см. балайда; достаточно, в достаточной степени, довольно; балачча өр саҥата суох олордулар они довольно долго сидели молча.

смыкаться, сжиматься (о губах); замолчать; аппыт айаҕа ньимийбэт он говорит не умолкая (букв. его разинутый рот не закрывается); ньимийэн олордулар они сидели молча.

стоять или сидеть, навалившись на что-л. грудью; оҕолор олбуорга быардыы түһэн баран, саҥата суох биһигини одууласпыттара ребятишки, навалившись на забор, молча смотрели на нас.

1) становиться плотным, уплотняться (в результате вымачивания — о деревянной посуде); уһаат дьиппинийбит кадка стала плотной; 2) уплотняться, спрессовываться (при давлении, сжатии, оседании); бугул өр туран дьиппинийбит копна от долгого стояния слежалась; 3) перен. замыкаться в себе; погружаться в молчание; дьиппинийэн олордулар они сидели молча.

1) имеющий голос; с ... голосом; дорҕоонноох саҥалаах имеющий звучный, громкий голос; 2) с ... словами, с ... речью; аҕыйах саҥалаах немногословный; саҥата суох тур = стоять безмолвно; саҥата , суох сөбүлэс = соглашаться молча; саҥата суох бар= (или хаал =) отмолчаться, не найдя что ответить; саҥата суох ыыт = заставить промолчать; 3) разг. любящий ворчать, ругаться; кини саҥалаах он ворчун, он постоянно ругается.

сыһ., кэпс. Туох да саҥата иҥэтэ, тыаһа-ууһа суох, олус чуумпутук, ньим курдук. ☉ Совершенно тихо, молча, в полной тишине
Бэл, айаҕа дэҥҥэ хам буолар Халытар ылы-чып олорбута. Софр. Данилов
Ылы-чып буолбут, Ырыа-тойук ыыра малыйбыт. Күннүк Уурастыырап
Муостаҕа сыппыт хамначчыттар хамсыахтарын да куттанан ылы-чып сыттылар. И. Гоголев
Ол кэмҥэ дьиэ дьоно бука бары дөйүөрбүт курдук буолан, ылы-чып олордулар. Д. Таас
♦ <Ылы>-чып барда — саҥата-иҥэтэ суох, им-дьим барда, иһийдэ, чуумпуран хаалла. ☉ Угомониться, утихомириться
Аана саҥарбата, оҕонньор киирбититтэн ылы-чып баран хаалла. М. Доҕордуурап
Тойоттору куһаҕан харахтарынан көрдөллөр да, ылы-чып бардылар. «ХС». Ылы-чып буолла — уу чуумпу буолла. ☉ Наступила полная тишина
Ити кэнниттэн балаҕан иһэ уу чуумпу, ылы-чып буолла. И. Никифоров

ньим бааччы — саҥата-иҥэтэ суох, уу чуумпутук; нус-хас. ☉ Молча, тихо; спокойно
Эргим-ургум көрбөхтөөбүтэ, дьон ньим бааччы утуйа сыталлара. Күннүк Уурастыырап
[Сэргэй] сиригэр-дойдутугар бэйэтин таптыыр идэтинэн ньим бааччы үлэлии-хамсыы сылдьыбакка, бачча үлүгэр аймалҕаннаах дойдуга кэлэн араас быһылааҥҥа, охсуһууга-этиһиигэ түбэһэ сырыттаҕай? В. Яковлев
Борис айахха киирбиччэ мээнэ хаһыытаан быһа сытыйбакка эрэ, ньим бааччы дьиэлии турбута быдан сүүйүүлээх буолуо этэ. «ХС»; ньим бар — иһийэн хаал, чуумпур. ☉ Притихнуть, стихнуть, замолчать
Балаҕан иһэ бүтүннүүтэ ньим баран уу чуумпутук лүҥкүрдэ. Болот Боотур
Ньим баран саҥата суох испэхтээтилэр гынан баран, Чооруос [киһи аата] саҥата суох тэһийэн олорбото. В. Протодьяконов
Биһиги бары тыыммакка да кэриэтэ саҥата суох турдубут, бары биир санааҕа ылларан ньим баран турдубут. Г. Колесов; ньим гын кэпс. — тимис гын, көстүбэт буола сүт. ☉ Провалиться во что-л., внезапно исчезнуть из виду
Мастар мутуктара кумаланан бачыгыраабытынан хаарга ньим гына түһэллэр. А. Фёдоров
Сөмөлүөт умайан күлүбүрээбитинэн үрэх уҥуоргу ойуурга тиийэн ньим гынна. С. Никифоров
Кинилэр үрэҕи туораан түбэ иһигэр киирбэккэ, ойуур хараҥа куолайыгар ньим гыннылар. П. Ламутскай (тылб.)
△ Умуллан хаал. ☉ Погаснуть (моментально)
Утуу-субуу элэктэриичэстибэ уота умуллан ньим гынар, төлөпүөн үлэлээбэт буола охсор. Амма Аччыгыйа
Сулус аллара диэки сурулаата, умуллан ньим гынан хаалла. Г. Угаров; ньим курдук — туох да саҥата-иҥэтэ, тыаһаууһа суох. ☉ Глухо, тихо, безмолвно
Уола буоллаҕына биир тылы хардарбат, ньим курдук. Эрилик Эристиин
Чочумча ньим курдук уу чуумпу буолан ылла. В. Яковлев
Сайылык күнүскү ампаалыга суох ньим курдук. А. Сыромятникова
ср. алт. чым ‘тихо, тише’, казах. жым ‘нечто вкрадчивое, скрытое, незаметное’, хак., кирг., куманд., телеут. тым ‘тихий, тихо; безмолвно; молчаливый’

дьүһ. туохт.
1. Уоскун иһирдьэ хомунан, сыһыары тут. ☉ Смыкать, плотно сжимать губы
Аанчык тэтэркэй толуу уостарын хам ньимийэн биллэр-биллибэттик мичээрдээтэ. Амма Аччыгыйа
Айаҕын ньимийэн, хараҕын быһа симэн, таалан ылла. И. Данилов. Огдооччуйа төрүт да ньимийэ сылдьар уостарын эбии быһа ытыран, хара бараан сирэйэ тугу эрэ толкуйдаабыттыы, дьэбин уоһуйбут этэ. Н. Заболоцкай
2. кэпс. Саҥата суох сырыт, саҥарбат буолан хаал. ☉ Замолчать, стать молчаливым, ходить молча, словно в рот воды набрал
Харытыана аны уруккута буолбатах, төһө да саҥата суох ньимийэн сырыттар, син ону-маны өйдүүр буолбута. П. Ойуунускай
Маппый урут үгүөрүтүк бултуйдаҕына тылга тииһэр бэйэтэ, ууну омурдубуттуу ньимийбитэ. П. Аввакумов
Баччааҥҥа диэри саҥата суох өһөхтөөҕүнэн түҥнэри көрөн ньимийэн олорбут, кыырыктыйбыт баттахтаах, толуу көрүҥнээх киһи хойуу куолаһынан көөҕүнээтэ. П. Филиппов
△ Иһийэн ах бар, чуумпур (хол., айылҕаны этэргэ). ☉ Затихать, стихать, замирать (о природе)
Сис Күөлэ тугу эрэ кистээн ньимийбит, долгуннурбат. А. Софронов. Үүйэлээх Симоны ньимийэн турар түҥ тыаны ортотунан оонньуу-күлэ устар Күндэли үрэх күүтэр. Л. Попов
Суох, туох да иһиллибэт, бары барыта ах барда, ньимийдэ. А. Сыромятникова
3. көсп. Бүк, сас (киһи туһунан). ☉ Укрываться, прятаться (о человеке)
Уоһукчаан кэлин, сэрии ааспытын кэннэ холкуоска киирэр уонна онно саһан, ньимийэн сылдьан куорҕаллыыр үлэни ыытар. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. жимийх ‘сжимать, поджимать губы’, казах. жымыю ‘сжиматься’, жымы ‘притихнуть, умолкнуть’, алт. тымы ‘хранить полное молчание, молчать; притихнуть, успокоиться, затихать’

I
туохт.
1. Тугу эмэ кытта булкуһа сылдьан, сыыйа тимирэн аллара түгэҕэр түс, муһун. ☉ Опускаться слоем на дно, оседать
Көмүһү манна уунан сууйаллар Хаптаһын хоруудаҕа. Хорууда түгэҕэр сөҥөн хаалар Кыһыл көмүс кыырпаҕа. Баал Хабырыыс
Михаил Прокопьевич лотуок түгэҕэр сөҥөн хаалбыт маассаны ытыһар. И. Бочкарёв
Өтөрүнэн буора сөҥөн, уубут дьэҥкэрбитэ. КЗА АҮө
Хааны ытыйан баран алта-аҕыс чаас устата туруоруллар. Онтон өһөҕө сөҥмүтүн кэннэ, дьалкыппакка эрэ …… убаҕаһын баһан ылан атын иһиккэ кутуллар. Дьиэ к.
2. Ханна эмэ тохтоон муһун, мунньулун. ☉ Сойтись, сосредоточиться, скопиться в одном месте
Булт ааттааҕа барыта онно күрэнэн сөҥмүт эбит. Н. Заболоцкай
Өлүөнэ өрүс көмүстээх тайҕатыгар хостонор үгүс кыһыл көмүс манна [Иркутскайга] кэлэн сөҥөрө. Н. Якутскай
Кини үрэх уҥуор баар ходуһаттан түһэр быыкаа көҥүскэ тахсан, сөҥөн турар балыгы хостообутун истэн, дьон эбии сөҕөллөр. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ааспат, умнуллубат өйдөбүлү, санааны хааллар. ☉ Произвести сильное, незабываемое впечатление, поселиться в чьей-л. душе
Бу киэһээҥҥи кэпсэтии Миша Бойтонов дууһатыгар өтөр умнуллубат гына сөҥнө. В. Яковлев
Эн суоххар миэхэ чугаскын, Мин өйбөр сөҥөн хаалбыккын, Өрүү сырдык өҥ буолаҥҥын, Өлбөт сырдыкка ыҥыраҥҥын. В. Потапова
Сүрэхпитигэр сөҥмүт ол үөрүү үрдүк өрөгөйө күн бүгүҥҥэ диэри өрүкүйэр. «Кыым»
♦ Сөҥөн олор — саҥата суох буол; хамсаабакка-имсээбэккэ ньим бар. ☉ Сидеть молча, неподвижно, погрузиться в молчание; застыть на месте
Кырдьаҕастар саҥата суох сөҥөн олороллоро. Н. Якутскай
Иккиэн уруккуну-хойуккуну өйдөөн санаарҕаабыт курдук балачча өр саҥата суох сөҥөн олорбохтообуттара. Далан
Аана уоһун сөрүү туттан, сөҥөн олорбохтоото. М. Доҕордуурап
◊ Сөҥө сырыт (сөҥөн сыт) — ханна, туохха эмэ үөскээн, мунньуллан баран чөл бэйэҕинэн баар буол (туох эмэ баайын, сыаналааҕы этэргэ). ☉ Скопиться где-л., в чём-л., оставаться до определённого времени нетронутым, в целости (о чём-л. ценном — напр., о полезных ископаемых)
Улахан баай-дуол Улахан эбэ сис хайаларыгар сөҥөн сыттаҕа. Саҥардыы ону булан эрэллэр. А. Фёдоров
Саха тылын баайа, күндүтэ олоҥхоҕо сөҥөн сытар. СЛ-8
Поэзиябытыгар төрөөбүт тылбыт саамай сүмэтэ, кэрэтэ сөҥөн сырыттаҕа. «Кыым»
ср. казах. шөк ‘осесть, оседать на дне, садиться’, ДТС чөк ‘опускаться, погружаться (в воду)’
II
даҕ.
1. Холку гынан баран модьу, күүстээх (үксүгэр киһи куолаһын туһунан). ☉ Густой, низкий, ровный и сильный (о голосе человека)
[Бөлүөхсэн турар дьон кэтэҕэр:] «Миэхэ суолла аҕалыҥ!» — диэн сөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Табаны ытыалааҥ!» — Кириилин сөҥ хаһыыта иһиллэр. Л. Попов
Кини [Кулаковскай] хоһооннорун сөҥ куолаһынан иҥнигэһэ суохтук, кудуххай соҕустук ааҕара. Н. Заболоцкай
Сөҥ куоластаах толуу киһи уһаат иһигэр саҥаран киҥкинэтэн эрэрдии бэйэтин билиһиннэрдэ. «Кыым»
2. Элбэҕэ суох гынан баран улахан ис хоһоонноох, өйдөөх, чиҥ (киһи тылын уонна тылынан айыллары этэргэ). ☉ Немногословный, но содержательный, умный, внушительный (о речи человека), веский (о слове)
Тыл арыт өһөскүн, Ыарахаҥҥын, сөҥҥүн, Тааскын, симилиэскин, Укулаат тимиргин. Баал Хабырыыс
«Умнуохпут суоҕа үтүө мөссүөҥҥүн, Уйаҕас ып-ыраас сүрэххин!» — диэтэ, бэргэһэтин уһулан, Сиидэрэп аҕыйах сөҥ тылынан. С. Васильев
Ийэ дойду көмүскэлэ — бу былыр былыргыттан ытык иэс буоларын туһунан сөҥ, күүстээх, ону сэргэ истиҥ иэйиилээх тыллар чугдаардылар. ВА
3. Аҕыйах саҥалаах, дьиппиэн, нүһэр. ☉ Немногословный, необщительный, суровый, замкнутый
[Дуолан Хара:] Миигин эрэй сөҥ, дьиппиэн оҥорбута, Уоммар диэри …… Кулун тэллэххэ либиир сыппытым. И. Гоголев
Кини тылгаөскө тииспэтэх, санаабытын таһыгар таһаарбат, бэрт аҕыйах саҥалаах сөҥ киһи. В. Яковлев
Сөҥ, кытаанах сэбэрэлээх дьон мэтириэттэрэ ыйанан тураллара. М. Горькай (тылб.)
4. фольк. Хойуу, иҥэмтэлээх (сүөгэйи этэргэ); өлгөм, баай. ☉ Густой, питательный (напр., о сметане); богатый, обильный. Сөҥ сүөгэй. Сөҥ сөгөлөөн
□ Мин сиэм этэ сөҥ сүөгэйи. Эллэй
Сөҥ сүөгэйинэн сөлөгөйдөөн Түһүлгэбит киинигэр Кэккэлэһэн олорон, Аһыыаһыы оонньуоҕуҥ. П. Ядрихинскай
Бултуйдаҕына …… малааһын, былыргылыынан эттэххэ, сөҥ сөгөлөөнү тэрийэр. Кэпсээннэр
5. эргэр. Улахан, сомоҕо, модьу. ☉ Громадный, массивный, тяжёлый
Төлөрүйбэт сөҥ сүлүгэскин Төлөрүтэн биэрдиҥ. П. Ойуунускай
Адаар бэстэр, сөҥ харыйалар Аргыый хамсыы нуоҕаһаллар. П. Тобуруокап
[Дудкин] Ыарахан, сөҥ балтанан, …… тимири Туой курдук эллээччи. С. Васильев
◊ Сөҥ түс — санааҕа ылларан, мунчааран саҥата-иҥэтэ суох буол, дьиппиэр. ☉ Стать молчаливым, угрюмым, помрачнеть
[Григорий] хайдах эрэ сөҥ түспүт курдуга. Д. Таас
[Алампа] сөҥ түспүтэ киһи хараҕар өтө көстөр эбит этэ. Р. Кулаковскай
Остуол икки өттүгэр бүрүө чилиэннэрэ аҕыс-сэттэ киһи сөҥ түһэн олороллор. В. Яковлев

I
дьэбин уоһуй (уос) көр дьэбин
Маайа …… мичилийэ сылдьар бэйэтэ дьэбин уостара. Н. Якутскай
Үлэ киһитэ үөрэ-көтө сылдьар, Кыргыс киһитэ дьэбин уоһар. И. Гоголев
II
аат.
1. анат. Киһи, сүөһү, сорох кыыл-сүөл айаҕын үөһээ уонна аллараа өттүгэр баар имигэстик хамсыыр көп эттээх кырыыта. ☉ Губа, губы
Уол үөһээ уоһун туора соттумахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Михаил Иванович Таня илиитин уоһугар даҕайда. Н. Лугинов
Киһим улахан баҕайытык көрөр, уоһа ибирдиир. Т. Сметанин
2. Ытар сэп-сэбиргэл буулдьатын аһарар турба курдук чааһа, оҥоһуга. ☉ Часть огнестрельного оружия в виде трубы, через которую проходит пуля или снаряд по заданному направлению, дуло
Буҕаалтыр сүүһүн тыбыс-тымныы бэстилиэт уоһа хаарыйар. Н. Якутскай
Икки уостаах саа барахсан. Дьиэбэр маннык сэгэртэйим хаалбыта. Т. Сметанин
Эмискэ анараа диэкиттэн тыһыынча уос биирдэ өрө ньирилии түһэр: эмиэ ньиэмэстэр! ДАЛ УуУоО
3. Туохха эмэ (үксүгэр мастан тутууга) куоһахтыы оҥо быһыы. ☉ Углубление, выемка, жёлоб, надрез на чём-л. (напр., на столбе)
Аҕыс аһаҕас уостаах аҕыс атыыр сэргэни Алаарыччы анньан кэбиспиттэр. С. Зверев
«Көр эрэ, ол баҕана уоһугар чаһым турар, туохха эмэ түбэһэн, кэлбэтэхпинэ, кэриэс гынаар», — диэбитэ кини. А. Сыромятникова
Дьиэ туттахтарына өһүөнү ууралларыгар баҕана уоһугар сылгы сиэлин кыбыталлар. «ХС»
4. көсп., эргэр. Сүөһү аһылыга, айаҕа. ☉ Прокорм, содержание скота
[Кыаһай оҕонньор] аҕабыыттаахтан сүөһү уоһугар ылбыт эргэ ырбаахытын арынан тараһатын тарбанна. Эрилик Эристиин
Сайыҥҥы кэмҥэ сүөһүнү таах (мэнээк) ыытан уоһунан аһаталлара. БСИ ЛНКИСО-1938
Ити сүөһүтүн уоһугар тугу биэрэр үһүнүй? «ХС»
5. Таһаарыы түһүк форматыгар «ким эмэ саҥатыттан, кэпсээниттэн, тылыттанөһүттэн» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется в значении «из чьих-л. уст»
[Одунча — Кулубаҕа:] Бу оҕо туох санааттан, туох буруйу-сэмэни оҥорбутун бэйэтин уоһуттан истиэхпитин баҕарабыт. Суорун Омоллоон
Манна кэпсэммит түгэннэри барытын мин билэр дьоннорум уостарыттан суруйбутум. П. Аввакумов
♦ Айаҕа (уоһа) аһылынна көр айах I
Доропуун оҕонньор уоһа аһыллан, кэпсии-ипсии түһүөх санаата кэллэ. Н. Заболоцкай
[Бытыа оҕонньор] уоһа аһыллан кэпсээн киирэн бардаҕына, туох да кыайан тохтоппот сэһэннээх, тойуктаах кырдьаҕаһа. «ХС»
Аҥаар уоһунан көр аҥаар. Бассабыыктары аҥаар уоспутунан хайҕыыбыт, аҥаарбытынан сирэбит. А. Софронов. Аһаҕас уостаах кэпс. — истибитин иһигэр туппат, кэпсии сылдьар. ☉ Невоздержанный на язык, болтливый (букв. имеющий открытые губы)
Ити киһи аһаҕас уостаах, сэрэн. Иккис уоһунан көр иккис. Биир уоскунан махтанаҕын, оттон иккис уоскунан киһи маанытын-күндүтүн, кэһиитин ылбаккын! М. Попов
Өрөөбүт уоскун өһүл көр өһүл. Өрөөбүт уоспун Өһүлэн, Хоммут уоспун Хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм... П. Ойуунускай
Ырыаһыт ыксыыр күнүгэр Өрөөбүт уоһун өһүлэр. Баал Хабырыыс
Өрөөбүт уоһа (өһө) өһүллүбүт (хоммут уоһа хоҥнубут) көр өһүлүн. Өрөөбүт уоһум өһүлүннэ, Дьэбиннийбит күөмэйим дьэҥкэрдэ. С. Васильев
Саа уоһугар тур көр саа. [Харабыл тойоно:] Бирикээһи мас курдук толоруҥ! Ким толорботох — саа уоһугар туруоҕа. П. Ойуунускай
Ыар мүнүүтэлэргэ, бэл, саа уоһугар туран, дьоруойдар сарын-сарыннарыттан өйөһөн, өрөгөйдөөх ырыанан биир сомоҕолонон, өлөр өлүүнү хорсуннук утары көрсөллөрө дии. Э. Соколов. Саа уоһугар туруор — тирээн туран ытан өлөр. ☉ соотв. ставить к стенке
Хаанымсах бандьыыттар …… Эрилик Эристииҥҥэ өстүйбүт хара санааларыгар кини кырдьаҕас ийэтин, түөрт чугас уруутун, икки күтүөтүн саа уоһугар туруорбуттара. Н. Тобуруокап
Балаҕаччыга бандьыыттар учууталбытын саа уоһугар туруорбуттарын Сэмэн уу хараҕынан көрбүтэ. «ХС». Уос бааһа сүппэтинэн (төлөт) түөлбэ. — суолтатыгар, аатыгар эрэ (иэс хаалыаҕынааҕар туох түбэһэринэн төлөт). ☉ Чем попало, лишь бы не пропало (заставлять вернуть долг — букв. подобно тому, как не пропадает след от раны на губе). Уоска бэрдэрбит (оҕустарбыт) курдук (уоска бэрдэрбиттии, оҕустарбыт- тыы) — эмискэ, соҕотохто (саҥата суох бар). ☉ Внезапно, вдруг, неожиданно (замолчать — букв. как будто в губы ударили)
Кулуба уоска бэрдэрбиттии саҥата суох олорбохтоото. И. Гоголев
Саала иһэ, уоска бэрдэрбит курдук, чуумпура түстэ. В. Ойуурускай
Василий Макарович уоска оҕустарбыт курдук туран хаалла. А. Сыромятникова
Буокай оҕонньор эрэйдээх уоска оҕустарбыттыы ах баран хаалла. «ХС». Уоска бэрдэрдэ — эмискэ, соҕотохто саҥата суох барда. ☉ Замолчать внезапно, неожиданно (букв. получить по губам)
[Дьэллиикэп Дьэкиим:] Эн тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕыттан, соһуйаммын, уоска бэрдэрэн олоробун... П. Ойуунускай
Кэпсэтэ олорбут дьон уоска бэрдэрдилэр. М. Доҕордуурап
Сергей уоска бэрдэрбитэ, Нарыйаттан итини хайдах даҕаны күүппэтэҕэ. В. Яковлев
Тэҥн. хам барда. Уоскун минньит — айаххын минньит диэн курдук (көр айах I). Үтүө аһа үрүмэ, Кэриэс аһа кэһиэх, Ийэ аһа иэдьэгэй, Уос минньитэрин уурайбыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кураанах баҕа санаанан уо7у минньиппит этибит. Баал Хабырыыс
Бааҥка кэнсиэрбэ баарын холбоон, бары тэҥҥэ үллэстэн, уостарын минньиттилэр. И. Петров. Уос кураанах — саҥата суох, мээнэ, таах. ☉ Безмолвно, молча (букв. губы пустые)
Уос кураанах сытыахтааҕар сэһэргэһиэх эрэ. ПЭК СЯЯ
Оҕонньор онуоха да кыһаллыбата, уос кураанаҕын олоруохтааҕар, киһини көрбүччэ саҥардаҕа буолуо. А. Сыромятникова. Уос номоҕо — куруук туттуллар тыл, кэпсэниллэр кэпсээн. ☉ соотв. притча во языцех
Сыыспат наадатыгар «биэстэ кээмэйдээ, биирдэ быс» диэн уос номоҕунан салайтарабын. Р. Баҕатаайыскай
Үөрэҕэ суох саха оҕонньотторо «атах анныттан алдьархай тахсар» диэн уос номохтоох этилэр. «ХС»
Уос номоҕо буол көр номох. Өс хоһоонноро — үйэттэн үйэҕэ уос номоҕо буолан баран иһэр бэргэн этиилэр. Багдарыын Сүлбэ
Эһэлэри кытта кыс хаар ортото көрсүһэр былыр-былыргыттан киэҥ кэпсээҥҥэ киирэр, уос номоҕо буолар. ПАК АаТХ
Уос номох оҥоһун — номох оҥоһун (гын) диэн курдук (көр номох). Былыр-былыргыттан дьон үтүөҕэ-кэрэҕэ тардыһар үтүө санааларын ханнык эмэ сиэдэрэй үүнээйинэн …… сирэйдээн уос номоҕо оҥостор идэлээхтэр. И. Федосеев
Истэр былаһын тухары 1936 сыллаахха П.А. Ойуунускай тыл эппит ыһыаҕын уос номоҕо оҥостоллор. «ЭК»
Уос номоххо киир — номоххо (кэпсээҥҥэ, сэһэҥҥэ, хоһооҥҥо) киир (сырыт) диэн курдук (көр кэпсээн). Оннооҕор, бэл, дьон уоруйахтарынан, сымыйаччыларынан, ол-бу кыра кыйымсах идэлэринэн уос номоҕор киирэр гына сураҕырааччылар буолбаат. С. Тарасов
Дьэ итинэн, «Отелло курдук күнүүһүт» диэн уос номоҕор киирбит, дьиҥэр — киһиттэн эрэ кэрэ, үтүө, эрэнигэс, итэҕэйимтиэ сүрэхтээх хара мавр олох олорон бүтэр. Эрчимэн
Уостан түспэт көр түс I. Оҕонньор аата ол күн дьон уоһуттан түспэтэҕэ. Г. Угаров
Бырааһынньык икки-үс күнүн сонуна сылы быһа уостан түспэккэ кэпсэнэр, мөккүөрү да үөскэтэр. «ХС». Уостан уоска — киһиттэн киһиэхэ, дьонтон дьоҥҥо. ☉ соотв. из уст в уста
Ойдо, көттө уостан уоска Улуу поэт Маяковскай Поэзията норуокка. Эллэй. Уостарынан үллэстэллэр — кими да матарбакка, бэйэ-бэйэлэригэр тэҥҥэ үллэрэллэр (үксүгэр аһы). ☉ Делиться поровну, по-братски, никого не обижая (обычно о еде)
Өйүө астарын тобоҕун уостарынан үллэстэллэр. Н. Якутскай
Эти сонно тута уоспутунан үллэһиннибит. С. Федотов
Уос (тыл) тумалыга көр тумалык. [Доодороп кулуба:] Бу баай диэн уос тумалыга буолбут дьон — биһиги тыл этэрбитин көҥүллүүгүт дуо? Эрилик Эристиин. Уоһа сөлүннэ — тыла сөлүннэ (өһүлүннэ) диэн курдук (көр тыл). Холуочуйан, уоһа сөллүбүт. Уоһа уокка тиийбит — кыыһыран, өһүргэнэн уоһа уһаабыт, чорбойбут. ☉ соотв. надуть губы (букв. губы его дошли до камелька). Убайа кэһиитэ суох кэлэн, кыыс уоһа уокка тиийбит. Уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хааннаах> — сааһынан эдэр, олох быһыытын-майгытын билэ илик. ☉ Молоденький, ещё неопытный в жизни, желторотый (букв. с желтком на губах)
Уоһахтаах эбээт уоһа, Ууну ааһыа, уоту туоруо. И. Гоголев
Эһиги оччугуй оройдоргут, Уоскутугар уоһахтаахтаргыт. С. Васильев
[Граф — Петяҕа:] Мин эйиэхэ этэбин — солуута суох, уоһа уоһахтаах да, өссө байыаннай сулууспаҕа бараары гынар! Л. Толстой (тылб.)
Уоһа уһуктаммыт — тыла уһуктаммыт диэн курдук (көр уһуктан). Маайа уоһа эбии уһуктаммыкка, тыла ордук сытыырхайбыкка дылы. А. Сыромятникова. Уоһугар киллэр — туох эмэ туһунан кэпсэтиитэ саҕалаа. ☉ Заводить речь, говорить, рассуждать о чём-л.
Туох тылы уоһугар киллэрэн Туох халлаан тойугун туойуой? И. Чаҕылҕан
«Бу икки атахтааҕы саралаан сииргитигэр умса түһэҥҥит, бэл күн төһө буолбутун билбэт буоллаххыт», — диэн уоһугар киллэрэн барар. «ХС». Уоһунан барар — сүөһү саас сирин бэйэтэ булан, эрдэ мэччийэн, аһыыр. ☉ Кормиться с поля (о раннем начале выпаса скота весной)
Мантан инньэ сүөһү уоһунан барыа. ПЭК СЯЯ
Быйыл саас сүөһү бэркэ уоһунан барда. ПИС СТС. Уоһун була илик түөлбэ. — ситэ сыһыйа илик, салайыыны истибэт (сылгыны этэргэ). ☉ Не приученный к узде (о лошади — букв. губы свои ещё не нашёл)
Далга уостарын була илик сылгылар хааллан тураллар. Уоһун иһигэр көр ис IV. Киһитэ биир кэм уоһун иһигэр тугу эрэ ботугуруур. Н. Якутскай
Кымаах Баһылай тугу эрэ уоһун иһигэр киҥинэйэн кэбистэ. А. Бэрияк. Уоһун кытта кэпсэтэр (саҥарар, ботугуруур) — бэйэтин кытта бэйэтэ кэпсэтэр, ис санаатын кыратык саҥаран, ботугураан таһаарар. ☉ соотв. бормотать себе под нос
Атах ороҥҥо олорор хараҕа суох оҕонньор, уоһун кытта ботугуруур саҥата иһилиннэ. Н. Неустроев
Даарыйа эмээхсин хараҥа муннугар токуйан олорон, уоһун кытта саҥарда. Амма Аччыгыйа
Соҕотоҕун сылдьан уоһу кытта кэпсэтии — үгүс булчут үгэһэ. Т. Сметанин. Уоһун оҕунуохтаа кэпс. — кимиэхэ эмэ бэрик биэр. ☉ Подмазать, дать на лапу, дать взятку кому-л. (букв. губы намазать). Кистии-саба уоһун оҕунуохтатарын сөбүлүүр тойон дииллэр
□ Уостарын оҕунуохтаатахха эрэ хамбаайын чааһын биэрэллэр. «Кыым». Уоһун сиигирт — кыратык тугу эмэ амсатан иһэрт. ☉ соотв. промочить горло, пригубить
Тоҕо үчүгэй аҕай урууну иҥнэри тарпатыҥ, үтүө күҥҥэр кулуттарыҥ уостарын сиигирдиэ да эбиккин. А. Сыромятникова
Ыһыахха барбах уоһу сиигирдэр кэриэтэ кымыстаабыттара. П. Аввакумов. Уоһун тарт түөлбэ. — сылгыны айааһаа, сыһыт. ☉ Объезжать лошадь. Уоһа тардыллан ыытыллыбыт сылгы. НАГ ЯРФС. Уоһун (уоһугар) уоһаҕа куура илик — олох быһыытын-майгытын үчүгэйдик билэ илик, олус эдэр. ☉ соотв. молоко на губах не обсохло
Били оҕонньор этэринии эттэхпинэ, уоһугар уоһаҕа куура илик, атах сыгынньах акаары кыыска кыырыктаах баспын бэриннэмий! Суорун Омоллоон
Биһи уоспут уоһаҕа Куура илик оҕолор Кыыһар туман буурҕаҕа Кыттан баарпыт дии, доҕор. П. Тобуруокап
Бэйэтэ буоллаҕына уоһун уоһаҕа куура илик адьас эдэр оҕо киһи. «ХС»
Уоһуттан (тылыттан) түһэрбэт (түспэт) көр түһэр. Оттон Мирон Маняттан Ол киэһэ арахпатах, Аптаах таптал ырыатын Уоһуттан түһэрбэтэх. С. Данилов
Поэт 350-чэ хоһоонноругар музыка суруллан, норуот уоһуттан түһэрбэккэ таптаан ыллыыр ырыалара буоллулар. «Чолбон». Уһуктаах тыллаах (уостаах) кэпс. — олус сытыы тыллаах. ☉ соотв. острый на язык
Оччо үлүгэр ас тахсыбытыгар уһуктаах уостаах обургулар хам буолуохтара баараа: туос сымыйа ол-бу хобу-сиби тарҕаппыттара. Софр. Данилов
Аҕабыыт кыыһа, сылаас эркиҥҥэ көхсүнэн буолан, быыстала суох ботугуруу турда. Уоһа уһуктаах, чорбоҥолос. А. Сыромятникова
Хоммут уоскун хоҥнор — өрөөбүт уоскун өһүл диэн курдук (көр өһүл). Чобуо Доргуунча Чокуур таас сототун Туора көтөҕөн олорон, Бэйэ бодотун тардынан, Хоммут уоһун хоҥнордо, Өрөөбүт уоһун өһүллэ. С. Зверев
«Көр эрэ!» — диэн мин мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
Хоммут уоспун хоҥнороору Хомуспун охсо сатыыбын. Баал Хабырыыс. Ыт уос буолла көр ыт II
◊ Куобах уоһа көр куобах
Манна куобах уоһа саҕаланна, мастарын лабаалара маҥан бытыктанан бардылар. Суорун Омоллоон
Барыта куобах уоһа аҥхай-оҥхой дулҕа дойду, айанныырга олус эрэйдээх. «ХС». Сэргэ уоһа эргэр. — сэргэҕэ ат тэһиинин иилэ быраҕарга анаан оҥоһуллубут куоһаахтыы оҥо быһыы. ☉ Специальная выемка на коновязи для закрепления поводьев лошади. Тоҕус уостаах тойон сэргэ
□ Аҕыс аһаҕас уостаах аҕыс атыыр сэргэ. С. Зверев
Тыыраҕас уос көр тыыраҕас. Уол төрүөҕүттэн тыыраҕас уостаах. Уос аһаҕас дорҕоон көр дорҕоон. Уос аһаҕас дорҕооннорун этэргэ уос ордук күүскэ үлэлиир. ПНЕ СТ. Уос бааһа бэт. — дьиэ сүөһүтүн ыарыыта: хабарҕа ыарыыта, күөмэйдьит. ☉ Болезнь домашних животных: скарлатина, дифтерит
Кыһына ичигэс буолан, уос бааһа сир ахсын дэлэйбит. «Саха с.». Маны [хабарҕа ыарыытын] сахалар өссө күөмэйдэппит, уос бааһа, сиир сиэһинэ эҥин диэн ааттыыллар. НПИ ССЫа
Уос бүтэй дорҕоон көр дорҕоон. Ордук маарыннаһар уос бүтэй дорҕооннорун саҥаралларыгар да, суруйалларыгар да булкуйаллар. КИИ МКТТҮө. Уос дорҕооно тыл үөр. — уос кыттыгастаах үөскүүр саҥа дорҕооно. ☉ Звук речи, образуемый с помощью губ, губной звук
Саха тылын уос бүтэй дорҕоонноро: б, м, п. Уос аһаҕас дорҕоонноро: о, ө, у, ү. М. Чооруоһап
Уостаах ох көр ох. Былыр саха сэриилэһэр, бултуур саата, сэбэ: кураахтаах саа диэн, уостаах ох диэн баара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938. Уоһа ыпсыбат кэпс. — олус үөрэн, күлэн айаҕа сабыллыбат буолбут. ☉ соотв. рот до ушей
Луиза Алексеевна үөрэн да диэн оттон, төһөнү үөрүөй, уоһа ыпсыбат. Багдарыын Сүлбэ
Мин, булчут киһи буолан, дьэ үөрдүм, күлэн уоһум ыпсыбат буолла. «ХС». Уоһун хомоҕой салыыр көр салаа I. [Маҥнайгы отчут:] Уоспутун хомоҕой салыаҕа, Уоспутун Оруос Баай көрүөҕэ, Уоран аһаабыккыт диэҕэ. (Бары уостарын күлүнэн соттоллор.) П. Ойуунускай. Үтүлүк уоһа — үтүлүгү бүтүннүү устубакка эрэ илиигин таһаарар бэгэччэк ис өттүнэн баар аһаҕас. ☉ Отверстие с внутренней стороны рукавицы на запястье, через которое можно вытащить руку, не снимая рукавиц полностью
Оҕонньор үтүлүгүн уоһунан илиитин таһааран далбаатаабытыгар уола сүүрэн кэллэ. Саха фольк. Икки илиитин үтүлүктэрин уостарынан таһааран, ытыстарын көрдөрө нэлэппитинэн, дьиэлээх тойон киирэн кэлэр. Амма Аччыгыйа. Чөмчөкө (сирэй, уос) олоруута көр олоруу. Хайыаҕай, сирэйин, уоһун олоруута оннук
ср. др.-тюрк. аҕаз, аҕыз ‘рот, уста, губы’, тюрк. агыз, авыз, авуз ‘рот, уста’