сливки; сметана; халбыыр сүөгэй свежие сливки; аһыйбыт сүөгэй сметана; сүөгэй уута обрат; сүөгэйин ыл = прям., перен. снимать сливки.

аат.
1. Үүттэн хойуутун, сүмэтин арааран (холбуйан эбэтэр сэппэрээтэргэ сүүрдэн) ылыллыбыта. ☉ Отделённая густая, жирная часть молока, сметана
Симиин хойуу сүөгэйбит Сэппэрээтэргэ сирилээтэ, Кыынньа буспут ымдааммыт Кытыйаҕа кырылаата. С. Васильев
[Эмээхсин] ити сайын ынах аһын сүөгэйи, хайаҕы, суораты олохтоох дьоҥҥо амсатар. Олохтоох омуктар кэлэн аһаан баран олус хайгыыллар. Далан
Маайа эмээхсин, бу дойдулуу эттэххэ, дагда оҥорон сүөгэйин ытыйа турар. Л. Попов
Оҕо сылдьан сайылыкка сүөгэйдээх килиэби мотуйар олус да минньигэс буолара. «ХС»
2. көсп. Туох эмэ сүмэтэ, саамай үчүгэйэ. ☉ Самая лучшая, отборная часть чего-л., сливки
Ырыаһыт төрөөбүт тылын баайын-дуолун, сүөгэйин, ойуулуур-дьүһүннүүр кыахтарын баһылаан, ону кыайа тутан, ырыатынхоһоонун айдаҕына, бар дьон истиҥ биһирэбилин ылар. «ХС»
Биһиги норуот айымньытын сүөгэйиттэн атынатын бириэмэҕэ тус-туспатык сомсон ыларбыт туһунан толкуйдаан көрүөх тустаахпыт. «Кыым»
♦ Сөрүүн сүөгэй курдук поэт. — сайыҥҥы сөрүүн салгыны хоһуйан этии. ☉ Поэтическое описание летнего прохладного ветерка (букв. словно прохладные сливки)
Сөрүүн сүөгэй курдук, Үтүө киэһэ эргийдэ, Онтон миэнэ хоһум ордук Чуумпу буолла, дьэгдьийдэ. Күннүк Уурастыырап
Киэһээҥҥи сөрүүн салгын үчүгэйэ бэрт! Сөрүүн сүөгэй курдук киһи дуоһуйа ыймахтыыр. Н. Якутскай
Араас от-мас сытынан аҥылыйар сайаҕас салгын, сөрүүн сүөгэй курдук сүрэҕибыары ортотунан киирэр. И. Данилов
◊ Сүөгэй ас эргэр. — от силиһин эбэтэр мас субатын сүөгэйгэ булкуйан, кыратык эттээн оҥоһуллубут хааһытыҥы ас (ытык-мааны ыалдьыттарга бэлэмнэнэр). ☉ Кашеобразная пища из сливок и мяса с корнями трав или заболонью, предназначенная для почётных гостей. Сүөгэй иирдии — саха оонньуута: тарбахтары көнөтүк тутан баран, икки илиини ытыстарынан сыһыары тутуллар, уҥа илиини сыыйа чорботон таһааран, тарбахтар төбөлөрүнэн хаҥас илии тарбахтарын төбөтүн куустараллар. Онтон хаҥас илиини өрө анньан, уҥа илии тарбахтарын көннөрө имэрийтэрэн баран, эмиэ куустаран кэбиһэллэр. Итинник тарбахтары солбуһуннаран, түргэнник элэҥнэтэн оонньууллар. ☉ Якутская забава: ладони плотно прижимают друг к другу. Постепенно сдвигая ладонь правой руки вперёд, выставляют кончики пальцев и охватывают ими кончики пальцев левой руки. Затем делают обратное движение — кончиками пальцев левой руки охватывают кончики пальцев правой руки. Таким образом, попеременно сдвигая то одну, то другую ладонь, совершают описанное действие в быстром темпе. Сүөгэй уута — сүөгэйи иирдэн арыы оҥордоххо ыгыллан тахсар, уу кэриэтэ убаҕас. ☉ Обезжиренная молочная жидкость, образующаяся в процессе сбивания масла, пахта
Арыт ийэбит сүөгэй уутун үөрэ оттоон буһаран, бутугас диэни оҥорор. И. Федосеев
Кыа уктаах сүөгэй уутунан оҥоһуллубут үөрэ — сайын оҕолор сүрүн аһылыктара. «ХС»
Хайах син биир чохоон курдук оҥоһуллар, ол гынан баран сиикэй арыыга үүт оннугар сүөгэй уута кутуллар. Дьиэ к. Сүөгэй ыаҕас — сүөгэй кутарга аналлаах ыаҕас (саар ыаҕастааҕар кыра). ☉ Берестяная посуда цилиндрической формы для сливок, ёмкостью меньше ведра. Таал-Таал эмээхсин бэйэтэ сүөгэй ыаҕаһын кэтэн кээһэр. Ойон туран, муспут бөҕүн анныгар киирэн хаалар. Саха фольк.
ср. саг. чөөкей, бур. зөөхэй, п.-монг. дьөдекей, монг. зөөхий ‘сметана’

аат. Атыыр сүөһү ууһатар уоргана. ☉ Половой член самца крупного рогатого скота
Сылгы иһин хостуурга аманаҕын, сүөгүн арааран, түөһүн тылыттан саҕалаан самаҕын ыпсыытыгар диэри тараһатын быһаҕынан хайытыллар. Сылгыһыт с. Кыһыылаах ымынах ордук сүөһү түөһүгэр, төбөтүгэр, атаҕар, кутуругун төрдүгэр, өрөҕөтүгэр, сүөгэр тахсааччы. СЫаКЫ
Өлбүт оҕус ньирэйдэр сүөктэрин эттээн көрүүгэ хараҥа бороҥ уонна араҕастыҥы бороҥ иэдьэгэйдиҥи маасса көстөөччү. ТВС ССНьСЫа
◊ Сүөк оҕото эргэр. — булумньу, көрсүү оҕото. ☉ Внебрачный ребёнок, незаконнорождённое дитя
Туох аанньа төрүттээх-уустаах киһи буолуой, уоран оҥоһуллубут — сүөк оҕото. Н. Якутскай
Сүөк оҕото содур дииллэр, көрсүүтэ суох буолбат. «Чолбон»
Оҕо сокуоннайа суох, сүөк оҕотунан аатырыа — өйдөөн кэбис, сэрэн! М. Горькай (тылб.)
ср. бараб., осм. чүк, сэк ‘мужской половой член’

аат. Үрүҥ ас уопсай аата. ☉ Общее название молочных продуктов
Үүт-сүөгэй дэлэйэр Үтүө да күннэрэ үүннүлэр. С. Данилов