1) анат. мочевой пузырь; 2) уст. мешок (из мочевого пузыря животного) # хабахха тыыннар = не давать кому-л. говорить, свободно высказывать свой мысли.

аат.
1. Киһи-сүөһү организмыттан тахсар убаҕас мустарыгар биитэр балыктарга усталларыгар туһалыыр чараас мөһөөччүктүҥү уорган. ☉ Пузырь (мочевой, плавательный)
Иик быыстала суох үөскээн, синньигэс туруупка устун хабахха мунньустар. СИиТ
Маатка түргэнник оннугар түһэригэр сөп буола-буола хабаҕы босхолуур улахан суолталаах. ТЕН ИДь
Балаҕаннарын түннүгүн сайынын от кыла сиэккэнэн биитэр балык хабаҕынан тардаллар эбит. ДСИТ
2. эргэр. Сүөһү, көтөр-сүүрэр ииктиир, балык устар уоргана инчэҕэй эрдэҕинэ үрүллэн хатарыллыбыта (тугу эмэ угарга, кутарга аналлаах). ☉ Высушенный в надутом виде пузырь животного, птицы, рыбы, предназначенный для хранения чего-л.
Кырбый [киһи аата] кэһиитин улахан тууйаска сүөгэй уонна оҕус хабаҕын толору курупчаакы бурдук аҕалбыт. И. Гоголев
Биһиктэр үрдүлэринэн сүөһү хаппыт хабахтарын ыйаан күлтэтэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Күһүн эбэм улар хабаҕа мөһөөччүктэри сабынан баайан балаҕан өһүөтүгэр ыйаталаата. С. Маисов
3. Убаҕастан быыһылаан үллэн тахсар салгын эбэтэр ханнык эмэ гаас дьэҥкир төгүрүгэ. ☉ Пузырьки воздуха или газа
Буордаах уу үрдүгэр аата-ахсаана биллибэт үгүс хабахтар көбөн сыыгынастылар. Амма Аччыгыйа
Долгун хабах курдук, үрүҥ күүгэнинэн үллэ-үллэ уостубута. Л. Попов
Саҥардыы оргуйан хабахтар көстүөх курдук буоллулар да, кисиэли үөһэ тардыллар. ФВН ТС
♦ Биир хабахха тыын көр биир
Ол дьоннор куомуннаһан, биир хабахха тыыналлар. Хабахха тыыннар көр тыыннар. Барыны бары билэн түһэҥҥин, аны хабахха тыыннара сылдьарыҥ буолуо. Болот Боотур
Оттон манна киһини барытын хабахха тыыннарыахтыы дьаабыламмыттара дии. Е. Неймохов
◊ Таас хабах көр таас I. Таас хабах хайаҕа баар буолар. Хабах таҥаһа — ыҥыырга олорор киһи хабаҕын курдуу сабар куобах тириитэ таҥас. ☉ Пояс из заячьей шкуры, защищающий мочевой пузырь от холода
Силип барарга тэринэн уллук сутуруо, хабах таҥаһа кэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Былыр ыҥыырдаах атынан ыраах айаҥҥа барар дьон хабах таҥаһа диэни кэтэллэрэ. «Чолбон». Хабах хаппар — урут сахалар сүөһү, сылгы хабаҕын имитэн, таҥаһынан, сарыынан бүүрүктээн, айахтаан оҥорор, бытархай малларын угар дьоҕус суумкалара. ☉ В старину у якутов: сумочка для мелочи, изготовленная из выделанного мочевого пузыря крупного рогатого скота, отделанная тканью, сыромятью. Күннэтэ туттуллар малга-салга хабах хаппара эмиэ киирсэрэ. НБФ МУу СОБ
др.-тюрк. хавух, тюрк. ковук

I
даҕ.
1. Халыҥа суох. ☉ Неплотный, неглубокий (о снеге); тонкий (напр., о куске хлеба)
Түннүктэригэр чараас соҕус дьэҥкир муустары ылан уурталабыттар. Күндэ
Наһаа чараас лэппиэскэни сииллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Чараас кыраһа хаарга сүүнэ тыс этэрбэстээх киһи хаампытын курдук атах суоллаах эһэ барбыт. Болот Боотур
2. Халыҥа суох матырыйаалтан оҥоһуллубут. ☉ Изготовленный из нетолстого, неплотного материала
Чараас хаптаһын ааны күүскэ тоҥсуйан тобугуратар. Н. Лугинов
[Эһэ] чараас тимирдээх сааны хам ыстаан баран тииккэ охсубут. Т. Сметанин
Чараас өстүөкүлэ эркиннээх маҕаһыыннар кимнээҕэр «быр» курдуктар [сылаастар]. Н. Лугинов
Нуучча чараас бакаалын Ойуутуттан да атын. «ХС»
3
Сылаас кэмҥэ кэтиллэр, халыҥа суох (таҥнар таҥаһы этэргэ). Лёгкий, неплотный (об одежде). Туруору саҕалаах, түөһүгэр киэргэтиилээх, сырдыктыҥы чараас былаачыйалаах. Н. Лугинов
Кини чараас болтуотун уста биэрэн, кууллаах эһэтин оҕотун суулаата. Н. Заболоцкай
Чараас таба саҥыйахтаах, тыс этэрбэстээх хатыҥыр эбэҥки наарта дуҕатыттан тутуһан, сүүрэн-хааман бадьаралыыр. Н. Габышев
4. Намчы, хатыҥыр (хол., киһи саннын этэргэ). ☉ Истончённый (напр., о лопатках человека)
[Удаҕан] Айыы бухатыырын Икки чараас саннын икки ардынан Дьөлө көрөн олордо. П. Ойуунускай
5. көсп. Сэдэх мастаах, ыраахха диэри тайаабат (тыаны этэргэ). ☉ Негустой, редкий (о лесе)
Күөл уҥуоргу өттүгэр чараас титирик тыа улаҕатыттан сыгынньах хайа төбөтө чөмчөйөн көһүннэ. Амма Аччыгыйа
Уулаах [киһи аата] биир чараас тыаны мүччү түстэ. Эрилик Эристиин
Мин чараас арыы тыаны быыһынан сөтүөлүүр сирдэригэр уонна онтон күөлү кыйа дьаарбайа сырыттым. А. Бэрияк
6. көсп. Курдары дьэҥкэрэн, сырдаан көстөр (хол., туман, былыт, буруо). ☉ Негустой, прозрачный (напр., о тумане, дыме, облаке)
Уу үрдэ көстөркөстүбэт чараас тумарыгынан бүрүллүбүт. Софр. Данилов
Илин диэки дьайҕарбыт чараас былыт сардаҥа уотунан кытара кыыста. Н. Заболоцкай
Хайалар кирдээх сирэйдэрин …… Саптылар чараас туманнар. Дьуон Дьаҥылы
♦ Сүрэҕэ чараас көр сүрэх I
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас, Тулуйа сатаатым, кыамматым, Дууһабын аһыахпын баҕардым. П. Тобуруокап
Кырдьан дуу, хайаан дуу, оҕо туһугар сүрэҕим чараас. С. Ефремов. Икки таптаһар дьон сүрэхтэрэ чараас, чуор буоларынан, Күндэли Куо доҕорун ити санаатын сүрэҕинэн өтө таайа охсубута. Д. Апросимов
ср. др.-тюрк. йараш ‘приятность, красота’, тув. чаргаш ‘перепонка’, чараш ‘изящный’
II
аат., харыс т.
1. Киһи, сүөһү, кыыл хабаҕа, хабах. ☉ Мочевой пузырь
Тайах чарааһынан оҥоһуллубут мөһөөччүгү кыыс сүөрэн чокуур тааһы уонна кыаны хостообута. Далан
Балаҕан түннүктэрэ сүөһү кэнэҕэскитинэн, чарааһынан, туоһунан, тымтыгынан сайыҥҥы кэмҥэ сабыллаллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. Оҕус хабаҕыттан тигиллибит саппыйа. ☉ Мешочек из бычьего пузыря
Чараас иһигэр бүргэс баппат (өс хоһ.). [Бырдаахап:] Оо, бу үтүө да хотун барахсан мөлбөйөн олорор. Аҥаар илиитигэр чараастаах харчытын бөлтөччү тутан олорор. Н. Неустроев
[Мэнигийээн:] Эн мин чараастаах тууспун ыл. Саха ост. II
ср. тув. чаргаш ‘перепонка’