлээн иһиттэҕинэ табыллар буолбута. Н. Заболоцкай
Сымыйа-кырдьык атастар, доҕоттор өрүү үгүс буолааччылар, кинилэри күн-дьыл сиидэлиир. «ХС»
Кэпсээн, хоһоон суруйа сатаабыт киһи элбэх да, күн-дьыл сиидэлээн, бэрт аҕыйахтара ааҕааччылар дьиҥ чахчы билиниилэрин ылаллар. «Кыым»
3. көсп., кэпс. Бүтүннүү сиидэ хараҕын курдук хайаҕас оҥор (хол., элбэх буулдьанан ытыалаан). ☉ Изрешетить, прошить кого-что-л.
Мин өрүү көрөбүн: Буулдьа сиидэлээбит Знамятын — Кыһыл Уоту. Л. Попов
Синиэлин хас да сиринэн буулдьа сиидэлээбит, киитэлин үөһээ сиэбин эмиэ дьөлө көтөн ааһыталаабыт. «ХС»
Мишка модьутаҕа этиргэн бэйэтин бүлүмүөт буулдьата хас да сиринэн сиидэлээбитэ. К. Симонов (тылб.)
◊ Сиидэлии туруупкалар биол. — үүнээйигэ сэбирдэх үөскэппит органическай бэссэстибэлэрин бары уорганнарга тарҕатар туруупкалар. ☉ Решётчатые трубки
Субаҕа суба утахтара уонна сиидэлии туруупкалар бааллар. КВА Б
Тымырдарга баар сиидэлии туруупкалар устун сэбирдэхтэн үүнээйи бары уорганнарыгар органическай бэссэстибэлэр тарҕаналлар. КВА Б