мылай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Мэкчиргэ к эриэт э Мэ лэҥнэс бэйэтэ, Көрбөхтүүр, мылаҥныыр, Кү лээри ыллаҥныыр. В. Башарин

мылай диэнтэн хамс
көстүү. Издательствоҕа мылаһыйбыт, ачыкылаах, тустуук буолуох бөҕө-таҕа сэбэрэлээх Чаҕылҕан поэт киирбитигэр хаһыытаһыы буола түстэ. Н. Габышев

мылай диэнтэн дьаһ
туһ. Көстөкүүн сайыҥҥы күн уота быһа сиэн тордоҕурдан кэбиспит сирэйин оҕон ньор диэки сүр сэргэхтик мылатан ы л л а. Н. Заболоцкай

мылай диэнтэн көстө түһүү. Сорох кырдьаҕастар таҥара долбуурун диэки мылах гына көрөн, кириэстэнэн ыллылар. М. Доҕордуурап
Сүөкүлэ куччугуй, мыкыччы туттубукка дылы кыысчаан диэки мылах гынна. А. Сыромятникова

мылай диэнтэн көстө түһүү. Итир былыттары, киэҥник силэйэ тарыйан, толору ый мылас гына түстэ. Амма Аччыгыйа
[Ойуун] дүҥүрүгэр төбөтүн уган баран илгистэр, мылас гынар, сирэйэ кыа хаан буол бут. И. Гоголев
Оҕонньор үөһэ тыынна, өрө мылас гынна. Н. Габышев

мылай д и э н т э н а тын
туһ. Даша …… хаарга уйдаран, өссө ордук үрдээбит уолу өрө хантайан мылаллан турда. Амма Аччыгыйа
Б олот …… олоҥхолору, уһун түүнү утуйбакка, сыҥаах баттанан мылаллан олорон иһиллиирин таптыыр да буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Дьэбдьиэй оһуокай тылын этэн эрэрдии, балайда уһуннук эҥээриппэхтээн, тохтоон, к ү л э н мылаллан олордо. «Чолбон»

1. хаамп диэнтэн дьаһ. туһ. Трофим мас сүллүгэһи төлө тарпыта, быраата Бааска тыраахтары хаамтарбыта. Далан
   Таня оҕуһун эмискэ охсон кускуурдаан, өссө түргэнник хаамтаран биэрэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Иккис диаграммаҕа бастаан үрүҥ, онтон хара ньыкааны бэйэ-бэйэлэригэр утары хаамтарыҥ. ПРД ДДь
2. кэпс. Ханна эмэ бар, айаннаа. ☉ Идти, ехать, направляться куда-л. [Ыналба:] Хайа, доҕоор, Хабырыыс, хайа диэки хаамтаран ханньардаттыҥ? П
   Ойуунускай. Дьэ, бу эһиги, тойоттор, хайа диэки хаамтардыгыт? Н. Якутскай
   [Быркынаа:] Бачча от үлэтин саҕана ханна хаамтардыгыт? «Чолбон»
3. кэпс. Тугу эмэ (хол., муҥханы) сыҕарыт. ☉ Отодвинуть, передвинуть что-л. (напр., невод)
   Мэхээс муҥханы хаамтаран, өссө биирдэ ыга тарта. Н. Габышев
4. көсп., кэпс. Таһынан халый, халааннаа (ууну этэргэ). ☉ Разливаться (о воде), выходить из берегов (о реке)
   Соччо уһуна суох үрэх үөһээ өттө хайыы-үйэ хаамтаран барбыта. В. Яковлев
   Бэл оннук сылларга Нам бааһыналара адьас таһынан хаамтарбыттара диэн суоҕа. «Кыым»
5. көсп., кэпс. Иитэр сүөһүгүн кимиэхэ эмэ биэр биитэр ыл. ☉ Отдавать вынужденно, по принуждению свою скотину кому-л.
   Кинилэргэ бүтүн сүөһүнэн хаамтарыа дуо, онон-манан аахсыа буоллаҕа дии. Болот Боотур
   Оҕуспут бардаҕына хайдах да сатаммаппытын билэ-билэ, ити хара баттыгастаах хаамтардаҕын көр. Эрилик Эристиин
6. көсп., кэпс. Харчыны киллэрэритаһаарары сатаа, харчыны эргит. ☉ Уметь торговаться, обмениваться деньгами
   Кыратык киһиргии таарыйа эттэххэ, харчыны сатаан хаамтарыахха эрэ наада. В. Ойуурускай
   ♦ Биир муостанан хаамтар көр биир
   Барыбытын биир муостанан хаамтарар, түҥ-таҥ тутаттыыр, биир угунньаҕа симитэлиир. ТТК
   Туора-маары хаамп (хаамтар) көр хаамп. Сорох эдэр дьахталлар үҥкүүгэ, оонньууга эрдэрин уҥа-хаҥас хаамтарымаары, кутурук баттаһа сылдьаллара ханна барыай. И. Никифоров
   Мин эйигин таптыыбын, ол эрээри туора-маары хаамтарыам суоҕа. «ХС». Хаамтарбат эрэ — олус сиэдэрэйдик, тупсаҕайдык оҥорор, сатабыллаах, мындыр. ☉ Изготавливающий что-л. очень изящно, искусно, умелый, мастеровитый (букв. только что не заставляет ходить)
   Хаҥас илиитинэн тугу барытын хаамтарбат эрэ бэтэрээ өттүнэн үчүгэйдик уруһуйдуур. Н. Босиков
   Бу дьааһык курдук кыракый дьиэни, Өлөөнө кэргэнэ маһы хаамтарбат эрэ мындыр тарбахтаах Сэмэн бэйэтэ туппута. В. Гаврильева
   Сысой Иванович Тумууһап тимири хаамтарбатах эрэ үчүгэй уус этэ. Ходуһа х. Харыс да <сири> хаамтарбат — ким эмэ ханна эмэ барарын бопсор, ыыппат. ☉ соотв. не давать шагу ступить куда-л. [Маня:] ийэм букатын кыра оҕо курдук саныыр, бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
   Мылайбыт мап-маҥан, Быыкайкаан барахсан Харахтыын мичээрдии-мичээрдии Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Хаһыҥҥа хаамтар, <сииккэ сиэллэр> кэпс. — кими эмэ туга да суох хааллар, мэлит. ☉ Обделять кого-л. чем-л.
   Эдэрдэр бүгүн биһигини хаһыҥҥа хаамтараллара, сииккэ сиэллэрэллэрэ буолуо. «Чолбон»
   Миэхэ бу мохсоҕол булду тосхойбот эбит, бүгүн хаһыҥҥа хаамтарда. ҮҮА
   ◊ Быһа хаамп (хаамтар) көр хаамп
   Дьахтар аймаҕы балыктыыр тэрил таһыгар чугаһаппаттар, быһа хаамтарбаттар. КЕФ СТАҮө. «Туйах хаамтара сиик» иис. — чугас-чугас анньыллар бытархай сиик. ☉ Шов из коротких мелких стежков. Сахаларга сиик арааһа элбэх эбит, холобур, «туйах хаамтара» сиик. «Хаамтара анньыы» сиик иис. — икки кэккэнэн чугас-чугас анньыллар бытархай сиик. ☉ Шов из коротких мелких стежков в два ряда. Хаамтара анньыы сиигинэн тик

I
1. туохт. Муос муоска түсүһэн киирис, кэйис (үксүгэр атыыр оҕус туһунан). ☉ Биться рогами, бодаться (обычно о быке)
Баай тыа киэн туттуулара — Икки сүүлбүт атыыр тайах Харсаллар киил быччыҥнара Күүрэн, муос лачыгырайа. И. Гоголев
Убаай, ол оҕустар харсан эрэллэр. Н. Заболоцкай
2. көсп. Кими-тугу эмэ кытта күөн көрүс, охсус, сэриилэс. ☉ Сталкиваться с кем-л., сопротивляться кому-л., сражаться против кого-чего-л.
Алыс көрсүөтүйэр атаҕастабыллаах эбит. Үтүө дьыала иһин харсан да кээстэххэ туох баарый? Н. Лугинов
Халлааҥҥа өстөөх биистиин Гастелло харсар, Хаанымсах, хара күүстэн Бииртэн биир умсар. Эллэй
Манна мин күн ахсын дьону кытары көрсөбүн, суох, харсабын, диэххэ сөп. «ХС»
ср. др.-тюрк. харыш ‘сходиться для состязания, битвы; сражаться’, нен. хавдорць ‘бодать’
II
аат. Урукку уста кээмэйэ: киһи тарбахтарын атыччы баттаан ууннары тутуталаатаҕына эрбэҕин төбөтүттэн орто тарбаҕын төбөтүгэр диэри ырааҕа. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками вытянутых до отказа большого и среднего пальцев, пядь
Былыргы киһи быһаҕа уһун буолар, икки харыска тиийэр. Саха ост. II
Хара сукунанан сабыллыбыт остуол кытыытыгар Сыллай икки өттүнэн биилээх балтараа харыс уһун кынчаалы килбэҥнэтэн көрө олорор. Амма Аччыгыйа
Бөҕө Бүөтүр ыстаанын ньыппарынан баран, ууну кэһэ сылдьан биэс харыстаах элитиэпкэ хотуурунан тэлэйэ далайан охсо сылдьара. В. Протодьяконов
♦ Харыс үрдээ кэпс. — санааҥ көтөҕүллэн үөр-көт, эрдий, эрчимир. ☉ Воспарить духом, окрылиться, воодушевиться (букв. стать выше на пядь)
Кыра да кыайыыҥ хайҕанан харыс саҕа үрдүү түһэриҥ тыа муҥкук оҕотугар улуу үөрүү буолара. Болот Боотур
Онуфрий дьон эргиччи үтүө сыһыаныттан сүргэтэ көтөҕүлүннэ, харыс үрдээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Үс сүүс миэтирдээх сиргэ сырсыыга Сытыы Испиэн бастаан, харыс үрдүү түстэ. В. Протодьяконов
Харыс хаал, сүөм түс — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Дьиҥ-чахчы албынын билэн, Харыс хаалан, сүөм түһүнэн, Халтыр үктээн төннүбүтэ. Күннүк Уурастыырап
[Баайдарбыт-бастаахтарбыт] киҥнэрэ-наардара холлон, харыс хаалан, сүөм түһэн олороллор. А. Данилов
Билигин матырыйаал кэмчилээһининэн сибээстээн миигин хаарыйыа диэн Васильев, харыс хаалан, сүөм түһэн, сүүһүттэн тымныы көлөһүн тахса олордо. «ХС»
Харыс да <сири> хаамтарбат көр хаамтар. [Маня:] Кыһыыта бэрт. Маамабыттан кыһыйабын. Букатын кыра оҕо курдук саныыр. Бэйэтиттэн тэйитиэн, харыс да сири хаамтарыан баҕарбат. С. Ефремов
Мылайбыт мап-маҕан, Быыкайкаан барахсан, Харахтыын мичээрдии-мичээрдии, Харыс да хаамтарбат буолла дии. Ф. Софронов. Харыс <да> халбарыйбакка — ханна да тэйбэккэ, барбакка. ☉ Не отходить ни на шаг
Кини хоту муустаах байҕал эҥэриттэн харыс халбарыйбакка, кырдьан буорайан, бу орто дойдуттан баран эрэрэ. И. Федосеев
Настаабынньык Семён Гаврильевич дьонуттан харыс да халбарыйбакка, барыларын кытта бииргэ сылдьыбыта. АҮ
Тыа сиригэр, харыс да сири халбарыйбакка үөскээбит оҕоҕо соҕуруу дойдуга үөрэнэ барыы олус кытаанах уонна кыаллыбат суол курдуга. «ХС»
◊ Ыллар харыс — уста кээмэйэ: эрбэх төбөтүттэн орто тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками растянутых большого и среднего пальцев
Чаппа уола Мэхээлэ: «Син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Сиэллэҕинэ, балтараалыы ыллар харыһы хардарар» [соноҕос туһунан]. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. харыш ‘пядь (мера длины)’
III
аат. Сүрүргээн эбэтэр сэрэнэн тугу эмэ оҥорортон кыатаныы, туттунуу. ☉ Воздержание от чего-л. лишнего, пагубного, следование каким-л. показаниям ради кого-чего-л. (напр., ради сохранения здоровья). «Эмтэнэн баран харыс бөҕөнү тутуһуохтааххын, оччоҕуна эрэ эмиҥ тиийиэҕэ», — диэтэ эмчит
□ Ким эрэ дьиэ туттунаары таһынан сытыарар кур бэрэбинэлэригэр кутаа уоту оттон уһуутаттылар
Туох харсай аны кэлэн! Амма Аччыгыйа
♦ Харсыттан тахсыбыт көр таҕыс
[Бодойбоҕо] Харчыга хараҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Хабараан майгытыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Быраатын Баһылайы фашистар өлөрбүттэрин кэнниттэн Сүөдэр харсыттан тахсан хаалбыта. «ХС»
Харсыттан тахсыбыт киһи өһү ситиһэригэр сааттан-сууттан чаҕыйыа суохтаах. С. Курилов (тылб.)
◊ Харса суох — 1) кимтэн, туохтан да чаҕыйан турбат, сытыы-хотуу, дьорҕоот. ☉ Смелый, бойкий, отчаянный, дерзкий (о ком-л.)
Дьэ онуоха «күрүөһүт сүөһү» курдук барытын анньыалаан-үтүөлээн көрө-сылдьар, аптарытыат күлүгүн быһа хаамарын кэрэйбэт, харса суох киһи наада. Н. Лугинов
Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бааһынайдар сэриилэрин харса суох атамаан, Дон казага, Степан Тимофеевич Разин салайбыта. А. Сергеев (тылб.)
△ Кытаанах, булгуруйбат (хол., санаа). ☉ Смелый, твёрдый, жёсткий, непоколебимый (напр., о замысле)
[Эһэр] онон Тыаһыттаах Олесь Дудар сырдык тыыннарын бандьыыттартан иэстэһэр соҕотох бэйэтэ харса суох санааны ылынар. Л. Попов; 2) өлөрү да кэрэйбэккэ, өһүөннээхтик, хорсуннук (хол., охсус, сэриилэс). ☉ Беспощадно, непримиримо, храбро (напр., бороться, сражаться)
Дьүкээбил харса суох сытыы кылыс болотунан утары киирэр. Н. Якутскай
[Артём:] Немецкэй талаанньыттары харса суох кыдый, өргөскө үөл. В. Протодьяконов
Куттаныахха сатаммат, харса суох киирэн иһиэххэ. Н. Якутскай
«Хоргуйан өлүү тахсыбытыгар биир үксүн салалта мөлтөҕө, ити баҕас чуолкай», — Настааччыйа харса суох санаатын этэр. С. Маисов
△ Кимитугу эмэ аһыммакка, харыстаабакка. ☉ Жестоко, безжалостно
Киһи бөрөнү баҕас харса суох кыдыйыахтаах. Амма Аччыгыйа
Бииктэр маннык амньыраабыт кэмигэр харса суох кимэр, кини кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
Ынах ыксаан биир муннугунан күрүө быыһынан кыбылла-кыбылла нэһиилэ таҕыста. Ол икки ардыгар тутуу былдьаһан харса суох кырбаамахтаата. Күндэ; 3) Туох баарынан, күүскэ. ☉ Отчаянно, смело
Баанча күнү быһа мас мастаан тунайдаабыта уонна массыынатын харса суох сүүрдүбүтэ. Л. Попов
Эрдииһиттэр харса суох түһэн кэбистилэр. Н. Заболоцкай; Харыс тыл — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэйинэн ааттыыры, этэри тумнар туһугар туттуллар тыл. ☉ Слово, заменяющее другое, которое по каким-л. причинам неудобно, нежелательно или запрещено произносить (следуя канонам верования, обычая народа), эвфемизм
Алаас, сыһыы диэн топонимнары быһаарарбар харыс, ыарахан ааттар тустарынан суруйбутум. Багдарыын Сүлбэ
Күөллэрин харыстаан, ытыктаан дьиҥнээх аатынан хаһан даҕаны эппэттэр. Харыс тылынан үрдүттэн «эбэ» дииллэр. А. Бродников
ср. др.-тюрк. хоры ‘оберегать, охранять’, п.-монг. харас ‘заступаться, охранять, оберегать, защищать’