арчылаа диэнтэн хай
аата. «Дьаҥ — дьаһах дьалбаарый, кырдьык кыйдан, өлүү-сүтүү сүттүн; арчы-арчы», — дии-диилэр истиэнэни таһыйаллар. Ол аата арчылааһын диэн ааттанара. СТ С

сүргүй диэнтэн хай
аата. Нуурал-нусхал тойукпут! Сүргүн-куккун холбуу туойдубут. Сүҥ Дьааһын сүргүйүүтүнэн сүргүйдүбүт, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатыбыт. ПЭК ОНЛЯ I
Сүр дьааһын сүргүйүүтүн Сүргүйээхтээн эрэбит! Айыы дьааһын арчытын Арчылаахтаан эрэбит! Суорун Омоллоон

туохт.
1. Түүннэри дьону аймаа. ☉ Беспокоить кого-л. ночами, нарушать чей-л. покой
Мин түүн барыларын сүргүйүөхпүн табыгаһа суох этэ. Дьиэбитигэр ньиэмэстэр бааллара. «ХС»
Софрон бааһынай Ермолайы, баҕар, олбуоругар да киллэриэ суоҕа, сатамматаҕына туран, чиэһинэй дьону тоҕо түүн утуппакка сүргүйэҕин диэн, хоолдьугун эрийэн биэриэҕэ. И. Тургенев (тылб.)
2. эргэр. Улахан сиэрэ-туома суох кими, тугу эмэ алҕаа (ойуун туһунан). ☉ Благословлять кого-что-л. без особых церемоний, обрядов (о шамане)
Айыы Тойон арчытынан, үрүҥ көмүс сүргүүрүнэн сүргүй! Саха фольк. Бугуй Саарын бухатыыр, айыы кыыһа Албаҥса удаҕан домноотоҕум буоллун! Сүҥ Дьааһын сүргүйүүтүнэн сүргүйдүм, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатым! ПЭК ОНЛЯ I
ср. тув. сүргэй ‘страшно, ужасно’, монг. шүргэх ‘касаться, задевать что-л.’

аат., фольк. Былыргы мифологическай итэҕэлинэн, Аан дойду иччитин аатын сороҕо. ☉ По древним мифологическим представлениям якутов — часть имени духа-хозяйки земли
Аан дайды иччитэ Намыл күөгэй, Хотой нуоҕай, Араан арчы Аан Алахчын хотун эдьиийгит Араҕас илгэнэн Айах тута сылдьыахтын. Болот Боотур
Ыал таһыгар үчүгэй маска дурдаланааччы сир-дойду иччитэ «Аан Алахчын хотун», күөл иччитэ «Күөнэ Көгөччөр хотун» ордук ахтыллаллар. Б. Лунин (тылб.)
ср. кирг. алакчы дунья ‘средний бренный мир’

туохт.
1. Араҥаччылаа, харыстаа. ☉ Оберегать, ограждать
Алҕаабыт алгыһым Хатан хатат сардаҥата буолан Аҕыс үйэҕэ арчылаатын, Тоҕус үйэҕэ тонолуйдун. С. Зверев
Эн миэхэ биэрбит тэтимиҥ Ыардары кыайарга кынаттыыр, Миэхэ иҥэрбит эрчимиҥ Эрэйтэн-муҥтан арчылыыр. С. Данилов
2. эргэр. Дьиэни-уоту эбэтэр туох эмэ малы буруонан ыһааран куһаҕан тыынтан, киртэн ыраастаа. ☉ Выгонять, изгонять злых духов, нечисть из жилища или из какой-л. вещи посредством окуривания
Сүҥ Дьааһын сүгүрүйүүтүнэн сүгүрүйдүм, Хаан Дьааһын арчытынан арчылаатым! ПЭК ОНЛЯ III
Онтон иһиттэн ыраас айыы сандаа сырдык түһэн ийэ дойдубутун арчылыыр. Суорун Омоллоон

эб.
1. Кэпсиирэ буолбут даҕааһыннары кытта туттуллан, сөҕөрмахтайар эбэтэр сирэр-хомойор хабааннаан бэлиэни үрдүктүк сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Употребляясь с прилагательными, выступающими в качестве сказуемых, выражает высокую оценку признака с оттенком восторга и восхищения или негодования и досады
Бүгүн таһырдьа үчүгэйэ бэрдин! «ХС»
Хайдах киһиэхэ биир эрэ Муҥур үйэ бэриллэрий? Бэркиһээннэр этэллэрэ: «Олохпут кылгаһа бэрдин». Баал Хабырыыс
Кураанах бакааллары Хончотолоон турарбыт Хобдоҕо бэрдин эбит, Кута түһүүм эрэ! П. Тобуруокап
2. Кэпсиирэ буолбут туохтуур формаларын кытта хомойуу, сэмэлээһин дэгэттээх бэркиһээһини көрдөрөр. ☉ При сказуемых, выраженных формами глагола, передает изумление, удивление говорящего с оттенком досады, укора, обиды
Эттэҕиҥ бэрдин! Үөскээбит сириҥ иччитэ Мин буолабын, Төрөөбүт буоруҥ арчыта Мин буолабын. Саха фольк. Оо, дьэ! Саатар, кыра чэй-табах да сыыһа нуормалаах буолбатаҕым бэрдин! Амма Аччыгыйа
Бачча эрдэттэн утуйбуттара бэрдин. «ХС»
Ити турар аты булбатаҕыҥ бэрдин. «ХС»

аат.
1. Туох эрэ биллибэти, киһиэхэ туох эмэ төһө табыллыаҕын хаартынан таайан көрүү. ☉ Жребий, гадание (на картах)
Дьиэлээх Кулуутап талах олох маска олорон сэрэбиэй кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Бэйэбин хаарты хаһаайкатын курдук сананабын, хаарты миэхэ бас бэринэр, ол эрээри мин кинини сэрэбиэйгэ эрэ туттабын. ТТ
[Белокуров:] Мин былыр тойонноох олорбут эргэ дьиэлэригэр олорбутум, …… биир остуол баарыгар хаартынан сэрэбиэй быраҕарым. А. Чехов (тылб.)
2. Билгэлээһин, таайан көрүү (уруккуну-хойуккуну, инникини, сүнньүнэн, туох эрэ биллибэти, хол., таҥха кэмигэр). ☉ Гадание, ворожба, предсказание судьбы (напр., во время традиционно сложившегося в народе саха обычая гадать во время святок — таҥха). Арчы дьиэтигэр таҥха кэмигэр сэрэбиэй арааһа ыытыллар
□ Суодьаах ойуун сэрэбиэй кэбиһэрэ, ичээмсийэрэ. В. Протодьяконов
Кини эдьиийбэр сэрэбиэй түһэрдэ: «Илин Хаҥалас киһитигэр эргэ тахсыыһыгын». «Чолбон»
Ахсынньы ороһооспо Биир кириһиэнньэ киэһэҕэ Сэрэбиэй кэбиһэннэр, Кыргыттар бачыыҥкаларын Аан таһыгар элиттилэр. ТГС ЫА
3. Кимиэхэ туох тиксэрин көрбөккө бүтэйдии талан быһаарсыы. ☉ Жребий (путём вынимания наугад условного предмета)
Ньургун Кырбааһап мааҕын сарсыарда сэрэбиэй тартарбыттарыгар сэттис нүөмэри таһаарбыта. Н. Лугинов
Сэрэбиэй аан бастакынан саамай күүстээх хамаандалары көрсүһүннэртээтэ. «ББ»
Күрэхтэһии саҕаламмыта, маҥнайгы эргииргэ сэрэбиэй обургу, болдьообут курдук, Пётр Попову кытта түбэһиннэрдэ. СМН ТС
♦ Окко түспүт оҥоруу, сиргэ түс- пүт сэрэбиэй — көр оҥоруу II
Хата, доҕоор, биһигини Ойох-эр буолан олоруҥ диэн Окко түспүт оҥоруубут Уруйдаабыта буолаарай? Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит Сиэрдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов
Окко түспүт оҥоһуум, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим Кэскиллээх кэргэним, Дьоллоох доҕорум! П. Ядрихинскай
русск. жребий

аат.
1. Көлө ыҥыырыгар ууруллар, ыҥыырдыллар таһаҕас уонна ол таһаҕаһы хаалыыр, үксүгэр тирии хаа. ☉ Поклажа, вьюк, перевозимый на спине вьючных животных, а также сума для такой поклажи
Аттары ындыыларын түһэрэн, бууталаан мэччитэ ыыппыппыт. Далан
Маппыр аҕатыттан үс ындыы түүлээҕи ылан, онтун кистии барбыта. Л. Попов
Бу кыракый мусуойга киһи сэҥээрэ көрөрө элбэх: таба ыҥыыра, таба саҥыйах, сайыҥҥы түнэ сон, этэрбэс, түнэттэн тигиллибит ындыы. Болот Боотур
2. Ханна эмэ ханнык баҕарар көлөнөн тиэрдиллэр таһаҕас. ☉ Поклажа, груз, перевозимый на каком-л. транспорте
Артиллерия сэллээтэҕинэ, буомбаһыт сөмөлүөттэр ыар ындыыларын өстөөх төбөтүн оройугар сүөкээбиттэрэ. А. Данилов
Ындыынан саамай наадалааҕы — мээккэ бурдугу, тууһу, кэнсиэрбэлэри эрэ таһаллара, онон ас аччаабыта. В. Ажаев (тылб.)
3. көсп. Ааспат-арахпат ыарык-баттык, сүгэһэр. ☉ Тяжесть, бремя
[Кэргэниэм] Чэпчэтиэҥ дуо хоп ыарыытын, Кырдьар сааһым ыар ындыытын. И. Гоголев
Олох диэн онон түү буолбатах — Ытык, ыар ындыы, сүгэһэр. Эллэй
Эбэтэр сүрэх-быар ындыыта буолбут санаалар суоллара эбитэ дуу? С. Федотов
◊ Ындыы көтөх — таһаҕаһы көтөх диэн курдук (көр көтөх I). Кинээһиттэн уурайан баран, бэдэрээттэһэн, ындыы көтөҕүүтүнэн дьарыктаммыт. Саха сэһ
1977. Тэҥн. ырдыы
ср. др.-тюрк. арчы ‘седельный ранец’; артыҕ ‘одна половина вьюка, противовес’; уйг. артуш ‘навьючивание’

туохт.
1. Бэлэм эбэтэр бэйэҥ астаабыт аһылыккын сиэ (сиэ диэннээҕэр киэҥ суолталаах). ☉ Принимать пищу, кушать, есть (имеет более широкое значение, чем сиэ)
Аҕаа, киирэн аһылыккын аһыаҥ үһү. А. Софронов
Хата ас диэбиккэ дылы, эн аһыаххын баҕараҕын дуо? Мин ас бэлэмниим эрэ. С. Ефремов
Аһаан бүттүм. Туран хаамыталаатым. Т. Сметанин
2. Айаххын иитин. ☉ Содержать себя, питаться самому
Кини туһах, сохсо иитэн хабдьынан уонна куобаҕынан аһаан олорбута. Эвен фольк. «Онно тахсан дайааркалаан аһаа, Марья Романовна, эн мин кэнсэлээрийэм үлэтин кыайыаҥ суох», — диэх этим. С. Ефремов
Былыр аҕата Хоохтуй оҕонньор быччыкынан аһаан олорбут күтүр. А. Сыромятникова
Аҕаҥ суоҕуттан, Аһыыр наадатыттан, Аҕыйах сааскыттан Кулаак хотонугар Хорҕойбут кыыс! Эллэй
3. эргэр. Ис (арыылаах кымыста). ☉ Пить (кумыс)
Тоҕус төгүл уруйдаан, Аҕыс төгүл айхаллаан, Атаан айах маһым Алгыс силис арчытын Атааран баран, Арыылаах кымыһын аһаан барда. С. Зверев
♦ Аһаабыт иһитигэр холлор — үтүөнү куһаҕанынан төлүүр. ☉ Добро оплачивает неблагодарностью
Сити курдук эргиччи сии-аһыы, туһанан сылдьаннар, аһаабыт иһиттэригэр холлон баран, атахха биллэрдэхтэрэ. ГНС СТСДТ. Аһыаҕын астаах, таҥныаҕын таҥастаах — байылыат, баайдаах-дуоллаах. ☉ Зажиточный, состоятельный
Ыа, хайдах эрэ ыаллар кыһалҕа диэни билбэккэ, аһыахтарыгар астаах, таҥныахтарыгар таҥастаах буоллулар. Күндэ. Аһыаҕын аһаабыт, сиэҕин сиэбит (киһи) — олохтон ылыахтаах өлүүтүн-чааһын ылбыт (киһи); олоҕу олорбут, сөптөөх уһун үйэлэммит (киһи). ☉ Проживший в свое удовольствие (человек); проживший до старости (человек)
Оттон мин олоруохпун олорбут, аһыахпын аһаабыт, сиэхпин сиэбит киһибин, өллөхпүнэ да өлүүм. Далан
Ол гынан баран, сиэхпин сиэбит, аһыахпын аһаабыт киһи быһыытынан аны куттанарым ааһан турар, мин этиим! Н. Якутскай
◊ Аһыыр быһах — аһыыр хоско (куукунаҕа) эрэ туттуллар быһах (хол., килиэп быһарга). ☉ Кухонный нож. Аһыыр остуол — аһыырга туттуллар остуол. ☉ Столовый стол
Кэпсэтии мэлдьи куукунаҕа, аһыыр остуолга барара. Г. Колесов. Аһыыр хос — олорор дьиэ аһыырга аналлаах остуоллаах, тээбириннээх биир хоһо. ☉ Столовая (комната)
«Маама!.. Маама!..» диэн хаһыытаабытынан сэттэлээх уол оҕо сүүрэн киирэн куукуна оһоҕор өйөнөн турбут сыпсыны түҥнэри көтөн лаҥкынаппытынан, аһыыр хоско ааста. Софр. Данилов
Куорат кыбартыыратын аһыыр хоһо. С. Ефремов
Аһыыр хос истиэнэтигэр холкуос сүөһүлэрэ ойууламмыт улахан хартыына ыйанан турар. М. Доҕордуурап

аат. Былыргы сахалар сайыҥҥы, оттон көс олохтоох дьон көтүрэн көһөрө сылдьар үөһээ өттүнэн суптугур быһыылаах, дьардьамата ураҕас мастарынан оҥоһуллубут, тугунан эмэ (хол., тириинэн) бүрүллүбүт дьиэлэрэ. ☉ Старинное стационарное летнее жилище якутов и переносное — кочевых народов в виде высокого конического шалаша из наклонно поставленных длинных жердей, плотно обтянутых чем-л. (напр., пластинами берёсты или шкурами), ураса
Кыыс ураһа иһигэр Хара саһыл бэргэһэни Уолугар анаан тигэр. И. Гоголев
Аныгы бөһүөлэктэргэ аны бэл буор балаҕан аҕыйах, ураһа диэн кэлиэ дуо. Тордох да көстүбэт. Н. Габышев
Тумара ортотунааҕы үрдүк тиит арыыга хаарбах ураһа турар. И. Данилов
Ураһа — ураты быһыылаах, көстүүлээх сахалыы архитектура пааматынньыга. В. Протодьяконов
◊ Буор ураһа — буор сыбахтаах ураһа. ☉ Ураса, крытая, обложенная землёй, земляная ураса
Буор ураһалар өссө да үрэх быыстарыгар, өрүс тумулларыгар манабыл буолан тураллар, быстах хонон ааһарга, сайын олорон балыктыырга. Н. Габышев
Буор ураһа, анааран көрдөххө, бука, Египет пирамидаларыттан даҕаны аҕа ини! «ХС». Далла ураһа — кыра кээмэйдээх ураһа. ☉ Малая ураса
Толоон хотугу өттүгэр Тоҕус моҕол дьиэ буруота Унаарыйан көһүннэ, Аҕыс далла ураһа Сандаарыйан көһүннэ. Ньургун Боотур
Моҕол ураһа диэни баай ыал туруорунара үһү, далла ураһа диэни дьадаҥы ыал оҥостунара үһү. Багдарыын Сүлбэ
Моҕол ураһа көр моҕол. Былыргы саха моҕол ураһаҕа таҥараны ахтар, алгыс-арчы этэр дьиэтэ буолар. П. Ойуунускай
Мусуой биир сонун кэрэхсэнэр тутуутунан саха моҕол ураһата буолар. «Чолбон». Сандама ураһа — иһирдьэ киирдэххэ олус сырдык ураһа. ☉ Ураса, очень светлая внутри
Былыр уон ахсыс үйэҕэ …… Кутуйах кинээс сүүрбэ биэс оронноох аарыма улахан сандама ураһалааҕа үһү. «ХС». Сарыы ураһа — сарыы тириинэн бүрүллүбүт ураһа. ☉ Ураса, обтянутая ровдугой. [Дыгын баай] төннөрүгэр, сарыы дуу, туос дуу ураһаларын Бэрт Хара диэки өттүн хаалларан, аҥаар өттүн тоҕо тардан өрүскэ көһөллөр. Саха фольк. Тордох ураһа — ыыһаммыт сарыынан бүрүллүбүт ураһа. ☉ Ураса, покрытая прокопчённой на дыму ровдугой
Уйаара-кэйээрэ биллибэт туундара устун тордох ураһанан дьон көһө сылдьара. Н. Якутскай. Туос ураһа — саха былыр сайын олорорго туоһунан эркиннээн оҥостор ураһата. ☉ Берестяная ураса. Эллэй Боотур туостаан, туос ураһаны туруорар
Саха фольк. Маар халдьаайытыгар туос ураһа туналыйан турар. Л. Попов. Ураһалыы анньыы (сиик) — ураһа курдук быһыылаах ойууну таһаарар сиик. ☉ Конусообразный шов
Үчүгэй талахтаах, кыллаах иһити иитин ураһалыы эбэтэр иилэҕэс анньыы диэн сиигинэн тигэллэр. АЕЕ ӨҮОБ
Иилэ тардыы, ураһалыы сииктэринэн күндүгэ-мааныга туттуллар иһиттэри тигэллэр. ПСН УТС. Хатырык ураһа — мас хатырыгынан бүрүллүбүт ураһа. ☉ Ураса, покрытая древесной корой
[Тарабыыкын] сайылыкка таҕыстаҕына, хатырык, туос ураһалары туруортаан, хамначчыттарын туспа олордор. Л. Попов. Ходьол ураһа — орто кээмэйдээх ураһа. ☉ Средняя по величине ураса
Балаҕан иннигэр …… хоспох, эргэ ходьол ураһа, үүт астыыр кыра дьиэ эҥин баар. «ХС»
ср. турк. орача ‘небольшая юрта’, бур. урса ‘чум, шалаш, конусообразный шалаш’