туохт. Убаҕаһы (ууну, арыгыны) иһэн «кылк-кылк» гына тыаһат. ☉ Издавать булькающие звуки, глотая какую-л. жидкость
Петр Бакланов графины моонньуттан харбаан ылбыта да, иһэн кыллырҕаппыта. Н. Якутскай
[Балыыһаҕа] оҕонньорум олус аһанньаҥ буолан сордоото, түүннэри туран мотуйар, тугу эрэ иһэн кыллырҕатар, айаҕа чамыргыыр, сыпсырыйар. Н. Габышев
Дьүөгэтэ аҕалан биэрбит ыстакааннаах уутун утаппыттыы иһэн кыллырҕатта. В. Ойуурускай

аат.
1. Элбэҕи аһыырын сөбүлүүр уонна элбэҕи аһыыр кыахтаах киһи. ☉ Любитель поесть; чревоугодник
Аһанньаҥ манна асхарыйда, Моҕус манна уобалаата, Олоҥхоһут чулуута Олоҥхолоон доллоһутта, Ырыаһыт дьэллэмэ Ыллаан дьиэрэһиттэ. П. Ядрихинскай
Оҕонньорум олус аһанньаҥ буолан сордоото, түүннэри туран мотуйар, тугу эрэ иһэн кылырҕатар, айаҕа чамыргыыр, сыпсырыйар. Н. Габышев
2. Аһыыр баҕа. ☉ Аппетит, желание есть
Үчүгэй хаачыстыбалаах сиилэс сүөһү аһанньаҥ буолуутун көбүтэр. СИиТ
Сүөһү маннык көөнньөрбөнү сиэтэҕинэ аһанньаҥа олус үрдүүр, ханнык баҕарар аһылыгы хамаҕатык сиир. НПИ МВК

аат. Киэҥ айахтаах, бас өттө саллаҕар, кутуругун диэкитэ сылбыгыр быһыылаах өрүс балыга. ☉ Налим
Ол гынан оҕонньор үрэҕэр киирэн быһытын көрүнэр, сыалыһар бөҕөнү иһитигэр хааланар тыаһа иһиллэр. Саха ост. I
Дьиэлэригэр астаах эрдэхтэринэ, [Аанча] манна олорон хоонньуттан сылаас сылдьар сыалыһар тириитигэр сууламмыт эти хостоон таһааран мотуйара. Болот Боотур
Кинилэр икки-үс былас уһуннаах сибиэҕэ собону, сордоҥу, сыалыһары, алыһары …… уҥуоҕун ылҕаан баран күн уотугар хатараллара. Далан
♦ Сыалыһар быара буол — кимиэхэ эмэ албыннаһан, бэрт буолан, үчүгэй, сайаҕас киһи курдук көстө сатаа. ☉ Льстить кому-л., лебезить перед кем-л., стараясь произвести впечатление приятного, обходительного человека, на самом деле не являясь таковым (букв. стать печенью налима). Уордаах Огдооччуйа, Уорда намырыйан, Сыалыһар быара буолан сылаанньыйан, Сүрэххинбыаргын туттан көрөн, …… Үрдүк өһүөлээхтэри өҥөйөн, Киэҥ дьиэлээхтэри тэлэйэн, Көрүөххүн төһөлөөх буолуой. Эрилик Эристиин. Сыалыһар быарыныы (быарын курдук) сымнаа — дьиҥ ис санааҕын биллэрбэккэ, үчүгэй, эйэҕэс киһи буолан кубулун. ☉ Показать себя обходительным, приветливым, приятным, утаивая своё истинное намерение (букв. стать мягким, словно печень налима)
Кубулҕат санаата баһыйан, Сыалыһар быарыныы сымнаата. Тойон-тыын аргыый налыйан Бэрт Хара диэки хаамта. М. Ефимов
[Ганс] кыыһы, кавалер курдук туттан, албыннаан иннин ыларга санаммыта. Кини ол иһин сыалыһар быарын курдук сымнаабыта. Суорун Омоллоон
◊ Сыалыһар быара — сыалыһар балык быара (сахалар үксүн тоҥнуу минньигэһиргэтэн сиир астара). ☉ Печень налима (у якутов считается лакомством)
Аарыма тайах Акымалын силиитэ, Сыалыһар балык Сымнаҕас быара Оһуордаах ойуулаах Остуол атаҕа Уйуоҕунан уурулунна. С. Васильев
Балык миинэ, сымнаҕас тугут этэ, буспут чыыр, сыалыһар быара — ас арааһа адьас ыспыраабынньык тойоҥҥо ананан бэлэмнэммит курдук этэ. С. Курилов (тылб.)
ср. ДТС, др.-якут. йаҕлыҕ ‘жирный’ + монг. шар ‘вол, кладеный бык’

аат.
1. Үүттэн хойуутун, сүмэтин арааран (холбуйан эбэтэр сэппэрээтэргэ сүүрдэн) ылыллыбыта. ☉ Отделённая густая, жирная часть молока, сметана
Симиин хойуу сүөгэйбит Сэппэрээтэргэ сирилээтэ, Кыынньа буспут ымдааммыт Кытыйаҕа кырылаата. С. Васильев
[Эмээхсин] ити сайын ынах аһын сүөгэйи, хайаҕы, суораты олохтоох дьоҥҥо амсатар. Олохтоох омуктар кэлэн аһаан баран олус хайгыыллар. Далан
Маайа эмээхсин, бу дойдулуу эттэххэ, дагда оҥорон сүөгэйин ытыйа турар. Л. Попов
Оҕо сылдьан сайылыкка сүөгэйдээх килиэби мотуйар олус да минньигэс буолара. «ХС»
2. көсп. Туох эмэ сүмэтэ, саамай үчүгэйэ. ☉ Самая лучшая, отборная часть чего-л., сливки
Ырыаһыт төрөөбүт тылын баайын-дуолун, сүөгэйин, ойуулуур-дьүһүннүүр кыахтарын баһылаан, ону кыайа тутан, ырыатынхоһоонун айдаҕына, бар дьон истиҥ биһирэбилин ылар. «ХС»
Биһиги норуот айымньытын сүөгэйиттэн атынатын бириэмэҕэ тус-туспатык сомсон ыларбыт туһунан толкуйдаан көрүөх тустаахпыт. «Кыым»
♦ Сөрүүн сүөгэй курдук поэт. — сайыҥҥы сөрүүн салгыны хоһуйан этии. ☉ Поэтическое описание летнего прохладного ветерка (букв. словно прохладные сливки)
Сөрүүн сүөгэй курдук, Үтүө киэһэ эргийдэ, Онтон миэнэ хоһум ордук Чуумпу буолла, дьэгдьийдэ. Күннүк Уурастыырап
Киэһээҥҥи сөрүүн салгын үчүгэйэ бэрт! Сөрүүн сүөгэй курдук киһи дуоһуйа ыймахтыыр. Н. Якутскай
Араас от-мас сытынан аҥылыйар сайаҕас салгын, сөрүүн сүөгэй курдук сүрэҕибыары ортотунан киирэр. И. Данилов
◊ Сүөгэй ас эргэр. — от силиһин эбэтэр мас субатын сүөгэйгэ булкуйан, кыратык эттээн оҥоһуллубут хааһытыҥы ас (ытык-мааны ыалдьыттарга бэлэмнэнэр). ☉ Кашеобразная пища из сливок и мяса с корнями трав или заболонью, предназначенная для почётных гостей. Сүөгэй иирдии — саха оонньуута: тарбахтары көнөтүк тутан баран, икки илиини ытыстарынан сыһыары тутуллар, уҥа илиини сыыйа чорботон таһааран, тарбахтар төбөлөрүнэн хаҥас илии тарбахтарын төбөтүн куустараллар. Онтон хаҥас илиини өрө анньан, уҥа илии тарбахтарын көннөрө имэрийтэрэн баран, эмиэ куустаран кэбиһэллэр. Итинник тарбахтары солбуһуннаран, түргэнник элэҥнэтэн оонньууллар. ☉ Якутская забава: ладони плотно прижимают друг к другу. Постепенно сдвигая ладонь правой руки вперёд, выставляют кончики пальцев и охватывают ими кончики пальцев левой руки. Затем делают обратное движение — кончиками пальцев левой руки охватывают кончики пальцев правой руки. Таким образом, попеременно сдвигая то одну, то другую ладонь, совершают описанное действие в быстром темпе. Сүөгэй уута — сүөгэйи иирдэн арыы оҥордоххо ыгыллан тахсар, уу кэриэтэ убаҕас. ☉ Обезжиренная молочная жидкость, образующаяся в процессе сбивания масла, пахта
Арыт ийэбит сүөгэй уутун үөрэ оттоон буһаран, бутугас диэни оҥорор. И. Федосеев
Кыа уктаах сүөгэй уутунан оҥоһуллубут үөрэ — сайын оҕолор сүрүн аһылыктара. «ХС»
Хайах син биир чохоон курдук оҥоһуллар, ол гынан баран сиикэй арыыга үүт оннугар сүөгэй уута кутуллар. Дьиэ к. Сүөгэй ыаҕас — сүөгэй кутарга аналлаах ыаҕас (саар ыаҕастааҕар кыра). ☉ Берестяная посуда цилиндрической формы для сливок, ёмкостью меньше ведра. Таал-Таал эмээхсин бэйэтэ сүөгэй ыаҕаһын кэтэн кээһэр. Ойон туран, муспут бөҕүн анныгар киирэн хаалар. Саха фольк.
ср. саг. чөөкей, бур. зөөхэй, п.-монг. дьөдекей, монг. зөөхий ‘сметана’

аат.
1. Киһи моонньун иннинэн (сүөһүгэ аллараа өттүнэн) тыҥатыгар тиийэр көҥкөлөй тыынар уорган. ☉ Дыхательное горло, трахея (у человека и животных)
Хабарҕа үөһээ бүтүүтүгэр, күөмэй иһигэр силгэлэр бааллар. ПНЕ СТ
Хабарҕа уонна боруонхалар эркиннэрэ өҥүргэс буолан, харбыйбыттар. ШВФ З. Тыынары аргыый күүһүрдэн муруну, хабарҕаны, куолайы ыраастанар. ФЕВ ТС
2. Киһи-сүөһү, кыыл моонньун илин өттө. ☉ Передняя часть шейного отдела человека и животных
Киһи олоро түспүт, суорҕанын хабарҕатыгар диэри саба тардыммыт. Саха фольк. Евстигней билиис ырбаахытын саҕата хабарҕатын хам тутар. Н. Якутскай
Бөрө улахан тайах хабарҕатыгар хатаастан соһулла сылдьар эбит. Н. Лугинов
3. Хороҕор иһит моонньо, үөһэнэн синньиир сирэ. ☉ Зауженная часть чего-л. (напр., сосуда), горлышко
Хабырыыс бытыылка хабарҕатыттан үүттээх чэйи иһэ-иһэ, хаппыт лэппиэскэни мотуйара. И. Гоголев
Бэнсиин бааҕа хабарҕата быыһылаан тэстэр гына хайаҕастанан, хомуру барбыт. П. Аввакумов
4. көсп. Туох эмэ кыарыыр, синньиир өттө. ☉ Узкая часть какой-л. местности
Сис тыа ити синньиир хабарҕата, кэрийдэххэ, бараммат элбэх быһытынан бүөлэммит. Н. Борисов
Кини сотору кэминэн, сүөһү оһоҕоһун курдук, үрүйэ хабарҕатын өксөйөн истэ. «ХС»
♦ Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан көр муора
Биирдэм бас билиинэн тутулуктаах үйэҕэ ким уодаһыннаах өйдөөх муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолан олорор. Суорун Омоллоон
Өлүөскэ уолаттары кытта куодарыһан, күн көрүн көрүлээн, муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан буолбахтыыр. П. Аввакумов. Хабарҕата (бэлэһэ) хайдарынан (хайдыаҕынан) — олус улаханнык, күүһүн муҥунан (хол., хаһыытаа). ☉ Во всё горло, во всю глотку (напр., орать)
Күннэри-түүннэри хабарҕабыт хайдарынан үөгүлүүрбүт иһин, оҕом соһуйумтаҕай буолан хаалла. И. Гоголев
Чөмпүйүөн уол хабарҕата хайдарынан хаһыытыы-хаһыытыы, түөһүн тоҥсуммут. «ХС»
Нууччалар күүлэйдээтэхтэринэ хабарҕалара хайдарынан ыллыыр идэлээхтэр. С. Курилов (тылб.). Хабарҕатын тыгар — кими эмэ арыгылата ыҥырар; кими эмэ арыгылатар. ☉ Призывать кого-л. к совместной выпивке; предлагать кому-л. выпить спиртное (букв. щелкает по горлу)
Арамаанап суоппар аттыгар тиийэн Ньыыпантап Ньыыкан ньылбыйа былаастаан, Хабарҕатын тыкта, хараҕын хамнатта. Р. Баҕатаайыскай
«Хайа, доҕоор, бачча сурахтаах-садьыктаах таҥаһы “сууйбаппыт” дуо?» — киһитэ хабарҕатын тыкта. Софр. Данилов. Хабарҕатыттан хап (ыл) кэпс. — сүгүн саҥардыбакка, быһа түһэ олор. ☉ Перебивать кого-л., прерывать чью-л. речь (букв. брать кого-л. за горло)
Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһугун дии. И. Никифоров
Киһини хабарҕатыттан ылан түһэн, төрүт саҥардыбаттар, кэбис, итинэн бүтэбин. М. Доҕордуурап
◊ Кылдьыы (хабарҕа) симэх көр симэх
Былыргы кыыс бөҕөхтөөх, ытарҕалаах, хабарҕа симэхтээх буолар. Багдарыын Сүлбэ
Урут сахаларга моойго кэтиллэр киэргэл киэҥник тарҕаммыт: хабарҕа симэҕэ, моой симэҕэ, бөҕөх. ЗФМ ЮИЯ. Хабарҕа муннук — ампаар дьиэ эркинин мастарын төбөлөрө бэйэ-бэйэлэрин үрдүлэригэр туора аасыһан, чорбоһон туралларын курдук моонньоон түһэриллибит муннук. ☉ Закладка угловой части стены поперечными брёвнами с выступом, поперечный угол
Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһэтин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа
Хабарҕа муннуктаах мал ампаарын оҥкучаҕа сууллан, дьөлөрүйэн көстөр. М. Доҕордуурап
Ити кэнниттэн хабарҕа муннуктаах ампаары киирэн көрдүлэр. М. Попов. Хабарҕа (от, тараах) ойуу — иһит айаҕын бүүрүгэр, чороон атаҕар, кытыйа орто томтоҕоругар уо. д. а. оҥоһуллар киэргэл ойуу. ☉ Орнамент, который наносится по верхнему краю сосуда, на ножку чорона, на опояске деревянной чаши и т. д. Хабарҕа ойуу сорох информатордар этэллэринэн «от ойуу», «тараах ойуу» дэнэр. НБФ-МУу СОБ. Хабарҕа хобото түөлбэ. — киһи сэҥийэтин аннынан бөлтөйөн көстөр өҥүргэс болчуок. ☉ Кадык
Евгения хабарҕатын хоботун бөлтөтөн баран, суон үчүгэй куолаһынан ыллаан барбыта. «Чолбон». Хабарҕа ырыата — сорох түүрдэргэ норуот ырыатын биир ураты көрүҥэ: бэлэс төрдүнэн быһыта баттаан, куллурҕатан ыллааһын. ☉ Отличительная особенность традиционных песен некоторых тюркских народов, горловое пение
Маайыс хабарҕа ырыатын күөмэйин төрдүнэн курдурҕатан, күөрэччи ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Дьэ эрэ, ноколоор! Хабарҕа ырыатыттан саҕалаан …… күрэстэһэн көрүөх эрэ. Д. Апросимов
Тувалар хабарҕаларын ырыатын сахалар олус кэрэхсээн истибиттэрэ. АҮ
ср. тюрк., монг. кабирга ‘ребро’

есть с большим аппетитом, удовольствием, уплетать, уписывать за обе щеки; оҕолор аһаан мотурҕаталлар дети едят с большим аппетитом, дети уплетают за обе щеки; ср. мотуй=.

көр мотуй
Киһим ордукхоһу соруйтара барбата, аһаан-сиэн матыйа олордо. Н. Заболоцкай
Уһун синньигэс үлэ [солооһун] кэнниттэн …… уонтан тахса талыы удаарынньык уолаттар аһаан-сиэн матыйа олороллор. «ХС»

тумалаа диэнтэн атын
туһ. Минньигэһиэн иэдьэгэй, Тумаламмыт хойуу суорат. Р. Баҕатаайыскай
Ньукуу буруо сыта тумаланан ордук минньийэ буспут эти мотуйда. «Чолбон»

туохт. Айаххар толорутук уобан иҥсэлээхтик, тыастаахтык сиэ, аһаа. ☉ Есть, жевать громко, с большим аппетитом, набивая полный рот, наворачивать
Оҕолор аһаан мотурҕаталлар.  Таня, улахан киһи курдук, …… арыылаах лэппиэскэни, хойуу суораттаах күөрчэҕи мотурҕата олордо. Дьүөгэ Ааныстыырап. Тэҥн. мотуй

көр мотуй
[Вольдемар] Виноградка мэҥийэр Ветчинаны мэтийэр Винегрети лэбийэр. Р. Баҕатаайыскай
[Си биинньэ] килиэби киилэнэн мэтийэр, к э м п и э т и с у у л а р ы м э л и т э р. П. Тобуруокап