I бот. можжевельник.
II см. кытык.

аат., эргэр.
1. Урукку итэҕэлинэн, дьиэни-уоту, киһини эбэтэр туох эмэ малы буруонан ыһааран куһаҕан тыынтан, киртэн ыраастааһын. ☉ По старинным поверьям — обряд изгнания злых духов, нечисти из жилища, человека или из какой-л. вещи посредством окуривания
Сүҥ дьааһын Сүргүйүүтүнэн сүргүйдэҕим, Хаан дьааһын Арчытынан арчылаатаҕым. ТТИГ КХКК
Үөскээбит сириҥ иччитэ Мин буолабын, Төрөөбүт буоруҥ арчыта Мин буолабын. Саха фольк. Тоҕус төгүл уруйдаан, аҕыс төгүл айхаллаан, Атаан айах маһым Алгыс силик арчытын Атааран баран, Арыылаах кымыһын Аһаан барда. С. Зверев
2. Куһаҕан тыыны, кири ыраастааһыҥҥа туттуллар тырыыҥкаламмыт уонна баайыллыбыт мас, туос эбэтэр от. ☉ Предмет (напр., пучок лучинок, береста), употребляемый в прошлом при совершении обряда изгнания злых духов, нечисти. Арчы маһа. Арчы туоһа
□ Арыы хатыҥ саҕа араҕас туспаан арчы. ПЭК СЯЯ
ср. тюрк. арча ‘можжевельник’

I
1. аат. Кыһыннары хагдарыйбат мутукчалаах, отоннуҥу күөх туораахтаах сэппэрээк үүнээйи. ☉ Можжевельник
Кытыаны уматан кэҥэрдиилээбиттэрэ кэҥэриини кычыгылатар. С. Федотов
Ойуурдарга араас сэппэрээктэр: биэ эмиийэ, моонньоҕон, дөлүһүөн, …… кытыан уо. д. а. үгүстүк үүнэллэр. МЛФ АҮө
Кытыан туораахтара күөх отон көрүҥнээхтэр, тас өттүлэриттэн буоска урсунунан бүрүллүбүттэр. КВА Б
2. даҕ. суолт., көсп. Хатыылаах, тыйыс (саҥа, тыл туһунан). ☉ Язвительный, насмешливый, колючий (о слове, речи)
Анфиса пиэрмэҕэ кэлэн хотоҥҥо киирээтин кытта Хобороос эмээхсин хатыылаах хараҕынан, кытыан тылынан көрүстэ. С. Федотов
◊ Кытыан от — үрдүк умнастаах, кыра кубархай сибэккилэрдээх, ньолбуһах сэбирдэхтээх куруҥҥа үүнэр от. ☉ Кипрей узколистный
Микиитэ үрдүк кытыан от быыһыгар түһэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Киһитээҕэр үрдүк кытыан оттор быыстарыгар араас көтөрдөр ыксалаһа уйа туттунан ууһуур эбиттэр. Амма Аччыгыйа
ср. тюрк. кат ‘твердый’
II
даҕ., эргэр.
1. Үгүс, элбэх. ☉ Многочисленный, обильный, множественный
Кытыан билэ дьоннорум, Кырдьаҕастыын-эдэрдиин, Кыһанан туран үлэлээриҥ, Кыайыы дьолун уһанаарыҥ. Нор. ырыаһ. Кылаан хотуур кынаттаах Кытыан элбэх доҕоттор, Массыынабыт кэнниттэн Барсымахтаан хаалыаҕыҥ. И. Чаҕылҕан
2. Үүнэн иһэр, эдэр. ☉ Растущий, молодой
Бүлүү эбэм! Кыһыл кумах кытылларыгар Кытыан ыччат Кыынньан мустар. А. Николаев. Даадар диэн от үрэх лиҥкинэс тииттэри, ыт мунна баппат кытыан сиһиктэри быыстарынан устан намылыйар. «ХС»
Ыһыахха бэлэмнэнэн, кытыан биэлэри тутан кымыстыыр буолта. «ХС»
3. Үтүө, кэрэ. ☉ Красивый, прекрасный
Кыталык курдук Кытыан маҥан кыргыттар! П. Ойуунускай
Онно бастыҥ сибэккилэр — кытыан ымыйа кыргыттар. С. Данилов
Уолан дьэрэлик уолаттар, Кытыан кырылас кыргыттар, Холкуос хорсун дьонноро Түмсэн төгүрүһэн тураммыт Туойан чоргуйан эрэбит. М. Доҕордуурап

I 1) имеющий иглы, колючки; с... иглами, с... колючками; иглистый, колючий (о ели, сосне, шиповнике, можжевельнике и т. п.); хатыылаах от колючая трава; хатыылаах эрбэһин репейник; 2) содержащий мелкие гвозди; с мелкими гвоздями; хатыылаах холбуйа ящичек с мелкими гвоздями; 3) имеющий неровности; с... неровностями; негладкий, шероховатый; хатыылаах сирэйдээх остуол стол с шероховатой поверхностью.
II см. хатааһыннаах ; хатыылаах аан запертая дверь.