аат. Ынах сүөһү, тайах, таба бэрбээкэйдэрин кэннинэн үүнэр кыра хос туйахтара (сүүрдэхтэринэ лачыгырас тыаһы таһаараллар). ☉ У рогатого скота, лося, оленя: надкопытные роговые наросты (издающие при ходьбе характерный звук)
Таһырдьа таба туркутун тыаһа сырылаан кэллэ, эҥээннэр тыастара лачыгыраата. И. Гоголев
Буур эҥээнин тоҥокко ыыра үктээн ыарыыламмыта чахчы биллибитэ. Далан
Дьэ, бултаары оҥостон эрдэҕинэ, хобо-чуораан хоҥкунаабыт, эҥээннэр тыастара лачыгыраспыттар да, сыҥ ойуур быыһынан табалар муостара бу адаарыһан кэлбиттэр. В. Миронов

аат. Дьиэ сүөһүтүгэр иилиллэр, баайыллар тыаһыыр тэриллэр уопсай ааттара. ☉ Общее название колокольчиков, бубенчиков для домашнего скота
Дьэ, бултаары оҥостон эрдэҕинэ, хобо-чуораан хоҥкунаабыт, эҥээннэр тыастара лачыгыраспыттар да, сыҥ ойуур быыһынан табалар муостара бу адаарыһан кэлбиттэр. В. Миронов
Хобо-чуораан тыаһаабыт, кыптыый тыаһа кылыр гына түспүт. Саха ост. I
Хобо-чуораанынан чыҥкыныыр Көтөр кынат табалаах буоламмын Мин сахабын. И. Алексеев

аат. Ынах сүөһү, таба уо. д. а. бэрбээкэйдэрин кэннинэн үүнэр кыра хос туйахтара, оттон ыкка — хос тыҥыраҕа. ☉ Надкопытные роговые наросты у рогатого скота, оленя (ложные копыта), у собаки — когти, растущие на голени
Таба сэгээнэ тачыргыыр. Н. Босиков
Таба сэгээнин тыаһа хараҥаҕа «тыс-тас, тыс-тас» гынан сүтэн хаалла. Т. Сметанин
[Сүөһүлэр] түптэ буруотунан унаарыйбыт дал диэки самыылара лаппардаһара, сэгээннэрин тыаһа таһыргыыра. КИДК
Түргэн айантан от-мас элэҥнэс, чылаах тыаһа биир күрүс өрө кыһыыран иһэр, онтон табалар атаралаан сэгээннэрэ лап-лачыгырас. «ХС»

аат. Киһи-сүөһү аллараа уоһун аллараа өттө, төрдө. ☉ Нижняя губа (человека или животного)
[Кирилэлээх] тоҥмут омуннарыгар сымыһахтара сыстыспат, тиистэрин тыаһа лачыгырас буолбут. Н. Заболоцкай
Ньукулай Дьөгүөрэбис үөрэн сымыһаҕа ыпсыбат буолла. Р. Кулаковскай
«Сөөп-сөп. Куруускалыаҕыҥ!» — Чиэппэрдээх [киһи аата] үөрүүтүгэр сымыһаҕа ыртаччы тарпыт. И. Никифоров
♦ Сымыһаҕын быһа ытыран — 1) сорунан, эр санааны ылынан, тулууру киллэринэн. ☉ Стараясь изо всех сил, что есть силы (букв. прикусив нижнюю губу)
Уоһум ибигирээн барбыта, ону көрдөрүмээри, сымыһахпын быһа ытыраат, киэр хайыспытым. И. Гоголев
Киһи сымыһаҕын быһа ытыран баран, ынчыктыы-ынчыктыы, икки атаҕын, аҥаар илиитин соһон сыылбыта. Суорун Омоллоон
Бары сымыһахтарын быһа ытыран, тимир курдук тыйыһыран, саҥата суох олордулар. Г. Нынныров; 2) тугу да гынар кыаҕа суоҕуттан абаран, кыыһыран. ☉ Раздражаясь, злясь на собственную беспомощность
Мин тоҕо эрэ ытыах киһи буруйбун билинэн, сымыһахпын быһа ытырдым. Н. Заболоцкай
Хаайтаран, абаран, сымыһахпын быһа ытырбахтыыбын. П. Аввакумов
Кинээс, сымыһаҕын быһа ытыран, мэктиэтигэр хабырынан ылла. В. Протодьяконов

I
туохт.
1. Тыһыны сабарга көхтөн, атыырҕаа (сүөһү, кыыл, көтөр атыырын туһунан). ☉ Быть готовым к соитию, возбуждаться (о самцах диких, домашних животных, птиц). Таба, тайах кыһын сүүлэллэр
□ Оҕонньор ханна эрэ куртуйахтар сүүлэр сирдэрин булан туһах ииттэ. Амма Аччыгыйа
Былыргы сахалар кулааһайы күһүн сүүлэр кэмигэр анаан көҥдөй мас оҥостон баран, кулааһайдыы айаатаан ыҥыран ылаллара. «ХС»
Эһэ арҕаҕыттан тахсыаҕыттан барыйбытынан барытынан аһаан сүүлэригэр бэлэмнэнэн сэниэлэнэр. Ыам ыйыгар сүүлэ киирэр. ПАК ЭТ
ср. ойр. сүү, тюрк. сэв ‘любить’, алт. дьүүл ‘сходить с ума’
II
туохт. Халлааны барытын хабан лүһүгүрээ (этиҥ туһунан). ☉ Греметь раскатисто по всему небу, громыхать (о громе)
Тоҥ күөс быстыҥа этиҥ сүүлэн Туох баарын тоҕо тэбээтэ, Уонна уостан, күүһэ эстэн, — Улаҕаа түстэ, күрээтэ. М. Тимофеев
[Кулун Куллустуур] Уһуутаан тыынара, Сүүлэр этиҥ курдук Сүүлэ сытара. ТТИГ КХКК
III
аат. Сүөһү, кыыл, көтөр атыыра тыһытын сабарга көхтөнүүтэ, атыырҕааһына. ☉ Готовность к соитию у самцов диких, домашних животных, птиц, возбуждение
Икки сүүлүн саҕанааҕы атыыр оҕус курдук, [бухатыырдар] лачыгыраһа түстүлэр да, хардарыта кэбисиһэн бардылар. Ньургун Боотур
Куорат тула өттүлэринэн бүлүмүөттэр, сүүлүн саҕанааҕы үгүрүө курдук, күлэн күһүгүрэһэ түстүлэр. Эрилик Эристиин
Сүүлбүт тайах күһүн, сүүлүн кэнниттэн, бэрт кыараҕас сиргэ ньэкээлэнэн турар, ханна да ырааппат. Я. Семёнов
◊ Сүүлэ киирбит — сүүл I диэн курдук
Сүүлэ киирбит кэмигэр, атыыр кыыл этэ киһи сиэбэт гына собоон уонна иик амтаннанан хаалар. Болот Боотур
Сир харатыгар, тайах сүүлэ киирэр кэмигэр, тыаҕа бараары гыммыппын киһим ыыппатаҕа. И. Находкин
Атыыр оҕустар уойуулара сай ортото ситэн, сүүллэрэ от, атырдьах ыйдарыттан саҕалаан киирэр. «Кыым»
ср. ДТС сүл ‘свежесть, сочность’, хак. сүү, алт. дьүүл ‘сходить с ума’