1. сыһ. Долгуҥҥа маарынныырдык, долгун курдук. ☉ Волнисто, волнообразно
   Моллюск быччыҥнара уллуҥаҕын устун долгуннуу түллэр. ББЕ З
   Солбуллубут ааттары көнөтүк, оттон кинилэри солбуйар ааттары долгуннуу тардыҥ. СОТТЛ
2. даҕ. суолт. Долгуҥҥа маарынныыр, долгун курдук. ☉ Волнистый, волнообразный
   Сымыйа саһылчай [тэллэй аата] долгуннуу бүүрүктээх уонна сырдык-араҕас буолбатах, кыһыллыҥы өҥнөөх. «ХС»

I 1) червоточина (в древесине); 2) пузырьки (во льду).
II : хаба хаата раковина моллюска, ракушка.
III : хаба ортото самый центр, самая середина чего-л.; хаба ортотугар түһэр = попасть в самую середину чего-л.

I
аат.
1. Тимиргэ, маска үөскүүр дьөлөҕөс, көҥдөй; хабахтар (мууска). ☉ Изъян, червоточина в древесине, отверстие в железе; пузырьки (во льду). Хабалаах тимир. Мас хабата
□ Муус хабалаах сиринэн кыратык ойо барбыт. «Чолбон»
2. Кытаанах хаа иһигэр сылдьар, уҥуоҕа суох сымнаҕас эттээх харамай. ☉ Беспозвоночное мягкотелое животное, покрытое раковиной, моллюск, улитка
Көлүйэлэргэ, күөллэргэ уонна өрүс чуумпу хомолоругар уу иһинээҕи үүнээйилэргэ мэлдьи бөдөҥ улитканы — улахан хабаны булуохха сөп. ББЕ З
Тууһа суох ууга — көлүйэҕэ, күөлгэ араас моллюскалар олороллор: хаба, лужанка, катушка. СМН АҮө
Хабалар (улиткалар) үүнээйилэр умнастарынан бэрт наҕыллык сыыллаллар. АВ СҮү
◊ Хаба хаата зоол. — сорох тоноҕоһо суох харамайдар эттэрин-сииннэрин бүрүйэр кытаанах хах, бүрүөһүн. ☉ Твёрдый защитный покров некоторых беспозвоночных животных, раковина
Микиитэлээх Өлөксөй таптыы көрбүт таастарын, хабаларын хаатын уу түгэҕиттэн умсан таһаараллар. Амма Аччыгыйа
Икки күлтэҕэр кыраппыын уонна хаба хаатын курдук эриллэҕэс хас да табах күлэ кутар иһит көстөллөр. В. Яковлев
Куурусса ыраах сиргэ тиэйиини, таһыыны тулуйар, кытаанах хахтаах сымыыты биэрэрин наадатыгар хаба хаатын үлтүрүтэн сиэтэллэр. ККЕ АЦ
ср. осм. камыш ‘род моллюска’, калм. хавхакта ‘черепаха’
II
<хабыллар (хабайар)> хаба ортото көр хабылын III
Эһэ сүүһүн хабыллар хаба ортотуттан хоп-хойуу хаан туора чоккураан түспүт. Амма Аччыгыйа
Куорат хабайар хаба ортотугар киэҥ олбуордаах, түөрт муннуктуу түһэриллибит дьиэ киэптээн турар. П. Филиппов
Ол икки ардыгар көтөр номнуо күөлү хаба ортотунан өрө көтөн ханарыйан таҕыста. Н. Заболоцкай

аат.
1. Тугу эмэ угар анал оҥоһук, хоппо, мөһөөччүк. ☉ Футляр, чехол, короб, пачка для хранения чего-л.. Ачыкы хаата
□ «Киирэн сирийэн көрүөҕүҥ», — диэт Ананий халампааһын хаатыгар укта. М. Доҕордуурап
Көлөлөрүгэр сиэтэр бурдуктарын кыра сарыы хааҕа кутан, куоратчыттар айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов
Ийэм аах бары хомустаахтара, онтуларын харах харатын курдук харыстаан, суулаан, анал хаатыгар уган илдьэ сылдьаллара. С. Маисов
△ Оннук оҥоһукка толору угуллубут туох эмэ кээмэйэ. ☉ Мера, равная объёму футляра, чехла, короба, пачки чего-л.
Хараамап: «Көҥүл Арамаанабыс, миэхэ биир хаа испиискэтэ биэрдэххинэ сөп буолсу». Суорун Омоллоон
Ийээ, аҕабар кэһии ыытаары табах уочаратыгар турдум, бу икки хаа бөппүрүөскэ, икки устуука мохуорка. А. Неустроева
Сүүс сүүрбэ хаа силими атыыласпыттар. ВНЯ М-4
2. Сорох үөн-көйүүр, үүнээйи ууһуурүөскүүр анал тас бүрүөһүнэ. ☉ Раковина некоторых насекомых; семенник цветка
Тыынар тыыннаах барыта уйалаах, хорҕойор хороонноох, бэл, үөн хаалаах. Н. Лугинов
Сибэкки саамай киинигэр сиэмэ хаата — соҕооччук баар. ББЕ З
Хаа моллюска сымнаҕас этигэр хахха буолар. СМН АҮө
3. Өрүс, үрэх, күөл уута киирэр кытылыттан кытылыгар диэри киэлитэ. ☉ Русло реки, чаша озера
Улахан Ботуобуйа сааскы уута тардар, сүрүн хаатыгар түһэр. Н. Якутскай
Оччолорго Мүрү күөл толору, хаатыгар диэри уулааҕа, чугас эргин суох улахан да улахан, киэҥ да киэҥ сиринэн аатырара, бүтүн уобалас үрдүнэн Тойон Мүрү диэн аатынан биллэрэ. В. Протодьяконов
Бычалыччы туолан, хаатыттан өрө мөтөйөн тахсыбыт өрүс, сүгэһэрдээх муустарынан халҕаһалыы анньан, ньиккирии устар тыаһа өссө күүһүрбүккэ дылы буолла. П. Филиппов
♦ Дьээбэ хаата көр дьээбэ
Мэлдьи мичээрдээн ыттайа сылдьар, дьээбэ хаата Ымыычаан Баһылай оттуу сылдьар. Күрүлгэн. Киҥ хаата көр киҥ II. Киһилэрэ бүгүн киҥ хаата буолан олорор. Култуура хаата кэпс., күл.- ооннь. — үрдүк култууралаах киһи диэн күлэн-оонньоон этии. ☉ Культурный человек
Дорооболоһуу, быраһаайдаһыы бөҕө, култуура хаата дьон буолан биэрдилэр. Н. Апросимов. Куолу хаата кэпс., сөбүлээб. — куолулуурун сөбүлүүр, куолулуур идэлээх киһи. ☉ Любитель разглагольствовать, рассуждать, наставлять
Киирбиттэрэ киһилэрэ, үгэһинэн, куолу хаата буола олорор эбит. Күрүлгэн
Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Бу күннэргэ дулҕа быыһын оттоон, муҥ хааны көрдө. Оҕо хаата көр оҕо. Кыыс эдэригэр кэргэн тахсан баран, билигин оҕо хаата буолан олорор. «Чолбон»
Өй хаата көр өй. Дьон даҕаны: «Даарым аҕыйах саҥалааҕын иһин, өй хаата уол», — дииллэрэ. А. Софронов
Мээчиктэрэ [куоска аата] тугу гыммыта барыта ыал куоскаларын киэниттэн ураты, ойуччу ордук буолан иһэрэ: «Бэйи, мантыҥ өй хаата». Далан
Игорь алтата, өй хаата киһи. ИМС ОС. Санаа хаата — санаа-оноо мунньуллуута, түмүллүүтэ. ☉ соотв. кладезь мыслей
Киһи диэн, барахсан, санаа хаата хааһах буоллаҕа дии. Н. Лугинов. Сүрэх хаата көр сүрэх I. Кыыһа улаатан туһата баһаам, сүрэх хаата киһи. Урукку хааҕар түс — тупсубут балаһыанньаҕыттан төттөрү түһэн, уруккуҥ курдук буол (киһини этэргэ). ☉ соотв. вернуться на круги своя (о человеке)
Эмиэ урукку хаабытыгар түспүппүт. В. Серошевскай (тылб.)
Үөн хаата көр үөн. «Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ тохтотто. П. Ойуунускай
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит, буойуон билиминэ, кигэн, күөдьүтэн биэрбитэ. У. Ойуур
◊ Баҕа хаата көр баҕа I
Оҕолор ууттан баҕа хаатын хостоон таһаардылар. Кыл хаа көр кыл. Мунду хаппытын кэннэ сибиэттэн тоноон мөһөөччүккэ, кыл хааҕа хааланар. Хомус Уйбаан
Уол балыгы кыл хааҕа угаттаан иһэр. «ХС»
Оҕо хаата көр оҕо. Сорох дьахталларга, оҕо үөскүүр хаата кыра буолан, оҕо үөскээбэт. Н. Якутскай
Мин таһыллыбатаҕым гынан баран, оҕом хаата тахсан быстыбакка, биир эмчиттэн мөҕүллэн турабын. Лоһуура
Үөскэх маатка салыҥнаах бүрүөтүгэр сыстар, оҕо хаатынан бүрүллэр, онтуката хаан сүүрэр тымырданар, онон сүөһү оҕото ийэтин организмыттан аһаабытынан барар. СИиТ. Сыттык хаата — сыттык киртийбэтин наадатыгар уларыта сылдьан кэтэрдиллэр чараас тап. ☉ Чехол для подушки, наволочка
[Лариса:] Суорҕана эргэ нэк эбит, сыттыгын хаата дьаабы кир. Суорун Омоллоон
Бырастыынаны, сыттык хаатын, сылаас суорҕаны …… эрдэтттэн бэлэмнээн кэбиһиллиэхтээх. Дьиэ к. Хаба хаата көр хаба I
[Мэхээс оҕонньор:] Күөл этэҕэтэ диэн хаба хаата буоллаҕа дии. П. Ойуунускай
Оттон бэйэлэрэ таҥастарын-саптарын хаба хаатыттан оҥоһуллубут хаптаҕай быһыылаах оҕуруоларынан киэргэтэллэрэ. БИГ ӨҮөС
Күл кальцийа, быһа холуйдахха, хаба хаатын киэнинээҕэр икки төгүл аҕыйах. ЛЕВ ССКИиС. Чоху хаата зоол. — кытаанах хах иһиттэн быга сылдьар, бытааннык сыҕарыйа хамсыыр моллюск. ☉ Моллюск, улитка
Оҕолор кытылга чоху хаатын хомуйа сылдьаллар. Кустук
ср. др.-тюрк. ха ‘сосуд, посуда’, тюрк. кап ‘куль, чехол, футляр’

I
аат. Кэлин атахтарынан ыстаҥалаан сыҕарыйар кыра уу-хонуу харамайа. ☉ Лягушка
Ууну охсон баҕаны куттаама (өс хоһ.). Баҕа бадарааныгар бардам (өс хоһ.). Баҕа – баҕатыгар, чоху – чохутугар (өс ном.). «Хата, үлэлээ, доҕоор, эбэҥ аһатаары маҥнай баҕатыттан маанылаабыта буолуо, бу сырыыга балык кэлиэ», – Сэбирдэх күлэн кэбистэ уонна куйуурун ойбонугар уган эргитэ турда. Амма Аччыгыйа
тюрк. бака, паҕа
♦ Баҕа айах – баҕа айаҕын курдук киэҥ айах. ☉ Широкоротый (человек), имеющий широкий рот.
◊ Баҕа балык түөлбэ. – амтана хатыыска маарынныыр эрээри куһаҕан көрүҥнээх өрүс балыга. ☉ Речная рыба, невзрачная на вид, но по вкусу напоминающая осетра, широколобка. Баҕа балык үөскүүр уута. Баҕа батаһа бот. – батаска маарынныыр сэбирдэхтэрдээх күөх бөдөҥ сибэккилэрдээх намтал сиргэ үүнэр от үүнээйи. ☉ Ирис сибирский (касатик щетинистый)
Баҕа батаһа ардайдаах манчаары окко кирийэн сүтэ-сүтэ, сүлбэ уута сүүрүгүрэр. Амма Аччыгыйа
Ылдьаана сайын, баҕа батаһа от сибэккилэнэн бүтүүтэ, аҕатынаан Дулҕалаах толооҥҥо от охсо киирэллэрэ. Н. Якутскай
Үгүс эмтээх үүнээйилэр баҕа батаһа, куоска ытыһа, кэҕэ кулгааҕа, кулааһай ото диэн ааттаахтар. С. Дадаскинов. Баҕа хаата зоол. – уу түгэҕэр быһаҕаһыгар диэри былыыгынан көмүллэн сытар мүлтүгүр быһыылаах күөхтүҥү өҥнөөх моллюска хаата. ☉ Беззубка (моллюск). Баҕа хаата, син эмиэ хаба хаатын курдук, испиэскэ састааптаах. Баҕа ыамата зоол. – баҕа үөскэҕэ. ☉ Головастик, личинка лягушки. Сылгы баҕата – сылгы туйаҕын үөһээ өттүгэр баар ур, чэр. ☉ Наросты выше копыт у лошадей.
II
аат. Тугу эмэ оҥорор санаа, күүстээ олоххо киллэрэр дьулуур. ☉ Желание, стремление что-л. сделать
Үгүс киһи өйө үпкэ эрэ буолбат, бары киһи баҕата баайга эрэ буолбат (өс хоһ.). Саха норуота бэйэтин олоҥхотугар туох баар кэрэ баҕатын, идиэйэтин чыпчаалын айыы бухатыырын уобараһыгар түмэн көрдөрөр. Суорун Омоллоон
Өлөөччү кэриэһин, тыыннаах баҕатын Өс-саас уордаах хараҕын ырыам астын. Т. Сметанин
Сүүсчэкэ сыллаахха Манчаары Баһылайга көҥүл сылдьар, дьоллоохтук олорор баҕа төһөлөөх эбитэ буолуой! А. Сыромятникова
♦ Баҕата ханар – санаатын ситэн дуоһуйар, баҕата туолар, тохтуур. ☉ Быть полностью удовлетворенным исполнением желаний, насыщаться
Баарга баҕа хаммат (өс хоһ.). Баҕата ханыар диэри үлэлээн тахсарын таптыыр. Н. Заболоцкай
Хас эмэ күнү быһа ардаабыт халлаан, баҕата дьэ ханан сүрэҕэлдьээбит курдук сэниэтэ суохтук сэппэйэ турда. С. Федотов. Баҕа (санаа) хоту – эрдэттэн бэлэмнэммит курдук, баҕа курдук, санаа курдук, туох да мэһэйэ суох (туохха эмэ табыллан ис). ☉ Как по желанию, как и хотелось (о везении кому-л., в чем-л.)
Бииктэрэ баҕатын хоту уонна алгыһынан үөрэҕи батыспыта. Л. Попов
Баҕаҥ хоту санаабыккын барытын ситэн истэххинэ, олох интэриэһэ сүтэр ини. Н. Лугинов
Күнтэн быһа иитиллэр, Батарыайалар үлэлииллэр, Күтүр сүүнэ тутуулары Баҕа хоту ититэллэр. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. багадьи ‘орудие, инструмент, снасть’
◊ Баҕарар баҕа – санаа ымыыта оҥостон дьулуһар баҕа. ☉ Заветное желание
Уол оҕо буолан, эн баҕарар баҕаҕын ситэрэн, үтүө сырыыны сылдьан кэллим! А. Софронов
Баҕарар баҕата, дьулуһар дьулуһуута кинини кынаттаан көтүтүөх курдуга. Н. Якутскай
Бу сэбиэскэй буойун дьоруойдуу охсуһуутун, кини баҕарар баҕатын кырдьыктаахтык ойуулаан көрдөрөр сорук уусуран литература бүтүннүүтүн иннигэр турбута. Софр. Данилов. Баҕа өттүнэн – ким да күһэйбэтэҕин үрдүнэн, бэйэтин санаатынан, бэйэтин баҕатынан. ☉ По собственному желанию, добровольно
Кини сэттэ уончалаах, ыарытыган. Көр, уонна бэйэтэ баҕа өттүнэн күҥҥэ 3,5 кубометр буору хаһан тахсар эбээт! Амма Аччыгыйа
Суут ыйааҕынан сылдьар киһибин, баҕа өттүбүнэн кэлбэтэҕим. А. Софронов
Семен баҕа өттүнэн тылланан пиэрмэҕэ ыанньыксыттыы барбыта. «Кыым». Баҕа санаа – санаа дьулуура, санааҕа сылдьар ыра, ыра санаа. ☉ Желание, стремление к чему-л.; мечта
Уйгу-быйаҥ уолбат ойбонун туһунан остуоруйа уһун үйэлэр усталарыгар олоххо киирбэккэ, бар дьон баҕа санаата эрэ буолан сылдьыбыта. И. Данилов
Кини хас биирдии тыла холкуостаахтар сүрэхтэригэр күөдьүйэн эрэр баҕа санааларын эбии сайыннарда. М. Доҕордуурап
Бу түгэҥҥэ салаллар Мин түбүктээх төбөбөр Бардам баҕа санаалар Миигин күүрдэ көбөллөр, Көҕүтэллэр, сөҥөллөр. С. Данилов. Санаа баҕата – өйгө эрэ баар дьулуур, өйүнэн оҥорон көрүү. ☉ Желание (в мыслях), заветная мечта, мечтание
Уйгу-быйаҥ туһунан бар дьон үйэ-саас тухары санаа баҕата оҥостоллоро, дьиктилээхэй остуоруйалары айаллара, ырыа гынан ыллыыллара. И. Данилов
Сүрэх сылааһын, Санаа баҕатын Сиэннэрим манна эппит курдуктар. «ХС». Сүрэх баҕата – өйсанаа, дууһа баҕарар баҕата. ☉ Желание сердца, души
Сүрэх баҕатын сүһүөх уйбат (өс хоһ.). Мин кинини өр да көрүөхпүн, көрсүөхпүн баҕаран сүрэх баҕата, санаа дьулуура оҥосто сырыттым этэ! А. Бэрияк
Килбиктик көрсүһэ турбуппут, Сүрэхпит баҕата биир этэ: Биһиги төрөөбүт норуоппут Төлкөтө үрдүүрүн иннигэр. П. Тулааһынап
ср. монг. баха ‘радость, охота’

I
төһө ахс. аат.
1. 8 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Восемь
Ол түүн аҕыс кыталык кыыл бэркэ аймана-ыллыы, алааһы эргийэ көтө сылдьыбыттара дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Кэлэр кэллэ, халанча аҕыс чааһы оҕуста. А. Абаҕыыныскай
Мин, аҕыс саастаах уол, аҕабын кытта кэккэлэһэ уҥа ороҥҥо олорор этим. Суорун Омоллоон
2. Аҕыс сааһы көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст — 8 лет
Ити улахан оҕом аҕыһа, сотору уҥуоҕа кытаатыа, бэйэбитин көрүнүө этибит. М. Доҕордуурап
Эн быйыл күөх чэчир аҕыскын туолаҕын — Эдэркээн үйэҕэр үөрэнэ киирэҕин. Т. Сметанин
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Хахай кыыл туран, сүүрэр атахтаах аҕыс бииһин ууһун сур бөрө сонордьутунан хомуйтаран ылбыт. Амма Аччыгыйа
Тураҕас дьоруо аппын Туура тутан ыламмын — Тоҕус уостаах сэргэбэр Тоҕуста туомтуу тартым, Аҕыс уостаах сэргэбэр Аҕыста албыйа тартым. П. Ойуунускай
Харыйа, бэс, тиит лабааларын үлтү кулуубут, итиэннэ аҥаар уоспутунан айылҕаны харыстыаҕыҥ диэн аҕыс араатары түһэрэбит. «ХС»
♦ Аҕыс айдаан — улахан сүпсүлгэн, түбүгүрүү; дарбааннаах дьүүллэһии. ☉ Большие хлопоты, беспокойства; шумные обсуждения
Техника кыратык даҕаны тохтоотоҕуна биитэр суох буоллаҕына, бары үлэ-хамнас барыта атахтанар, аҕыс айдаан тахсар. С. Никифоров
Оннооҕор мин соҕотох ынаҕым кыайтарбакка аҕыс айдаан буолар. С. Никифоров. Аҕыс айдаанынан — элбэхтик кэпсэтэн, улаханнык сүпсүгүрэн түбүгүрэн (тугу эрэ оҥор, ситис). ☉ С большим трудом, с огромными беспокойствами, хлопотами (делать, добиваться чего-л.)
Оройуон коммунальнай комбината онтон-мантан матырыйаал хомуйан, аҕыс айдаанынан үс ыал дьиэтин ититэр систиэмэтин саҥардан оҥорбута. «Кыым»
Күһүн, үгэс курдук, наһаа хойутаан, үксэ тымныы түспүтүн кэнниттэн, аҕыс айдаанынан, тыҥ тиэтэлинэн көһөн киирэбит. И. Никифоров
Аҕыс айдаанынан, тоҕус сорунан Айаннаан-айаннаан, биһиги дьэ буллубут Мирнэй дойдутун — Хахсааттаах халлаан сиригэр. С. Данилов. Аҕыс атахтаах фольк. — Адьарайы ойуулуур кубулуйбат эпитет (ааты солбуйуон сөп). ☉ Постоянный эпитет духа Адьарай (букв. восьминогий, часто заменяет собственное имя)
Мин эйигин өллүн диэн аҕыс атахтаахха анаабатаҕым. ПЭК СЯЯ
Өрөҕөтүгэр аҕыс атахтаах абааһы дьүһүннээх баҕадьы көстө көстүбэт гына, үс төгүл эриллэн баран түүрүллэн сытар үһү. Ньургун Боотур. Аҕыс иилээх-саҕалаах <атааннаах-мөҥүөннээх> аан ийэ дойду — ийэ дойдуну хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпитет (былыргы саха тулалыыр эйгэни, аан дойдуну анаарыытын илдьэ сылдьар). ☉ Сложный эпитет-формула о мировоззрении древнего якута об окружающем мире, жизни на земле (букв. имеющая восемь ободов-воротов, имеющая раздорыместь святая мать-страна). Аҕыс кырыылаах — чулууттан чулуу, бастыҥтан бастыҥ (дьон туһунан, үксүгэр тард. сыһыар-х). ☉ Лучший из лучших (букв. восьмигранный — о человеке; обычно употр. в притяж. ф.). «Аҕыс кырыылаахтар» — С. Васильев чулуу дьон туһунан очеркаларын кинигэтин аата
□ Ол сэрииттэн «маҥнайгы аан дойду» Георгиевскай кириэс наҕараадалаах эргиллэн кэлэн, кэпсээҥҥэ, кэрэхсэбилгэ сылдьыбыт, киһи киэнэ үс уһуктааҕа, аҕыс кырыылааҕа. Амма Аччыгыйа
[Быһый Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, ойор оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Эр бэртэрэ, дьон аҕыс кырыылаахтара ыраах мүччүргэннээх айаҥҥа аттаммыттара. «ХС». Аҕыс салаалаах ача күөх от — норуот ырыатыгар уйгу-быйаҥы аҕалар күөх оту хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет. ☉ В народных песнях сложный постоянный эпитет зеленой травы, приносящей благополучие якутам-скотоводам
Чырылыктыыр дьолугар Аҕыс салаалаах Ача күөх от аҥаарыйдын. Саха нар. ыр. II
Массыына кэлэн ырыаҕа киирбит аҕыс салаалаах ача күөх оппутун охсон күн анныгар күөгэччи тэлгиэҕэ. М. Доҕордуурап. Аҕыс саҥата эргэр. — ый хонугун былыргы ахсаанынан ый ахсыс күнэ. ☉ По старинному якутскому календарю восьмое число месяца
[Чычып-Чаап:] Сытыы тыҥкырайбын тыытаайабын, Эрчимнээх элбэрээкпин эһээйэбин — Ааҥнаан турар ыйым Аҕыс саҥатыгар! Суорун Омоллоон
Саха аахсыытынан сэттинньи ый аҕыс саҥата. УАЯ А. Аҕыс сардаҥалаах аламай маҥан күн — абыраллаах күнү айхаллыыр норуот айымньытыгар куруук туттуллар, кубулуйбат көһөр олук, уустук эпитет. ☉ Постоянный эпитет-формула, прославляющий солнце как основу жизни на земле (букв. восьмилучистое сверкающее ласковое белое солнце)
Тоҕус туналханнаах Туналы маҥан күммүт Туйаара ойор буолбут, Аҕыс сардаҥалаах Аламай маҥан күммүт Аҥаарыйа айанныыр буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон куотар кубулҕаттаах — олус элбэх дэгиттэр албастаах, элбэх киириилээх-тахсыылаах, өлөн-охтон биэрбэт (олоҥхоҕо абааһылары, ардыгар айыылары ойуулуур уларыйбат эпитет, поэт. формула). ☉ Обладающий волшебной силой, оборотничеством, способный к коварным превращениям (в олонхо — поэт. формула-эпитет, изображающий представителей Нижнего, иногда и Среднего мира)
Эн диэтэх киһи сэттэ уон сэттэ дьибилгэккинэн, аҕыс уон аҕыс албаскынан үс халлаан үрдүгэр тахсаҥҥын, уолу уоран ылаҥҥын, иитэн оҕо гыннаххына — бэрт киһи буолуоҕа. ПЭК ОНЛЯ V
Кыыс Ньургун бухатыыр диэн Ааттаах-суоллаах дьахтар Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албаһынан Албыннаан, алкыйан ылбытын, Эккирэтэн түһэн иһэр этим. Күннүк Уурастыырап
Чупчуруйдаан ыраахтааҕы Аҕыс ааһар албаһынан, Тоҕус куотар кубулҕатынан Туура тутан ылбыта «аптаах тааһы». Эллэй. Аҕыс хаттыгастаах араҕас маҥан халлаан көр халлаан
◊ Аҕыс атах зоол. — муораҕа үөскүүр төбө атахтаахтар кылаастарыгар киирсэр сымнаҕас эттээх, оборон ылан сыстар эминньэхтээх аҕыс бигиир лабаалаах харамай (моллюск). ☉ Осьминог (спрут)
Аҕыс атах — түүҥҥү харамай: күнүһүн хорҕойор сиригэр кирийэр, түүнүн бултуу тахсар. Аҕыс атах наар кэриэтэ уу түгэҕинэн, бигиир лабааларынан тардыстан сыҕарыйар. ББЕ З. Аҕыс харах хаарты — аҕыс бэлиэлээх хаарты (хаарты улууһун 8 бэлиэтэ). ☉ Игральная карта с восемью очками, восьмерка.
ср. тюрк. секиз ‘восемь’
II
аат. «Ахсаана», «чыыһылата» диэн суолталаах, тардыы сыһыарыылаах ойдом формаҕа эрэ туттуллар сүппүт тыл олоҕо. ☉ Исчезнувшая основа имени со значением «число, количество», выступает в некоторых изолированных формах притяжательного склонения: ахса ‘число, количество чего-л.’, ахса суох (биллибэт) ‘бесчисленное множество, несчетное количество кого-чего-л.’ и др. Бу хара тыа суугунуура Мин аатырбыт Булчут эһэм туһунан: Кини ахса биллибэт Хоһуун сырыыларын, Кини ханнары билбэт Байанайын туһунан. С. Данилов
Биһи ол курдук хоту сир быстыбат тыаларын, ахса суох үрэҕин, тааһын этэҥҥэ туораан, киэҥ дойду сирин диэки киирдэр киирэн истибит. Н. Заболоцкай
Ахса суох үгүс түннүктэрдээх үрдүк таас дьиэлэринэн ыгыллыбыт куорат уулуссаларынан да иһэн, мин эйигин [Сахам сирин] куруутун ахтабын. Далан
♦ Ахса-аана биллибэт — дьүүлэдьаабыта, иитэ-саҕата суох (улахан, элбэх). ☉ Бесподобный, из ряда вон выходящий, страшный (по силе, многочисленности)
Ахса-аана биллибэт Алдьархай бөҕө адаҕыйдаҕа буолуо, Үксэ-дьүүлэ биллибэт Үлүгэр бөҕө үтүрүйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Ахса-аата биллибэт көр аата-ахса суох (биллибэт). Ахса-аата биллибэт элбэх Кылбалдьыгас өҥнөрдөөх Кыра балыктар Көҥүл ыаталаан, ыамнаталаан, иитиллитэлээн дэлэччи дэбилийбиттэр. Саха нар. ыр. I