1. даҕ. Тэҥ сыһа, биирдиҥи, маарыннаһар (үксүгэр дьону сааһынан тэҥнииргэ). ☉ Равный, такой же, похожий, подобный (обычно о сверстниках)
   Саастарынан эгил-тэгил быһыылаахтар. И. Гоголев
   Хоту диэкиттэн үтэн киирбит тумул үрдүгэр икки эгил-тэгил кириэстэр анньыллыбыттарын көрөн, тохтуу түстэ. Эрилик Эристиин
   Уон биэһигэр сылдьар Рома эгил-тэгил саастаах уолаттарын тустан тулуппата, барыларын охтортуура. ПНИ ДКК
2. сыһ. суолт. Тэҥҥэ, тэҥ соҕустук, араа-бараатык. ☉ Наравне, примерно одинаково с кем-л. (быть)
   Бары сылысыллатааҕы буолан, эгил-тэгил улаатан моторуһан тахсыбыттара. Н. Лугинов
   Уоллаах кыыс күөх ньаассын көбүөрүнэн тэлгэммит кырдал хонуу устун эгил-тэгил үктээн хаамса турдулар. «ХС»
   Аһара чэпчэки ыйааһыҥҥа эгил-тэгил тустар маастардары …… ылан көрүҥ. «Кыым»

даҕ.
1. Кээмэйинэн, быһыытынан олус улахан. ☉ Огромный, большой (по размеру, величине)
Куруҥ ойуурга үүммүт талах ортотугар сүүнэ буур тайах турар эбит. Н. Якутскай
Арҕаа күөх тумарыгы бүрүммүт мыраанынан иилэнэн, улуу Туймаада биир сүүнэ алаастыы көҕөрүмтүйэ налыйа сытар. Н. Лугинов
Сайылык иһигэр сүүнэ титиик, хас да ааннаах уһун субурҕа саҥа, улахан дьиэ киһи хараҕар чуо быраҕыллаллар. С. Никифоров
2. Улахан далааһыннаах, олус суолталаах, дьайыылаах. ☉ Огромный по значимости, размаху
Онон, дьэ, сүүнэ мунньах буолаары турар. А. Софронов
Сүүнэ эппиэттээх байыаннай сорудахтары икки төгүл толорон турар. Амма Аччыгыйа
Дойду иннигэр дьэ кырдьык, сүүнэ соруктар тураллар. «Кыым»
3. көсп. Кимиэхэ, туохха да тэҥэ суох, уһулуччулаах. ☉ Выделяющийся среди других, незаурядный, выдающийся
Араас ааттаах ырыаһыттар, олоҥхоһуттар, сүүнэ үлэһиттэр, ньургун булчуттар, — былыр өлбүттэр, билигин тыыннаахтар. Амма Аччыгыйа
Кини [Ойуунускай] өйдүүр өйүнэн, сүрэҕин тэбиитин күүһүнэн, талаана үрдүгүнэн, айымньыта сүдүтүнэн — сүүнэ улахан киһи. Суорун Омоллоон
4. кэпс. Улаата охсубут, улахан киһи буолбут (оҕону улааппытын бэлиэтээн таптаан этэргэ). ☉ Заметно выросший (о ребёнке)
Аргыылаптар оҕолоро үс сааһыгар дьонун кытта додо курдук сэһэргэһэр, сүүнэ киһи буола оҕуста. И. Никифоров
Сэттэтигэр сылдьар сүүнэ сиэннээхпин, батыһыннара сылдьан сүөһүлэрбин бостууктаан аһатыам. «Кыым»
«Сүүнэ дьоннордоох эбиккин!» — диэтэ оҕонньор, тэбистэҥ уҥуохтаах моторуспут уолаттары көрө олорон. И. Тургенев (тылб.). Тэҥн. сүндэ, сүҥкэн
ср. алт., куманд. сүне, хак. сүнэ ‘душа человека, выходящая в момент смерти и остающаяся некоторое время около умершего в виде ветра, воздуха, пара’

аат.
1. Саас, күһүн кэлэн ааһар, кынатын төбөтүгэр харалардаах чубугурас саҥалаах үрүҥ чыычаах. ☉ Пуночка
Туллуктар кыбыыга-далга сүүрэн моторуһаллар. Амма Аччыгыйа
Былыргы оҕо күһүн, саас кыбыыга, далга от сыыһа тохтубутугар туллугу доҕуурдуур идэлээҕэ. Софр. Данилов
Сүөдэр Сүөдэрэбис …… ып-ыраас туллуктары таптыы көрөн аһарар. П. Аввакумов
2. көсп. Кыыс оҕону, дьахтары таптаан ааттыыр тыл (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Ласковое обращение к девочке; любовное обращение мужчины к любимой женщине (обычно употр. в притяж. ф.)
Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокап
Кэтэһиэҕим бу манна, Кэлээр, маҥан туллугум. И. Эртюков
Чэ, барыах, туллугуом, аҕаҥ барахсан кэтэһэ сылдьар этэ, бэркэ диэн уордайбыт дьүһүннээҕэ. А. Сыромятникова
3. көсп., поэз. Туох эмэ сырдык, кэрэ бэлиэтэ. ☉ Пуночка как символ чего-л. светлого, прекрасного
Көҥүллүк көтүҥ мин санаабын астыннара, Сахам лиирикэтин ыраас туллуктара. С. Данилов
Ол көстөллөр Улуу үйэ туллуктара — Улахан дьиэлэр, маҕаһыыннар. С. Васильев
♦ Үрүҥ туллук поэз. — кэрэ кыыс оҕону, кырасыабай дьахтары хоһуйан этии. ☉ Постоянный эпитет, используемый в отношении красивой девушки, женщины (букв. белая пуночка)
Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр, Маҥан туллук эрэ далластыыр, Ыраастыыра эрэ бөлтөрдүүр, Доҕойумалыыр эрэ доҕоруом! А. Софронов
Үс дьүөгэлии кыргыттар, үрүҥ көмүс туллуктар, үөрэн дьолтон атыны өрүү билбэт буоллуннар! П. Тобуруокап
Биэс бээгэй ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин, Үрүҥ туллук кыыһыттан Өйүм-санаам өһүлүннэ, Сүрүмкутум сүүдүйдэ. И. Чаҕылҕан
ср. уйг., узб. туллак ‘старый перепел’

I
туохт.
1. Туохха эмэ дириҥник өтөн киирэн симэлий (ууну, убаҕаһы этэргэ). ☉ Впитываться, всасываться во что-л. глубоко
Ардах уута иҥэн, Адьас малыс буолбут. Күннүк Уурастыырап
Уһаты хоруппуппут. Күһүн туора бысталаабыппыт. Ол аата сааскы хаарын уута сиригэр иҥмэккэ суха суолунан иҥнэри устун дөбөҥнүк ааһарыгар кыах биэрбиппит. М. Доҕордуурап
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
2. Оборон бэйэҕэр илдьэ хаал, арахпат курдук биһилин. ☉ Пропитываться насквозь, впитываться полностью
Болотуна ырбаахылар көҕүстэригэр көлөһүн иҥмитэ, орто ойуун дүҥүрүн сирэйин саҕа буолан, хараарыҥныы турда. Амма Аччыгыйа
Хайдыбыт сиринэн буруо иҥмитэ саһаран көстөрүттэн астыммыт курдук тутунна. Болот Боотур
«Мин субу аҕай кэллим ээ», - дии тоһуйда Уйбаан уонна убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов. Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Федоров
3. көсп. Умнуллубат, арахсыбат гына хатанан хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оставаться, сохраняться, оседать в памяти, в сердце (навечно)
Күүстээх, көдьүүстээх тыл кэмигэр, сөпкө, ис сүрэхтэн этиллиэн наада. Оннук тыл кулгаахха иһиллибэт, сүрэххэ иҥмэт буолуон сатаммат. Амма Аччыгыйа
Арай ити дьикти нарын мичээр Кириһээн өйүгэр-санаатыгар сүппэт гына иҥэн хаалбыта. Д. Таас
«Өрөбөлүүссүйэ буурҕатын кинээстэр сатаан сибииккэҕэ хаайыахтара суоҕа, кини үлэһит норуокка бүтүннүүтүгэр иҥэн сылдьар улуу күүс», - дии санаата Александр Сергеев. М. Доҕордуурап
4. көсп. Олохсуйан хаал (хол., хос аат). ☉ Укорениться, укрепиться, войти в обиход; пристать, привязаться (напр., о прозвище)
Фашист сидьиҥ аармыйатыгар талаанньыт, торбуйахсыт, тирбэҕэһит диэн сааттаах аат хара мэҥ буолан иҥнэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла Сүөдэргэ «Сылгыһыт Сүөдэр» диэн хос аат иҥмитэ. Н. Якутскай
Кини дьиҥнээх аата Петр, ол эрээри дьон кинини кыра эрдэҕиттэн таптаан Чаҕылыыс диэн ааттаан, ити хос аата киниэхэ иҥэн хаалбыта. Н. Габышев
♦ Ас иҥмит киһитэ (дьоно) - суон, төрөлкөй, арыы-сыа ньалҕаарыйбыт киһитэ. ☉ Плотный, тучный, упитанный и рослый человек (букв. пропитанный пищей человек)
Моторуһан түһэн, ас чахчы иҥмит дьонноро. Эдэр киһи эмиһэ көрүөххэ куһаҕанын! Н. Лугинов
Хатыҥырын, уҥуох-тирии дии. Хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай? Софр. Данилов
Киһи (дьон) тыла иҥмит (тыл иҥмит) көр киһи тыла хонор. Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьон тыла иҥмитин кэннэ төлөрүйэр бэрт кытаанах буолсу. А. Софронов
Тыа да, куорат да кырдьаҕастара эн тускар тыллара кырыыламмыта сүрдээх. Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов
тюрк. сиҥ
II
аат.
1. Киһи сирэйин уҥуоҕа ордук биллэр көп эттээх миэстэтэ. ☉ Скула; щека
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
Саалын, бэргэһэтин үөһэ-аллара тардыалаабытыгар көрбүтэ: киһитин хаҥас иҥиттэн баттаҕын саҕатыгар тиийэ быһа охсуллубут баас чэрдийэ хараарар. Софр. Данилов
Иҥин уҥуохтара лоппоруһан тахсыбыт, хоп курдук таҥастаах аҕам киһи турар. М. Доҕордуурап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэ - арыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай
2. Киһи иэдэһин тэтэркэйэ. ☉ Румянец на щеках
Кыһыл көмүһүн кыырпаҕа быһыылаах, кыыс оҕо дьэдьэн иҥинээҕэр ордуктук кыыһан, тэтэрэ дьиримниир [Өлүөнэ эбэм]. Суорун Омоллоон
Сааскы халлаан сарыалыныы Сардаҥалаах иҥнэрдээх Кырасыабай үчүгэй Кыыс бэрдэ буолбут кини. Күннүк Уурастыырап
♦ Иҥин да таттарбат түөлбэ. - аахайбат, кыһаллан да көрбөт. ☉ соотв. и ухом не ведет (не обращает ни на что внимание)
Оҕонньор ол аайы иҥин да таттаран көрбөт быһыылааҕа. Н. Заболоцкай
Баабыр [киһи аата] иҥин да таттарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) - дьүһүнэ-бодото уларыйыар диэри улаханнык уордайда, кыыһырда. ☉ соотв. лицо перекосило (напр., от гнева); кровь бросилась в лицо
«Өссө "сүбэлиирдээх" эбээт... - Бодневскай иҥин хаана быһытталанна. - Барбос иннигэр эккэлиэ суохпут». Болот Боотур
Кини, ортолуу чэйдии олорон, иҥэ быһытталанан, иэдэһэ үмүрүтэ тардан, ойон турда. А. Сыромятникова. Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) - иэдэһэ кып-кыһыл, тэп-тэтэркэй буолбут (долгуйан. кыбыстан, араас иэйииттэн). ☉ Лицо зарумянилось, на щеках заиграл румянец (от сильного волнения, страсти, порыва чувств и т. п.)
Иҥэ кэйдэ, Сырайа сырдаата …… Күлүм аллайда, Күлүүк буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бэйэтэ сүүрбэччэлээх, иҥин хаана кэйбит. Киниэхэ туох көстөр бука барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр-күлэр. Күндэ
Хараҕын тэрбэччи көрөн, иҥин хаана кэйэн, күлүм аллайан хаһааҥҥытааҕар да тупсубут көрүҥнэммит. Г. Угаров