Якутские буквы:

Якутский → Русский

хоолдьуга

уст. жертвенное животное, забиваемое на могиле сразу же после похорон (лошадь или бык, на к-рых покойник якобы будет ездить в загробной ни).

хоолдьук

1) первый шейный позвонок (у человека и животного); 2) шея в области первого позвонка.

Якутский → Якутский

хоолдьуга

аат.
1. эргэр. Киһи өллөҕүнэ өлөрөн сиэниллэр сүөһү (былыргы итэҕэл быһыытынан өлбүт киһи хоолдьуга сүөһүнү анараа дойдуга көлө гыныахтаах). Жертвенное животное, забиваемое сразу после похорон, мясо которого едят на поминках (обычно лошадь или бык, на которых покойник якобы будет ездить в загробной жизни)
Киһилэрин кистээн киирэннэр, мустубут дьон хоолдьуга этин аһаабыттар. Болот Боотур
Киэһэнэн оҕонньор эрэйдээх бэргээбитэ. Хоолдьуга булдуттан сүүтүк да саҕаны сиэхтээбэтэҕэ. Тумат. Сыарҕа түөрт өттүнэн сиэтэн симэхтээх-ыҥыырдаах хоолдьуга аттарын аҕалбыттара. «Чолбон»
2. көсп. Ордук чугас, истиҥ доҕор (киһи туохха эмэ куомуннааҕа, кыттыгаһа). Близкий, закадычный друг
Мишка уол итини истээт, саамай хоолдьугатыгар, сопхуос кылаабынай буҕаалтырыгар тылын былас түһэрэн тиийдэ. Р. Кулаковскай
Давид Романович бэйэтин хоолдьугатыгар Мандаарап туһунан дьиҥнээх ис кистэлэҥ санаатын эттэ. В. Протодьяконов
ср. алт. койло ‘конь, которого хоронят вместе с хозяином’, п.-монг. хойилҕа ‘приносимое в жертву на могиле покойника животное (верблюд, лошадь)’

хоолдьук

аат.
1. Киһи-сүөһү сиһин тоноҕоһун төбө уҥуоҕун кытта холбоһор бастакы улахан уҥуоҕа; киһи-сүөһү моонньо. Первый шейный позвонок; шея в области первого позвонка (у человека и животного). Оҕус хоолдьугар быата сөрүөстэн бааһырпыт. Хоолдьуга тостубут
Холуочуйбут Кубаача Хоолдьугун босхо ыһыктан, Хос анныгар Куоҕайан олордо. С. Васильев
Ньамахтай Хабырылла саҥарбытыгар кулуба кэлэйбит курдук, хоолдьугунан хаҥкыйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
2. Сүгэ, баһымньы тимиригэр, хотуур тууратыгар кэтэрдиллэр мас ук синньигэс өттө. Узкая часть деревянной рукоятки или черенка, устанавливаемая в железной лопасти топора, мотыги, косы и пр.; шейка
Баһымньытын угун — хоолдьугунан булгу саайан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Куоҕай Куонаан, уга хоолдьугунан тостубут кыраабылы ууна-ууна, үөннээхтик хообурҕаата. «ХС»
Хоолдьугунан оонньуур — 1) таптаабытынан оҥорор, сылдьар. Вести себя так, как хочется
Биир күн үлэлиэ, иккис күн өрүө. Сууттаары тииһэҕин да, бу сатанаҥ күнэ дэлэй. Хоолдьугунан оонньоон тахсар. Н. Апросимов; 2) (кимҥэ эмэ) үчүгэмсийэн, бэрт буола оонньоһор. Кокетничать, стремясь понравиться кому-л. (обычно о женщинах)
Хоолдьугунан оонньоон, дьахтар бөҕө! «ХС». Хоолдьугун эрий үөхс. — кэһэтэн биэр, иэнин хастаа. соотв. свернуть шею кому-л. «Хата кинини бэйэтин хоолдьугун эрийэн ыытыам этэ», — дии-дии Додо дэлби күлбүт. «ХС»
ср. алт. колйур ‘шейный позвонок’


Еще переводы:

хаалдьыга

хаалдьыга (Якутский → Русский)

см. хоолдьуга.

орбойоон

орбойоон (Якутский → Якутский)

аат., анат. Таба хоолдьуга. Первый шейный позвонок у оленя, атлант. Табаны орбойоонун үрдүнэн быһаҕынан кэйэн өлөрөллөр. Таба хоолдьугун Анаабырга орбойоон диэн ааттыыллар

түҥэттэр

түҥэттэр (Якутский → Якутский)

түҥэт диэнтэн дьаһ
туһ. Ол кэннэ хоолдьугатын этин мунньустубут дьоҥҥо кыыс бэйэтин илиитинэн түҥэттэрбиттэр. Күннүк Уурастыырап
Кыраһыыннарын ый ахсын күнүнэн кыраамыгар тиийэ ааҕан түҥэттэрэрэ. Н. Габышев

аахтара

аахтара (Якутский → Якутский)

сыһ. Биири да ордорбокко, көтүппэккэ; хас биирдиилэрин кэриччи. Все без исключения, подряд (напр., рассматривать)
Хоолдьуга көһүйүөр диэри түбэ харыйатын аахтара хантайа-хантайа одуулаһа сатаабыта да, [тииҥнэр] ханна ааспыттарын булбатаҕа. Сэмээр Баһылай
Утуйаат, саныы сыппытын салгыы түһээтэ. Арай кини көрдөҕүнэ туһаҕар аахтара куобах бөҕө иҥнибит. «ХС»
Аргыһым бу бөһүөлэк хас биирдии дьиэтин, түөрүллүбүт тааһын остуоруйаларын аахтара билэр быһыылаах. Н. Босиков

амнах

амнах (Якутский → Якутский)

аат., эргэр.
1. Кийиит сирэйин сабыыта. Покрывало для лица невестки.
2. Өлбүт киһи сирэйин сабыыта. Покрывало для лица мертвеца (обычно делалось из дорогих мехов).
3. Өллөххө кэтэр таҥас, өлүнньүк таҥас. Посмертная одежда
Өлүнньүк амнах. ПЭК СЯЯ
Өлүнньүк амнах таҥаскын сахсыныаҥ үһү, хоолдьуга кулан сүөһүгүн бэлэмнэниэҥ үһү. ПЭК ОНЛЯ I

үөттэр

үөттэр (Якутский → Якутский)

туохт., эргэр. Ойуун, удаҕан, мэнэрик уоһугар киир, ахтылын. Быть упомянутым шаманом или кликушей (во время транса)
Чугас эргин кыырар ойууттар көрүү көрүүлэннэхтэринэ, хайаан да бу тиити үөттэрэр этилэр. И. Гоголев
[Хобороос] аны онтон атын, үөһээ дуу, аллараа дуу биистэрин үөттэрэр кэмэ тирээбит. А. Сыромятникова
Баай киһи өллөҕүнэ хоолдьуга диэн аты симээн баран тыыннаахтыы ииҥҥэ-буорга көмөллөр, ойуунунан кут араартаран — үөттэрэллэрэ. БСИ ЛНКИСО-1938

холкулун

холкулун (Якутский → Якутский)

туохт. Босхо барбыт, оннук сылдьар курдук хамсаа, хамсан. Трясти, качать головой
Босхонон хоҥкуйар Хоолдьуга да суох буоллар, Ураты холкуллар Хоолдьуктаах буолар эбит. С. Зверев
Энэлийэн ыла-ыла этэ сэлээрбит эркээйилээх, кутуран ыла-ыла холкулла олорбут хойгуолаах, …… өлүү дьөлөҕөс үүтүнэн үргүөр үргүйдэ. Эрилик Эристиин

илбээ-холбоо

илбээ-холбоо (Якутский → Якутский)

туохт. Тус-туһунан сылдьар туохтары эмэ (чаастары, эттиктэри о. д. а.) хомуйан тис. Соединять, собирать что-л. (из частей, отрезков и т. д.)
Дириэктэрдээх завуч үөрэтии-иитии боппуруоһугар Макаренкоттан Сухомлинскайга диэри илбээн-холбоон этиилэрэ бүтүннүү быһаччы суолтата суох элбэх күүркэтиилээх тылларынан үллэн олорор. Н. Лугинов
Хомуос кыыһа эригэр Хоолдьуга ат сиэбэтэҕин, Кэккэлэһэ нэһилиэккэ Кийиит сүктэн кэлбитин - Илбээнхолбоон, ыаһахтанан, Ирэ-хоро ырыттылар. Күннүк Уурастыырап
Онон илбээн-холбоон уонча хаһаайыстыба буоллулар. М. Доҕордуурап

өлүнньүк

өлүнньүк (Якутский → Якутский)

аат.
1. Өлбүт киһиэхэ кэтэрдэр таҥас. Костюм покойника, погребальная (похоронная) одежда
«Бар, улуу күтүөр, аҕаһыҥ аахтан ийэҥ өлүнньүгүн аҕал!» – диэтэ убайа Мэник Мэнигийээҥҥэ. Саха ост. II
Өлүнньүк таҥаһа таҥастаах, Хоолдьуга сүөһүтэ сүөһүлээх, Куотар былыт кубулҕаттаах, Ааһар былыт албастаах Аһыыр Абааһы аймаҕын Атамаан бэрдэ эбит. Күннүк Уурастыырап
2. Охтон, көнньүнэн өлбүт кыыл, сүөһү. Падаль
Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа, Ырыган тириитэ ыстаан, Өлүнньүк тириитэ үтүлүк. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. хак. өлимниг ‘смертный, смертельный’, каракалп. өлимтик ‘мертвечина’

түлэһэ

түлэһэ (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Былыр сахаларга: киһи өллөҕүнэ ойуур саҕатыгар уот оттон, кэрэх ыйаан, онно өлөрбүт сүөһүлэрин буһаран сиир хоолдьуга эттэрэ. В старину у якутов: поминальное блюдо – мясо, сваренное на ритуальном костре, разведённом на опушке леса
Бу кыыс туох буолла, аны ойуун түлэһэтин сиэһэ бараары гынна дуу? Болот Боотур
Обот Хобочой удаҕан Дүҥүр аҥаара дүҥүрүн Дүүгүнэччи тыаһатан, Түлэһэ уотунан түҥкүнэттэ, Таҥнары халарыктыы сырытта. П. Ядрихинскай
ср. хак., телеут. дүл, түл, түли ‘варить (мясо)’, монг. түлэх ‘топить (печь); жечь, обжечь’