эгдэрэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Толоон илиҥҥи тыатын саҕатыттан биэс-алта аттаах дьон төбөлөрө эгил-тэгил эгдэрэҥнэһэн, киирэн иһэллэрэ көһүннэ. Эрилик Эристиин
Баара аттар, кырыатаммыт самыылара тэҥҥэ эгдэрэҥнэһэн, солобуода кыараҕас уулуссатын устун баран истилэр. «Чолбон»

дьүһ. туохт. Бэйэҥ бараллааларгын кытта бииргэ сүүрэн эбэтэр түргэнник хааман эгил-тэгил буолан көһүн (улаата илик оҕолору эбэтэр сүөһү, кыыл оҕолорун этиллэр). ☉ Бросаться в глаза своими некрупными одинаковыми фигурами (о детях или детенышах животных, бегущих или быстро идущих группой). Оҕолор сырсан боторустулар. Тэҥн. бөтөрүс

даҕ. Истиҥ доҕордуу, атастыы (дьахталлар, кыргыттар, сыһыаннарын туһунан). ☉ Дружеский, близкий (об отношениях между женщинами, девушками)
Мин ол кыргыттары холуу санаатым Үс дьүөгэлии кыталыктарга, Эбэтэр эгил-тэгил үүммүт Үрүҥ субалаах хахыйахтарга. С. Данилов
Үс дьүөгэлии кыргыттар, Үрүҥ көмүс туллуктар, Үөрэн дьолтон атыны Өрүү билбэт буоллуннар! П. Тобуруокап

сыһ. Түрдүргэтэн, түрдүргэччи тыаһатан (хол., отто оҕус). ☉ С сочным хрустом (напр., косить свежую траву)
Эгил-тэгил улааппыт Эдэр-чэгиэн ыччаттар, Сиэлэн-хааман кэлэннэр Сиэрпэ биитинэн түһэннэр, Түрдүр-түрдүр быспыттар, Түүтэх оҥорон баайбыттар. С. Васильев
[Сэмэн] өйүн-санаатын түмүнэ сатаан күөх оту түрдүр-түрдүр үргүү олордо. С. Федотов

даҕ. Эдэр сааһын үгэнигэр сылдьар, тугунан да мөлтүү-ахсыы илик. ☉ Находящийся в самом расцвете сил, молодой, удалой, молодцеватый
Охоноон уон сэттэтигэр диэри олоҕун «дьоллоох оҕо сааһым» кэмэ диэҕин, оччотооҕу эрэлин, кэскилин, тапталын, эдэр-чэгиэн бэйэтин бүүсбүтүннүүтүн сэрии түҥнэри эргиппитэ. Н. Лугинов
«Кырдьыбат да эбиккин!» — диэн Кырдьыкпынан сөхпүтүм, Устан ааспыт эдэр-чэгиэн Уруккуну сөхсүппүтүм. Күннүк Уурастыырап. Сайаҕас үтүө санаалаах Сайдан тахсар саргылаах Эгил-тэгил улааппыт Эдэр-чэгиэн ыччаппыт Кэрэ үөрэҕи билээри Кинигэ тылын кичэйбит. С. Васильев

1. тардыалаа диэнтэн холб. туһ. Бааска сүгэтин төттөрү кыайан ылбакка тардыалаһан ньохоохтоото. Н. Павлов
   Сотору ким эрэ тордох аанын тардыалаһар. И. Данилов
2. көсп., кэпс. Эгил-тэгил күүстээх-уохтаах буолан, тэҥҥэ киирсис, барсымахтас (күрэс былдьаһыытыгар). ☉ Тягаться, состязаться с кем-л., имея равные силы, иметь с кем-чем-л. равные шансы на успех
   Кинилэр [Уус-алданнар сүүрүк аттара] өрөспүүбүлүкэҕэ киирэн бастыҥ сүүрүктэрдиин тардыалаһар буолаллара. «Кыым»
   Кэлиҥҥи сайыннарга Сэмэнньэй салайар …… сибэниэтэ оройуоҥҥа бастаан, өрөспүүбүлүкэҕэ даҕаны добуочча тардыалаһан, массыына, матасыыкыл пуондаларын ылыталаабыт. П. Аввакумов
   Кини маастардары кытта тэҥҥэ тардыалаһара, улахан көбүөргэ тустубут элбэх уопуттааҕа. ПАК СБМ

1. даҕ. Тэҥ соҕус, араа-бараа (уҥуохтарынан). ☉ Почти одинаковые, почти равные (по росту)
   Эмдэй-сэмдэй икки уол Эмиэ дьиэлээн иһэллэр — Оргууй аҕай лэппэһэллэр, Ону-маны кэпсэтэллэр. С. Руфов
   Икки эмдэй-сэмдэй, ып-ыраас таҥастаах сэргэх сирэйдээх-харахтаах уолаттар киирээри быгыаластылар. Эрилик Эристиин
   Икки эмдэй-сэмдэй оҕолор, сэргэстэһэн баран, Күөх хонууга тиэрдэр уулусса устун түргэн соҕустук хааман сыбдыгыраһан истилэр. П. Аввакумов
2. сыһ. суолт. Утуу-субуу, сырыһыннары. ☉ Друг за другом, один за другим (будучи почти одинаковыми по росту)
   Оҕонньордоох эмээхсин Сылы-сыллатааҕы Уоллаах-кыыс оҕолоро Эрбии тииһин курдук Эмдэй-сэмдэй эрбэлдьиһэн, Бургунас муоһун курдук Эгил-тэгил улаатан Эрдийэн истилэр. П. Ядрихинскай
   Оҕолоох дьон диэн көрүөххэ тугун үчүгэйэй — быһа эмдэй-сэмдэй буолан бытырыыскайдаһа турдулар. П. Ойуунускай
   Бу хатыҥнар ханан да арахсыспат үс ини-бии курдук, үһүөн эмдэйсэмдэй үүнэннэр, былыр-былыргыттан быйылга диэри бу курдук намылыһан, лаглаһан тураллар эбит. А. Бэрияк

1. аат.
2. Эдэр көлүөнэ. ☉ Молодое поколение, молодёжь
   Билиҥҥи ыччат үөрэхтэннэ, өй-санаа өттүнэн сайынна. С. Никифоров
   Эдэр учуутал ыччакка билиини-көрүүнү иҥэрэргэ талаһар эрчимнээх киһи. Дьуон Дьаҥылы
   Алина үөрэ-көтө ыччат ортотугар киирэн, күлэн-оонньоон барда. И. Попова
3. кэпс. Эдэр киһи, эдэр дьон. ☉ Молодой человек, парень, юноша
   Константин Иванов бэйэтин улууһугар уһулуччу биллибит ыччат. М. Доҕордуурап
   Үтүө да ыччат кэлэн, эргиччи абыраан эрэр. Айталын
   △ Ким эмэ оҕото. ☉ Чьё-л. дитя, ребёнок
   Төбөлөөх соҕус дьон төрөппүт ыччаттара буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
4. даҕ. суолт., кэпс. Эдэр, кыра саастаах (хол., сүөһүнү, үүнээйини этэргэ). ☉ Молодой (напр., о скоте, растении)
   Биир-икки саастаах ыччат сылгыларга икки кырдьаҕас аты сыһыаран адьас туспа үөрдээтэ. Л. Габышев
   Эдэр ыччат мастар мутукчалара ситэн, көҕөрө чэлгийэн тураллара. Н. Түгүнүүрэп
   Бэйэбит көрөн ыччат сылгыларбытын бииртэн биир хааччахха түһэрэн хастарабыт. «ХС»
   ♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
   Мин даҕаны ытык ыал ыччата, удьуор харылы киһи буолабын, тойоком. ПЭК ОНЛЯ I
   Бу да оҕо бэрт төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыччата буолар. Н. Неустроев
   Мин ытык ыал ыччатабын, эн буоллаҕына эмиэ төрүт ыал төрүөҕэҕин, онон эн биһикки бэйэбэйэбитигэр сөптөөхпүт. С. Ефремов
   ◊ Кэнчээри ыччат көр кэнчээри
   Кэнчээри ыччат кэскилин туһугар Харыстаммат буоларга сүбэлиирэ. С. Данилов
   Кэнчээри ыччакка үтүөлээх Кэнэҕэс кэрэтик ахтыллыа. П. Тобуруокап
   Кинигэ кинилэр оҕолоругар, сиэннэригэр, кэлэр кэнчээри ыччаттарыгар ананар. ДАМ. Ыччат дьон — эдэр ыччат диэн курдук. Миигин ыччат дьону иитэргэ үөрэппиттэрэ. Амма Аччыгыйа
   Эдэр ыччат дьон муста түстэр эрэ, оонньуур-көрүлүүр үгэһэ. Н. Якутскай
   [Катя:] Ыччат дьон элбэх, үгүстэрэ уон кылааһы бүтэрбит оҕолор. С. Ефремов
   Ыччат сүөһү — субан сүөһү диэн курдук (көр сүөһү). Ааҕан таһаарыыга борооску уонна тыһаҕас ыччат сүөһү быһыытынан бииргэ учоттанар. ҮБНьТ
   Үүтү ыаһыҥҥа, ыччат сүөһүнү, сибиинньэни иитиигэ …… аналлаах тутуу барара былааннанна. «Кыым». Эдэр ыччат кэпс. — эдэр-сэнэх саастарыгар сылдьар, эдэр дьон. ☉ Молодые люди в расцвете сил
   Эдэр ыччат Элэйбэт-сылайбат. Күннүк Уурастыырап
   Эгил-тэгил улааппыт Эдэр ыччаттарым. И. Чаҕылҕан
   ср. др.-тюрк. аты ‘внук, племянник’, туба. кижи очы ‘младшая’

аат дьөһ.
1. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ предмет ис эйгэтигэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при указании на предмет, внутри которого совершается действие (внутри)
Кистии-саба илиитин иһигэр харчы туттаран кэбиспит дьону, дьон ортотуттан оруу тардан ылан, дьиэ иһигэр анньан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
Ханна эрэ ыраах им-балай хараҥа иһигэр таастар сууллар …… тыастара иһиллэр. Г. Колесов
Онон, оҕолор үтүө ыраас дьүһүннэрин сыыс-буор иһигэр сыһыаран, күөх от курдук, киһихара билбэтинэн, эгил-тэгил улаатан испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үстүөрт саһаан иһигэр баар хатыҥнар хаардаах бугуллуу лаглаһан көстөллөр. И. Никифоров
△ Ханнык эмэ тэрилтэ, кэлэктиип ис эйгэтигэр хайааһын буоларын бэлиэтииргэ туттуллан, ордук абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Употребляется при указании на какую-л. организацию, коллектив людей, внутри, в среде которых совершается действие, имеет достаточно абстрактное пространственное значение (внутри)
Кини эмиэ бу тыйаатыр иһигэр рядовой артыыстан ССРС норуодунай артыыһыгар тиийэ үүннэ. Суорун Омоллоон
Ити аата ньиэмэстэр сэрии субуоккатыттан ураты аармыйа иһигэр эмиэ албыннаһар буолбуттар. Т. Сметанин
Биһиги холкуос иһигэр биир түөкүн, албын киһи баар. С. Ефремов
2. Дьон бөлөҕүн, түмсүүтүн ортотугар хайааһын буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляется при указании на группу, коллектив людей, среди которых совершается действие (среди)
Бартыһааннар истэригэр регулярнай этэрээттэн сибээскэ кэлэн баран хаалбыт нуучча кыһыл армеецтара бааллара. Эрилик Эристиин
Манна бэйэлэрин истэригэр ытыктанар дьонноохтор, сорохтор атынынан, ол-бу дьээбэлэринэн, бэл, куһаҕаннарынан да аатырбыттар. Н. Габышев
3. Ханнык эрэ предмет ким-туох эмэ ахсааныгар киириитин, баар буолуутун ыйарга туттуллар. ☉ Указывает на включение предмета в состав, число когочего-л., его нахождение в числе кого-л. (в числе)
Бүгүн көрсүбүт элбэх дьонун иһигэр биир эрэ бөрөкүтэ суох киһи баар. Амма Аччыгыйа
Ол уон үс кыыс иһигэр киһи күн анныгар көрбөтөх үчүгэй кыыһа баара үһү. Эрилик Эристиин
Ийээ, бу биһиги кэргэммит ахсаанын иһигэр киирэр киһи кэлэн турар. Эрилик Эристиин
△ Чуолкайдыыр ситим тыл суолталанар. ☉ Может выступать в значении союзного слова со значением уточнения (в том числе)
Эрдэттэн ханна баралларын быһаарыммакка сылдьыбыттары күһэйэн оройуон аайы учууталлыы барарга анаабыттар. Олор истэригэр Миша эмиэ түбэспитэ. Н. Лугинов
Ити курдук, Маша энньэ сүөһүлэрин иэйэн-туотан, үүрэн барбыттара. Ол иһигэр соҕотох биэлээхтэрэ соҕотоҕун үүрүллүбүтэ. М. Доҕордуурап
4. Кэми бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын оҥоһуллар кэмин, болдьоҕун ыйарга туттуллар. ☉ Употребляясь с именами, выражающими временное значение, указывает на время, сроки совершения действия
Оок-сиэ, аҕыйах да күн иһигэр сир ньуура, олох быһыыта кубулуйан, уларыйа охсон, олус да киэркэйэн, тупсан тахсар эбит. П. Ойуунускай
Бу икки этэрээт соруктара: иннилэринээҕи окуопаны сигнал бэриллиэҕиттэн, сүүрбэ мүнүүтэ иһигэр хайаан да алдьатан, уһаатаҕына сүүрбэ биэс мүнүүтэ иһигэр түрмэ кварталын олоччу ылыы этэ. Эрилик Эристиин
Мин санаабар, бу икки-үс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов

аат.
1. Үс саастаах төрүү илик ынах. ☉ Не ´тель, молодая корова (еще не отелившаяся, трехгодовалая)
«Нохоо! Бар, баһырҕастаах бургунаһы хотонтон сиэтэн таһаар эрэ»,— диэн баран, мас кыстыырга сытар сүгэтин ылла. А. Софронов
Туулар тэйгэгэр истээх күрүҥ ынахтарын Лэглээриннэр бургунастара сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кинилэр бөдөҥ сүөһү саамай көтөҕүн быраактанар ыаммат ынахтары итиэннэ төрөөбөтөх бургунастары мэччирэҥҥэ уотарга талаллар. АГГ СУоД
2. Үс, түөрт саастаах бастаан төрөөбүт ынах. ☉ Первотелка (молодая корова 3–4 лет)
[ Хобороос:] Мааҕын ала бургунас аанньа иэппэтэҕэ, улахан Хара кэлбэтэх этэ. А. Софронов
[Дьылыгыс Маайа:] Тукаам, сүөгэй диэхтиигин дуу? Ханна баар сүөгэйбитин этэҕин? Онто суох ити биир бургунаспыт батан кэбистэ, ыаппата. Эрилик Эристиин
Бургунастар адьарайдар, эмиэ ынахтар буоланнар, үүттэрин дуомуттан балтараа буут арыы тахсыбата. Күндэ
♦ Бургунас муоһа булгу барар (булгуруттар) буурҕата (тибиитэ) — олус күүстээх силлиэ. ☉ Сильный, ураганный ветер (букв. такой силы ветер, что рога молодой коровы с треском отпадают)
Эмиэ киирдилэр мин түүлбэр Ньиргиэрдээх сүллэр этиҥнэр, Харылыыр, хабар халлааттар, Бургунас муоһун булгурутар Муҥутуур дохсун буурҕалар. С. Данилов
Бургунас муоһа Булгу барар Сэтинньи сирилэс тибиитэ Саха хамначчытын атаҕар, Күөх от буолан, Тэлгэммитэ. П. Тулааһынап. Бургунас <ынах> муоһа (муостара) булгу (булгурута) тоҥор (барар) тымныыта — олус күүстээх, улахан бытарҕан тымныы. ☉ Трескучий мороз (букв. такой сильный мороз, что рога молодой коровы с треском отпадают)
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил сиргэ тиийбэккэ муус буолан тобугуруу тохторо... Бу буоллаҕа дии бии бургунас муоһа булгурута тоҥор тымныыта. П. Ойуунускай
Бургунас ынах муоһа Булгу тоҥор тымныытыттан Букатын кыһаммакка Тэҥкэ харыйатын төбөтүгэр Лэкээрийэр буоларым! П. Тобуруокап
Бургунас муоһа булгу барар тымныыта үгэннээн турар. В. Ойуурускай. Бургунас <ынах> муоһун курдук (муоһунуу) — сааһынан, өйүнэн, күүһүнэн, кыаҕынан тэбистэҥ курдук. ☉ Как равные по возрасту, уму, силе и т. д. (букв. как два рога молодой коровы)
Оҕонньордоох эмээхсин Сыры-сыллатааҕы Уоллаах кыыс оҕолоро Эрбии тииһин курдук Эмдэйсэмдэй эрбэлдьиһэн, Бургунас муоһун курдук Эгил-тэгил улаатан Эрдийэн истилэр. П. Ядрихинскай
Олус омтуорбакка, аймана-саймана барбакка, бургунас ынах муоһун курдук тэҥҥэ санаһан, доҕордоһон — эйэлээхтик бииргэ олоруҥ. Болот Боотур
Уоллаах кыыс ити курдук үрэх баһын хараҥа тыатын быыһыгар бургунас ынах муоһунуу, үөрэ-дьүөрэ, тэҥҥэ үүнэн испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Кытарах бургунас — төрөөбөтөх бургунас. ☉ Не´тель; яловая трех-четырехтравая корова
Сарсыҥҥытыгар Ыстапааннаах ынах ыытарга кытарах бургунастарын хотоҥҥо баайан хааллардылар. А. Софронов. Тиҥэһэ бургунас — үһүс күһүнүгэр сылдьар бургунас. ☉ Не´- тель третьей осени (трехгодовалая корова)
Сыкына эмээхсин туран, Сыһыы сиигин оймоото, Тиҥэһэ бургунаһы булан, Титиик диэки сайдаата. С. Васильев. Туҥуй бургунас — биирдэ төрөөбүт бургунас. ☉ Молодая корова, отелившаяся первый раз
Туҥуй бургунас Тордохтоох тобураҕын Туһаайан эрэбин, Чэбдик эриэн бургунас Астаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Тутум салаа оту тутуһан көрөр, ол татым астаах-үөллээх ыарахан сылга, бары ньирэйдэрин торолутарын таһынан, туҥуй бургунастарыттан тоҕус сүүс алталыы киилэ үүтү ыабыта. С. Федотов
Елена Терентьевна тупсарылла илик олохтоох боруода ынахтартан, туҥуй бургунастартан өлгөм үүтү хайдах, ханнык ньыманан ыырын туһунан кэпсиир. «Кыым». Уулаах бургунас — буос (буоһаабыт) бургунас. ☉ Стельная молодая корова (первотелка)
Быйыл дьонноруттан уулаах бургунаһы ылбыттара. И. Гоголев
Сарсыныгар Хоту Ытык Хайаттан ыҥырыа эриэн дьүһүннээх, үс саастаах эриэн уулаах бургунаһы булан аҕалбыттара. БИГ ӨҮөС