лаһырҕат диэнтэн тиэт
көрүҥ. Василий Федотович, тарбахтарын мускунан, сүһүөхтэрин лаһырҕаппахтаата. «ХС»

мускун диэнтэн тиэт
көрүҥ. «Сыбаайба буолар буолбут», — дии-дии Татьяна илиитин мускуммахтаата. Н. Якутскай
[Сэмэн] сотору-сотору илиитин мускуммахтыыр, тарбахтарын үрэн сылыта сатыыр. Р. Кулаковскай
[ Оҕонньор] модьу-таҕа тарбахтарын хачыгыраччы мускуммахтаата. И. Данилов

бээҕинээ диэнтэн дьаһ
туһ. Оройуон кииниттэн Ойуччу олохтоох Дягилев Куонаан тиэтэлинэн кэлэн, Тэрилтэтин баһылыга тэлгэһэҕэ турар «Победа» массыынаны Бээҕинэтэ-бээҕинэтэ Суоппарын көһүтэн соҥуоран олордоҕуна [массыына көрдөөн], Муннун-уоһун Мускуна турда. Р. Баҕатаайыскай
Билигин үйэ уларыйан, Бээҕинэтэн, массыыналар, Эрэйдээҕи [оселу] кыһарыйан, Элэктээн, күлэн ааһаллар. «ХС»

I
лачыгыраа диэнтэн холб. туһ. Саалар сомуоктара лачыгырастылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ылаарап …… илиитин мускуммутуттан сүһүөхтэрэ лачыгырастылар. Р. Баҕатаайыскай
Уйбаан сарсыарда уһугуннаҕына оһоххо хардаҕастар үөрэ-көтө умайан лачыгыраһаллара. Е. Неймохов
II
даҕ. Лачыгыраан иһиллэр, үрүт-үөһэ таас тааска охсулларын курдук тыастаах. ☉ Издающий резкие громкие трещащие или щёлкающие звуки
Сорохтор, лобогрейкаҕа олорон, лачыгырас тыаһынан ойууру-тыаны уһугуннаран аастылар. М. Доҕордуурап
Лачыгырас кумааҕыга кыраһыабай буочарынан сахалыы суруллубут сурук баар. И. Гоголев

даҕ.
1. Сабыстыбыт, сабыччы түһэ сылдьар (хол., киһи хааһын, халтаһаларын этэргэ). ☉ Насупленный, нависший (напр., о бровях, веках)
Кэбиниэт хаһаайына …… хойуу сабыстыгас хаастаах түс-бас киһи этэ. Далан
Едлин …… сабыстыгас хаастарын хамсаппыта, бытыгын турута мускуммута. Эрилик Эристиин
△ Оннук сабыччы түспүт хаастардаах, халтаһалардаах (киһи харахтарын, сирэйин этэргэ). ☉ С насупленными, нависшими бровями, веками (о лице и глазах человека)
Үс муннуктуу кырыыламмыт сабыстыгас харахтара барыны бары дьөлө кэйэрдии, сиилээбиттии …… көрүтэлииллэр. «ХС»
Сирэйэ холку, сабыстыгас, хортуоппуй курдук муруннаах. К. Симонов (тылб.)
2. Кыыһырбыт курдук сабыччы тутта сылдьар сирэйдээх-харахтаах. ☉ Нахмуренный, угрюмый (о человеке). Сабыстыгас дьүһүннээх
3. кэпс. Киһи чуҥкуйуон курдук бүтэй, лүҥкүк, хараҥа. ☉ Сумрачный, пасмурный, хмурый
Мин, балыыһаттан тахсан …… гостиница чуҥкук, сабыстыгас хоһугар соҕотох сытан, сүүс санааны эргитэ санаатым. С. Данилов
Ол бэйэтэ биир сабыстыгас күһүҥҥү күн мин үлэлиир хоспор саргыта самнан киирбитэ. «ХС»

I
туохт. Бэйэҥ киэнэ буолбатаҕы ким да көрбөтүгэр, кимтэн да ыйыппакка эрэ кистии-саба ыл. ☉ Совершать кражу, воровать, красть
Маҥан Киргиэлэй биэтин хара Киргиэлэй уоран сиэбит үһү (тааб.: тоҥсоҕой үөннээн сиирэ). Биир уол биэстээх алтан харчыны уоран баран, амтаһыйан уордар-уоран испит. Амма Аччыгыйа
Ол киһи бу сиргэ үктэммит Бардамнык байаары, Былыргы оҥоһук дьиктитин Уораары, талаары. С. Данилов
Саха уорарын саатыргыыр, Суобаһа буолбат, айыыргыыр. Дьуон Дьаҥылы
ср. др.-тюрк. оҕурла, тюрк. оҕур, оор, урла ‘воровать, грабить’
II
1. аат.
1. Ким эмэ кыыһырар уоҕа, киҥэ. ☉ Гнев, ярость, негодование
Кыра аайыттан Кыыһыран тымтан барар, Утаабакка уора ааһан, Оонньоон-күлэн турар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Лурье кыыһырбыт уоругар илиитин мускуна-мускуна, бүөлүүрдүү ааны туора турда. Болот Боотур
Көмүө суоҕа ким да өһө, Уйуом ааргы хобун, Уйуом суоҕа арай өһөс, Хорсун бэйэм норуот уорун. И. Гоголев
Ураты күүскэ таптыыр буолан, Оҕонньор сиэнин таһыйбыт, Уора ааһаат, улам уйадыйан, Устунан бэйэтэ ытамньыйбыт. П. Тобуруокап
2. көсп. Туох эмэ дохсун, дьулусхан, киһини дьулатар күүһэ (хол., тымныыны этэргэ). ☉ Сила, крепость, свирепость, жестокость чего-л. (напр., холодов, морозов)
Амма куурбут долгуна тохтоон, Уора уостан, оргууй уста, Күөх урсуна күлүмнүү оонньоон, Биэрэктэрин бигии сытта. Дьуон Дьаҥылы
Олох тыллар ыйааҕынан Одун тымныы уорун кыйдаан …… Сандал сааспыт кэлэ турдун! Д. Апросимов
[Үрүҥ эһэ оҕото] Буурҕа, силлиэ уоруттан Букатын да толлубат. А. Кондратьев
Кэлэн иһэр кыһын уоруттан күрэнэн, төннүгэс көтөрдөр тохтоло суох соҕуруу субуһаллара. «ХС»
2. даҕ. суолт. Киһини дьулатар, салыннарар. ☉ Суровый, жестокий, лютый
Тээгэл тымныы тэйдэ, Уор дьыбар уларыйда, Хатан дьыбар халтарыйда. Саха фольк. Уот баар буолан, саха дьоно Уор тымныы тыынын уйаллар. Эллэй
Муора уор долгуна эҥсэрэ Хахаарар хаһыыттан уһуктан. Р. Гамзатов (тылб.)
♦ Уорда намырый, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ көр салаа I
[Сабыйа Баай хотун:] Улуу күтүөр, тохтоо — болҕой! Уорда намырыйа түс. Омук үтүөтэ баарына Ол-бу буола олорума. П. Ойуунускай
[Өлүөнэ — Муустаах муораҕа:] Уорда намырый даа, Улуу муора хотуон, Уһугар диэри иһит! Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. п.-монг. агур, калм., бур. уур ‘гнев, ярость’

туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ ыга чугаһаа, өйөн. ☉ Прижаться плотно, прислониться к кому-чему-л.
Сардаанка аҕатыгар сыста түспүтэ, оттон Ленкалаах Ньургун миэхэ хатаммыттара. Далан
[Надя] дьарамай санныларын кумуччу туттан, илиитин мускуна-мускуна сылаас батарыайаҕа сыһынна. Н. Лугинов
Сиргэ сыстан сытан, боруоран көстөр халлаан сырдыгар кыһайан тулабын көрөбүн. Т. Сметанин
2. Кимиэхэ-туохха эмэ эпсэри буола иилиһин, биһилин. ☉ Прилипнуть, пристать к кому-чему-л.
Атаҕынан тэбинэн хоҥноору чыраахтаһар да, аҥаар атаҕа хам сыстан хаалар. Саха фольк. Кини быраҕаттыыр суурадаһына сымала курдук истиэнэҕэ сыстар. Н. Якутскай
Плёнка итии өтүүккэ сыстыбатын наадатыгар кини үрдүнэн өрбөх таҥаһы эбэтэр хаһыаты ууран өтүүктэнэр. ФНС ОС
3. Биэрэккэ тигис, тохтоо. ☉ Причалить, пристать к берегу
Таһаҕастаах баарсаны соспут борохуоттар бириистэҥҥэ сысталлар. П. Аввакумов
Оҥочо түгэҕэр эргэ эрдии аҥаарын булан ыллым уонна дьэ үгүс эрэйинэн, бэрт арыычча, кытыыга сыһынным. М. Лермонтов (тылб.)
△ Тохтоон, сынньанан, аһаан аас (үксүн кус, балык туһунан). ☉ Временно остановиться на отдых, кормёжку (чаще об утках, рыбе). Бу хомоҕо кус бэркэ сыстар сирэ
□ Биһиэхэ манна ити балыктар эмиэ атырдьах ыйын ортотугар сысталлар. Багдарыын Сүлбэ
Киллэм биир кыракый арыытыгар (кус сыстар уута онно биир эрэ!) хаһыа да буолан киирэн, бэркэ сылдьан тахсыбыппыт. СГС ӨСҮДь
4. Кимиэхэ эмэ холбос, кими эмэ батыс. ☉ Присоединиться к кому-л.
Хата бу, абаҕабар сыстаммын, баайга түбэстэҕим диэн үөрүөххүн сатаан үөрбэккин. А. Софронов
Биир уолум, Былатыан, куоракка күрээн киирэн, бэлиитиктэргэ сыстан, билигин үөрэхтээх киһи буолан, бу былааска биир улахан тойонноро буолбут үһү. Суорун Омоллоон
Мин сайын устата Мичиҥниир Микииппэргэ сыстан, хотуурбун бэйэм оҥостор буола үөрэммитим. П. Аввакумов
5. Биир киһиттэн атын киһиэхэ көс, бэрилин, атын киһини сутуй (сыстыганнаах ыарыы туһунан). ☉ Заразиться (какой-л. болезнью — о человеке); прилипнуть, пристать к кому-л. (о болезни). Оҕоҕо куор сыстыбыт. Сөтөл ыарыы сыстыбыт
□ Арыгыһыт киһи оҕото хайаан да арыгыһыт буолар дьылҕаламмат, атыннык эттэххэ, итириктээһин оҕоҕо ыарыы курдук сыстыбат. ЛЛА АКДС
Саҥа ыалдьыбыт дьон кимтэн сыстыбыт биричиинэлэрэ үгүс түбэлтэҕэ биллибэккэ хаалааччы. «Кыым»
6. көсп. Тугу эмэ оҥорорго улам үөрэнэн, сатабылланан ис. ☉ Приобретать сноровку, умение в каком-л. деле
Охсубуттарын үһүс күнүгэр Сеня хотуурга, дьэ, арыый сыһынна. Н. Босиков
Оннооҕор кэнникинэн үлэтигэр Игнатий илиитэ сыстан барда. М. Доҕордуурап
Ити эрээри кини сүрдээх түргэнник сыстан, үөрэтэр албастарын эҥкилэ суох оҥорор буолбута. НЕ ТАО
7. көсп. Улам бодоруһан, кимиэхэтуохха эмэ чугаһаан, үөрэнэн бар. ☉ Привязаться к кому-л., полюбить кого-л.
Оҕо хаһан да харахтаан көрбөтөх тоҥ нууччатыгар сыстыбыт. Суорун Омоллоон
Ким-хайа иннинэ Тэллээбит [ыт оҕото] иччитигэр Толлоойукка сыстан барбыта. И. Федосеев
Улахан киһиэхэ [Дьорҕоокко] улам сыстан, иччитийэн барда. Н. Заболоцкай
8. Суох буолууну, туох эмэ суоҕун этэргэ туттуллар (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Обозначает отсутствие чего-л. (употр. в отрицат
ф.). Кини түү сыстыбатах ньомоҕор сирэйигэр барыта бардам, барыта томороон, атын сиртэн аҕалан сыһыарыта быраҕаттаабыт курдук. Амма Аччыгыйа
Былыт сыстыбатах кылба маҕан халлаан көстөр. Н. Якутскай
Кыптыый сыстыбатах, Кыргыыны көрбөтөх Кылааннаах баттаҕын имэрийдэ. Күн Дьирибинэ
♦ Сыа-арыы сыстыбатах киһитэ көр сыа-арыы
Наһаар, иирэ талах курдук имиллэҥнээбит, хачаайы, сыаарыы сыстыбатах киһитэ этэ. Н. Босиков
Эргиэн үлэһитэ диэтэххэ, сыаарыы сыстыбатах хатыҥыр киһитэ райпо бэрэссэдээтэлэ Суворов. М. Попов