гл
сөхтөрөр; муодарҕатар

аат. Дьахтар былыргы истэри-тастары түүлээх (таһа күндү түүлээх), кулгааҕын саба түһэр сыҥааҕа суох хороҕор бэргэһэтэ. ☉ Национальная якутская женская шапка: меховая изнутри и снаружи, высокая, закрывающая уши
[Кыыс дьахтар] киис тириитин килбиэннээҕин бэрдэ дьабака бэргэһэлээх. П. Ойуунускай
ХVIII уонна ХIХ үйэлэргэ дэлэйдик кэтиллибит дьабака бэргэһэ сорох чааһа буобура тириилээх буолар. Багдарыын Сүлбэ
Мин уол дьоруойбун муодарҕатар Кийиит симэҕэ, көмүһэ, Оноолоох соно, дьабаката, Оҕуруолаах этэрбэһэ. Дьуон Дьаҥылы
ср. алт. чабак 'высокая шапка'

I
аат. Киһи, дьон быстах алҕастан, сэби-сэбиргэли сыыһа туттууттан оһолго, быһылааҥҥа түбэһиилэрэ; оһолсаахал. ☉ Несчастный случай
Куоракка киирэн тыллаа! Мин соноҕоспун көлүйэ оҕус! Дэҥҥэ түбэспит сордооҕу сыарҕаҕа тиэйэн киллэр! И. Гоголев
Ол суоллара бэрт кыараҕас, силистээх, мэһэйдээх буолан, сылдьарга бэрт эрэйи, дэҥи таһаартыыр. Эрилик Эристиин
Толоостук оонньоомо, доҕор, дэҥ, араас буола сылдьыа. Н. Заболоцкай
II
сыһ.
1. Хаһан-эмэ, хам-түм, хам-дьаа. ☉ Редко, изредка, от случая к случаю
Дэҥ кэлэр курус санаа сымнаҕас күөнүнэн саба көтөр. Н. Лугинов
Тойон, дьаһабыл диэн ытыктаабат дьон эмиэ дэҥ көстөөччүлэр. С. Ефремов
Биирдэ эмэ бу дойдуга өссө да дэҥҥэ көстөр тыраахтар кэлэн, ыттары соһутар, муодарҕатар. Н. Габышев
2. Түбэспиччэ, эмискэ. ☉ Случайно, вдруг
Иккиһин дэҥ, түбэспиччэ, өлбөтүм дии саныам этэ. П. Ойуунускай
- Арай куоталаһыы знамятын «Сардаҥалар» ылбыттара... Истибитим. Ол факт фагынан. Кыһыылаах холкуос... Дэҥ кыайбыт. Дьуон Дьаҥылы
Дуня [хаайыылаахтар] дэҥ куоттахтарына, хайдах туттуохтааҕын саныы истэҕинэ, тумул тыаны эргийэ түһүүгэ Иохим баай көхсүн этиттэ. КН ТДь
♦ Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт - бэрт кыра да эҥкили тулуйбат. ☉ Не переносить, не терпеть даже самой малости того, что выходит за рамки привычного; раздражаться из-за пустяков
Итиини таптыыр, холобур огурсу курдук олус намчы, дэҥи көрбөт үүнээйини бальзамынан сиэмэтин илиттэххэ бэрт кылгас кэм иһигэр аһаҕас халлаан анныгар үүннэриэххэ сөп. Г. Угаров
Ама, бэлиэр албан аакка үөрэммит дуо? Баҕар, ол иһин дэҥи көрбөт, кыра да саҥаттан өлөрдүү өһүргэнэр буолбута буолаарай? А. Кривошапкин (тылб.)
Үрдүк сололоох, мин атаахтык иитиллибит буоламмын, этим-хааным дэҥи көрбөт эбээт. А. Чехов (тылб.). Дэҥ үктэт - кими-эмэ соруйан алҕаһатан сыыһаны оҥортор, онон туһан. ☉ Сознательно подвести кого-л. к совершению ошибки, вынудить к этому
Силтэһин туох эрэ албаска түбэһиннэрэн, дэҥ үктэтээри оҥостоллор диэн, сэрэхэдийэн, иһимээри гынна. Күннүк Уурастыырап
Төһө да өй сүүйсүһэн, дэҥ үктэтээри Дуомат хаамыыта дойҕоҕунан олусталлар. С. Зверев
Дэҥ үктэтэн, киһини кыһытан, сакалаакка сүүйбүтэ улахан эбит! Н. Заболоцкай. Дэҥ үктээ - алҕаһаа, киирэн биэр. ☉ Совершать неожиданные ошибки
Марыыска харса суохтук тутунна, уолга хайыста: - Дьонтон истэн сэтэриэҥ кэриэтин, мин дэҥ үктээн... - диэн иһэн харааста түстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Атын дьоннору хайдах албынныыры ымпыгарчымпыгар тиийэ билэннэр умсугуйууга киирэн дэҥ үктээбэт буолбут дьоннор аҕыйахтар. Н. Чернышевскай (тылб.)
◊ Дэҥ курдук (кэриэтэ) - өр буола-буола, хаһан эмэ, түбэспиччэ. ☉ Изредка, время от времени
Ол эрээри, чахчы хомуһуннаах ойуун аҕыйах, кинилэр дэҥ кэриэтэ төрүүллэр үһү. И. Гоголев
«Оччо ороскуотурбутуҥ кэннэ, үптээх дьон дэҥ курдук түбэһэллэр», - диэн. Эрилик Эристиин
Кириһээн ол мунньахтарга дэҥ кэриэтэ ыҥырыллан сылдьара. Д. Таас. Дэҥтэн сэрэнии техниката - араас оһолтон харыстанар ньыма бүтүннүүтэ. ☉ Техника безопасности
Александр Петрович - дэҥтэн сэрэнии техникатын иниспиэктэрэ. ПА
Үлэ күнүн уһунун, сынньалаҥ бириэмэтин, хамнас кээмэйин, дэҥтэн сэрэнии техникатын курдук үлэ сүрүн усулуобуйалара үлэ сокуоннарынан эрдэ быһаарыллар. СГПТ