1) мозоль; 2) шрам.

туохт. Туох эмэ аалыытыттан тирииҥ халыҥаан, чэрдээх буол. ☉ Натереть себе мозоль
Бу манна ытыс хабыллан Аан маҥнай чэрдэммитэ. Баал Хабырыыс
[Николай Дмитриевич] сүгэ, атырдьах угуттан илиитэ чэрдэммитэ. КТЫы

туохт. 1) намозолить, натереть до мозолей; илиим чэрдийдэ я натёр руку до мозолей; 2) зарубцовываться; бааһым чэрдийдэ рана у меня зарубцевалась; үтүөрэн чэргэ кубулуй (сиикэй бааһы этэргэ). 3) перен. привыкать к чему-л.; осваиваться, свыкаться с чём-л.; билигин мин манна чэрдийдим теперь я здесь освоился.

аат.
1. Киһи, кыыл этигэр (ордук атахха эбэтэр илиигэ) туох эмэ аалыытыттан үөскээбит тирии халыҥааһына, кытаатыыта. ☉ Местное утолщение кожи от длительного трения, мозоль
Магистр Тороев, дьону кэрийэ сылдьан, сымнаҕас, чэрэ суох уһун тарбахтардаах илиитинэн дорооболосто. Л. Попов
Бу суол: Сүүс омук кыратын Сүүһүн көлөһүнүнэн мэһиллибитэ, Элбэх норуот дьонун Илиитин чэринэн имэриллибитэ. С. Васильев
Улахан, үлэһит дьон курдук, Уунна кыыс илиитин дьоһуннук: Оччугуй, сып-сылаас илиитэ Олоччу чэр буолбут этэ. Ф. Софронов
2. Киһи эбэтэр кыыл-сүөһү этигэр баас оспут онно. ☉ След от зажившей раны на теле человека, животного, шрам, рубец
[Никон Петрович] этэ бүттэтэ суох чэр, баас онно дииллэрин истэрбит. П. Аввакумов
— Бай, бу тугуҥ чэрэй? — диэн кини ыйытта. С. Курилов (тылб.)
◊ Суол чэрэ — киһи-сүөһү, кыыл сылдьар суолун чигдитийэн кытааппыт омооно. ☉ Утоптанная часть дороги, тропинки
Дьахтар уончалаах уол оҕотун батыһыннаран баран суол чэрин сыыһахалты оймоон …… тиэтэйбит быһыынан баран эрэр. Дьуон Дьаҥылы
[Вася] домкратын чигдитийбит суол чэригэр туруорар уонна …… массыынатын илин муоһуттан тирэннэрэн көтөхтөрбүтүнэн барар. П. Чуукаар
Суол арахсыытыгар тохтообуттара. …… Суол чэрэ нэһиилэ көстөрө. Н. Чернышевскай (тылб.)
ср. кирг. чэр ‘опухоль’, чор ‘затвердевшая опухоль; мозоль’, ног. шер ‘болезнь; киста’, бур. сэр ‘желвак’

сов. 1. что чем (наполнить, заполнить) ыга сим, сим; набить погреб льдом оҥкучахха мууста ыга сим; набить папиросы бөппүрүөскэни сим; 2. что, чего (вколотить) саайталаа; 3. что (насадить, надеть) саай, кэтэрт; набить обруч на бочку буочукаҕа уобуруччута саай; 4. что (отпечатать узор на ткани) ойуулаа, ойуута түһэр; 5. что, кого-чего (настрелять) өлөртөө, өлөр; набить уток куста өлөр; 6. что, разг. (натереть, намять) быпа аал; набить мозоли чэрдит, чэрдийиэр диэри үлэлээ; 7. что, чего (разбить) үлтүрүт, үлтүрүтэлээ; набить посуды иһиттэри үлтүрүтэлээ; # набить цену сыанатын үрдэт; набить себе цену сыанаҕын үрдэт; набить карман хармааҥҥын хаҥат; набить руку илиигин үөрэт (үөрэн, үөрүйэхтэ ыл).

I
аат., эргэр. Былыргы булт тэриллэрин: айаны, сохсону иитэргэ туттуллар үксүн сылгы кылыттан оҥоһуллубут синньигэс утаһын (ону кыыл таарыйда да, булт тэрилэ эстэр). ☉ Насторожка (тонкий шнур из конского волоса для настораживания старинных орудий охоты — самострела или пасти, при касании к-рого они срабатывают)
Аҕылыы-аҕылыы Айатын аччаччы тарта, Кыҥыы-кыҥыы Кылыытын кыбытта, Хаарынан хайда, Хардыытын сабынна. А. Софронов
[Сэмэн кырдьан] садырыыннаах чолбон ырбата саһылы-бэдэри кылыыны мииннэрэ охтороро ахсаабыт, халты хадьырыйан ааһар буолуталаабыт. Амма Аччыгыйа
Бэрэбинэлэр анныларыгар туора тардыллыбыт сигэ талахха эттэр хам кэлгиллэн тураллара. Ити сохсо кылыыта этэ. И. Федосеев
♦ Кылыы (кылыытын) кэтээ (кэтэс) — киһиэхэ өстүйэн, кини туох эмэ сыыһаны оҥорорун, алҕаһыырын, мөлтөөнахсаан биэрэрин кэтэһэ сырыт. ☉ Держать камень за пазухой, подсиживать кого-л., ждать момента, чтобы подставить кого-л., навредить кому-л.
Начаалынньык уонна кылаабынай инженер тыл тылбытыгар киирсибэккэ, атааннаһа, кылыыбытын кэтэһэ …… сылдьар буоллахпытына, хайдах кэлэктиип биир сомоҕо буолан, үлэ-хамнас тэрээһиннээх буолуой? В. Протодьяконов
Табаарыс Чокуурап, эн мин кылыыбын кэтии сылдьаргын билэбин. С. Ефремов
Биэрэ онтон ыла Кэтирииһи «биирдэ эмэ үчүгэй аҕайдык түбэһиннэрбит киһи баар ини» диэн кыһыйа-абара, кылыы кэтэһэ сырытта. НС ОК. Кылыыны үктээ — ким эмэ буруйдаары, түбэһиннэрээри кэтии сылдьарыгар түбэһэн биэр. ☉ Попасться на чей-л. крючок, в чью-л. западню. «Эмиэ сатамматах дууһабын! — кимиэхэ эрэ туһулаан эппиттии, доргуччу саҥаран бэйэтин сэмэлэннэ Ыларов. — Айа кылыытыгар үктээн иһэбин!» Р. Баҕатаайыскай
Оттон Тордуох уола Килимиэн, эдэр сааһыгар хаартыга умньаммыт эрэйдээх, Сэбиэт эристиин кылыытын үктүүрэ чахчы. П. Аввакумов
Тоҕо хобуоччулар кылыыларын үктээтэ. М. Лермонтов (тылб.). Кылыытын таарый — улаханнык долгут, өрүкүт, дууһатын уһугуннар. ☉ соотв. задеть (затронуть) за живое, наступить на (любимую) мозоль
Оо, ити дьон дууһаларын кылыытын таарыйбыт киһи баар ини. Оччоҕо, бука, утуйан олоруо суох этилэр. Г. Нынныров
Чараас кылыытын таарыйтаран дьиибэтик мөҕүл гына хамсаабыт сүрэхпэр аптаах сылаас ньүөлүйбүтэ. П. Аввакумов
Кини сүрэх-быар биир кылыытын таарыйдаҕына, атыттары эмиэ доргутары сатыыра. И. Тургенев (тылб.)
◊ Кылыылаах сохсо (паас) булт. — ойоҕос эркиннэрэ тоһоҕолору сиргэ кэккэлэччи саайталаан оҥоһуллубут сохсо (паас). ☉ Пасть (охотничья ловушка), у которой боковые стенки состоят из ряда колышков, вбитых в землю
Оттон кылыылаах сохсо оҥоһуутугар ордук аҕыйах мас наада буолар, бу маннык сохсо хаарга оччо типтэримтиэтэ суох. Булчуттарга к. Кылыы үтэр — 1) булт. кыыл суолун туораабакка эрэ айа кылыытын тардарга, кылыы үрдүгүн кэмнииргэ уонна айаны, булчут суолун көстүбэт гына хаарынан сабарга туттуллар күрдьэхтии быһыылаах тэрил (холо уонна кэнтик анньар диэн икки суолтан турар). ☉ Лопатообразное орудие, при помощи которого на определенной высоте натягивается насторожка самострела поперек тропы зверя (охотник не переходит тропу и этим же орудием заметает свои следы). Кылыы үтэринэн айатын көстүбэт гына көмөн кэбистэ; 2) ынах сүөһү илин, кэлин атахтарын саамай синньигэс иҥиирдэрэ. ☉ Самое тонкое сухожилие на передних и задних ногах скота
Кыл Күөмэй кыыс оҕус кылыы үтэрин саллан сиэри гыммыта, оһох буора этигэр сыстыбытын ыйыстан, харан, өлөн хаалла. Саха ост. I
II
аат., спорт. Аҥаар атаҕынан төһө кыалларынан ыраах ойон уон-уон икки туоска түһүү (сахалыы атах оонньуутун биир көрүҥэ). ☉ Прыжки в длину на одной ноге на десять–двенадцать меток (вид якутской национальной спортивной игры)
Ыстаҥа, кылыы, куобах билигин спортивнай күрэхтэһиилэр биир суол сүрүн көрүҥнэрэ буоллулар. ЧМА ЯНПИД
Ордук тэнийбитинэн атах оонньуулара буолаллар: кылыы, ыстаҥа, куобах, буур, быа көтүүтэ. ЧМА ЭТНББ
Кылыыга киһи бөҕө мустубут этэ. Улуус бастыҥ кылыыһыттара уон икки туоска түһэ сылдьаллара. «ХС»
◊ Кылыы туоһа спорт. — кылыы хас биирдии ойуутугар сөп түбэһиннэриллэн ууруллар бэлиэ (урут туос буолара). ☉ Метка для каждого прыжка спортсмена (раньше в качестве меток использовали куски бересты)
Сөрүүн буоларын кытта ыччаттар мустан оонньообутунан бардылар. Бастаан кылыы туоһа уурулунна. Болот Боотур
Кыһалҕата суох, сыл кэрдииһэ Кылыы туоһун курдук ааһар. Д. Апросимов
Былыр, үгэс курдук, биир алааска хас да сайылык баар буолар, оччоҕо кылыы туоһа хомуллубакка, оонньуу киэһэ аайы салҕанан барара үһү. ЧМА ЭТНББ

I
көр баайсыс
Ньукуу атыыһыт тыыннааҕа буоллар, билигин Хабырыыһы элбэхтик сордуох-муҥнуох этэ. Баҕар сымыйанан бааһан, бассабыыктарын барыларын хараарда сатыах этэ. И. Гоголев
Сэрииттэн сыккырыыр тыына эрэ эргиллибит киһини бааһан, хаайа-сууттуу турбуттара баар! «ХС»
II
аат.
1. Тас дьайыыттан тыынар тыыннаах (хол., киһи, сүөһү) этэ дьиэгириитэ, алдьаныыта, илдьирийиитэ. ☉ Повреждение от какого-л. внешнего воздействия, рана, ранение (напр., на теле кого-л.)
Кини тоҕо эрэ бааска күл үчүгэйин дакаастыан баҕарда. Амма Аччыгыйа
Иитиллибит алааһым эмтээх салгынынан тыынабын, Өлүөнэм эмтээх уутунан Бааспын оһорунабын. Т. Сметанин
Ол кэмҥэ кыысчаан бааһын хам тикпиттэрэ, онуоха кырачаан Халерхаа ытыы сатаан баран, сэниэтэ эстэн утуйан хаалбыта. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Кыра алдьаныы, дьукку барыы (хол., үүнэн турар мас тас өттө). ☉ Небольшое повреждение, порча чего-л. (напр., на коре деревьев)
Тииттэргэ снаряд оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычылыйа түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Алдьаныы-кээһэнии (хол., сэрииттэн). ☉ Разруха, разрушение (напр., от войны)
Аҕа дойду сэриитин күчүмэҕэй дьыллара, бааһы оһорунар иһин күргүөмнээх үлэ сыллара ааспыттара. «Кыым». Харьков билигин ньиэмэстэр хаалларбыт баастарын оһорунар. Саллааттар с. 1967
Сэрии бүтэн, Чуумпу Дон уолаттарын көрсүбүтэ, Сэрии сиикэй бааһа оһон, Олох-дьаһах көммүтэ. И. Артамонов
4. көсп. Санааҕа эриттэрии, дууһа муҥнаныыта, ыар санааҕа ылларыы. ☉ Душевное страдание, мучение
Хамначчыттар, дьадаҥылар сүрэхтэригэр-быардарыгар саас үйэ тухары дьөлө иҥэн ааллара сылдьыбыт баастарын таба этитэн, сэргэхсийэн истилэр. М. Доҕордуурап
Хотуур уһуйбут уһуга Куруук көстө сылдьар этэ. Оннук дууһаҥ ыалдьар бааһа Суол хаалларан чэрдийбитэ. Р. Баҕатаайыскай
Мин буойун сахабын. Олох, дьон өстөөҕүн Мин сүүстэ көрсөммүн Босхоҥноон буолбатах, Баас ылан сытабын. С. Данилов
тюрк. бааш, баш, паш
♦ Оспот баас – өйгө-санааҕа иҥэ сылдьар умнуллубат баас. ☉ Незаживающая душевная рана
Хаһан да ааспат ахтылҕан, хаһан да оспот баас. П. Ойуунускай
Ол сыл элбэх оспот бааһы Хаалларбыт сүрэх аайы. И. Гоголев. Сүрэх бааһа – өйгө-санааҕа кытаанахтык иҥэ сылдьан аалар ыар санаа. ☉ Постоянные душевные боли, страдания
Киһи сүрэҕин бааһын бириэмэ эрэ оһорор диэн ханна эрэ аахпытын өйдөөн кэллэ. Л. Попов
Ол барыта сүрэх бааһа буолбута. В. Протодьяконов
Сүрэх баастаах киһини долгутан кэбиспититтэн кэмсинэн, уоскутар быһыынан тыл кыбытта. С. Никифоров. Эргэ бааһын таарый (тарбаа) – урут туох эмэ өйсанаа, эт-хаан эрэйэ буола сылдьыбытын санат, өйдөт. ☉ Задевать за живое (соотв. наступить на мозоль)
Биһиги курдук, Аҕа дойду Улуу сэриитин уотун ортотунан ааспыт аҕам саастаах дьоҥҥо, ити барыта эргэ бааспытын тарбыыр. «Кыым»
Чэ, түксү. Эрэйдээх бэйэтэ да сөп буола сылдьар. Бааһын тарбаама. «ХС»
◊ Баас онно – баас үтүөрэн чэрдийбитэ. ☉ Рубец (след от зажившей раны)
Онуоха хатыҥыр саннын уҥуоҕуттан курданарыгар диэри таҥнары субуллан баран тордуохтуу туора тардыллыбыт баас онно көстө түстэ. Амма Аччыгыйа
Хоонньоспут түүннэригэр эр киһи кэргэнин этигэр чэрдийэ оспут баас оннун көрбүт. С. Курилов (тылб.)
Этэ бүттэтэ суох чэр, баас онно дииллэрин истэрбит. «ХС». Баас чэрэ – баас оспут онно. ☉ Шрам
Баастарын чэрин дьон ытыктыы одуулаһар, бойобуой мэтээллэрин үрүҥ көмүс лыҥкырыгар эдэр ыччат ымсыырар. И. Гоголев. Ойбон баас – улахан, дириҥ баас. ☉ Большая глубокая рана
Уоттаах-күүстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
Умайаллара ойуур тыалар, Хоргуйар аччык куртахтар, Умайаллара ойбон баастар, Тиип ыарыыга охтубуттар. Эллэй. Өлөр баас – тыынар тыыннааҕы күн сириттэн сүтэрэр баас. ☉ Смертельная рана
Өтөр-өтөр өлөр баастан Өрүөл сүрэх кыланара, Хара кынат кыламантан Харах уута сууллара. И. Гоголев. Сиикэй баас – аһаҕас, хахтамматах, хаан оҕуолуу сылдьар баас. ☉ Открытая рана
Халтаһата бараммыт Хаан ириҥэ харахтаммыт, Тимир сааҕа тэһитэ сиэн Тириитэ бараммыт, Сиикэй баас буолбут. П. Ойуунускай
Атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, [эһэ] туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан сылдьара. И. Федосеев. Сүрэх бааһа – сүрэх ыарыыта. ☉ Боли в сердце, болезнь сердца
Кардиограмма тыла тыйыс, Бардам: «Сүрэҕиҥ баастаах!» – диир, «Бар! Дьоҥҥунуун бырастыылас, Сүрэх бааһа оспот!» – диир. С. Данилов
«Олох кэрэ»– диэн ордоотуур судургу, Ол кэрэ туһугар охсуһар уустук, Сүрэҕим баастара – мин чулуу уордьаннарым. И. Гоголев. Сырҕан баас – өр кэмҥэ ыалдьар, үтүөрэн биэрбэт улахан баас. ☉ Незаживающая большая рана
[Аҕаҥ] Аармыйаҕа биэс сыл сылдьан баран Эргиллэн кэлбитэ, үлэ үөһүгэр түспүтэ, Сырҕан баастара аһылланнар, Эрэйдэнэн өлөөхтөөбүтэ. И. Гоголев. Чэр <эргэ> баас – үтүөрэн онно эрэ хаалбыт баас. ☉ Зажившая рана, от которой остались лишь следы
Уллуҥах чэр бааһын бэргэтэн Ыарыытын уйбакка ытыыра, Бу иһэн эрэйин эргитэн Элбэҕи иһигэр саныыра. Эрилик Эристиин
Түүн ынчыктыыр эргэ бааһын Дьарҕата арыт көбөн, Санаата эдэр сааһын, Кыһыл саллаат буолбутун. И. Гоголев
III
1. аат., муус.
1. Эр киһи саамай суон куолаһа. ☉ Самый низкий мужской голос, бас
Иван Степанов бааһынан ыллыыр. АҮ
2. Оннук куоластаах ырыаһыт. ☉ Певец с таким голосом
Көрдөһөбүн, баастар уонна сопранолар актыыбынайдык ыллааҥ, дорҕоонноохтук, астыктык. АҮ
2. даҕ. суолт. Сөҥ тыастаах хойуу дорҕоонноох (хол., муусука инструмена). ☉ Низкий по звуку, басовый (напр., музыкальный инструмент)
Конструктор Шошин салалтатынан баас чороон, контрабас кытыйа, дьөлөркөй күпсүүр инструмены оҥордубут. «Кыым»