сыһ. Мытыгыр сирэйгин үөрбүттүү, астыммыттыы (тутун). ☉ Нареч
от мытырый. Тугу эрэ саҥараары уоһун чорбоҥнотто, үөрэн, сирэйин мытырыччы туттан кэбистэ. М. Доҕордуурап
Тойон …… сирэйин мытырыччы туттан, астыммытын биллэрдэ. Д. Очинскай (тылб.)

суптуй диэн курдук
[Лөгөнтөй] сулбугур сэҥийэтэ эбии чупчуйан, кылгас мытыгыр сирэйэ уһаабыкка дылы буолан, …… Уйбааны супту көрөн олордо. Р. Кулаковскай
[Мануйлиха] уостубут ырыган иэдэстэрэ аллара чупчуйан, уп-уһун, сып-сытыы харбыгыр сэҥийэ буолан энньэйэн киирбиттэр. А. Куприн (тылб.)

даҕ., кэпс. Лыксыйбыт быһыылаах, намыһах гынан баран биир күдьүс суон моойдоох, модьу. ☉ Имеющий округло-плотную фигуру с толстой короткой шеей при невысоком росте
Тиитэбис мып-мытыгыр төп-төгүрүк сирэйдээх, ортону аннынан уҥуохтаах, лыры-лыксыгыр эттээх-сииннээх, биэс уончатыгар чугаһаабыт киһи. И. Егоров
Оттон кини кэргэнин …… элгээн соботугар холуоҕун — оннук нанах, төкүнүк, бэл, моонньун омооно биллибэт: хап-хара көп баттахтаах, лыксыгыр төбөтө санныгар лаҕыччы олорбут. Н. Габышев

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, лы-, лык- диэн саҕаланар олохторго сыстар: лыры-лыхаҕар, лыры-лыксыгыр. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на лы-, лык-: л ы р ылыхаҕар ‘с очень короткой шеей’, лырылыксыгыр ‘имеющий очень плотную фигуру с короткой шеей’
Иван Иванович …… уһун синньигэс. Оттон биирэ — кутуу-симии киһи, лыры-лыкыгыр бэйэлээх. С. Федотов
Уйбаан Тиитэбис Иннокентьев мып-мытыгыр төгүрүк сирэйдээх, ортону аннынан уҥуохтаах, лырылыксыгыр эттээх-сииннээх биэс уончатыгар чугаһаабыт киһи. И. Егоров

дьүһ. туохт. Үөрэн мичээрдээ (мытыгыр сирэйдээх киһини этэргэ). ☉ Улыбаться (о человеке с маленьким круглым пухлым лицом)
Мытырыйбыт с и р э й дэ эх оҕо н ньор Макс и мы уот сырдыгар кыһайа көрөн, билэ сатаан мылаарыҥныы турда. Л. Попов
Кы расыа бай сирэйэ-хараҕа эбии тупсан мытырыйда. Тумат. Туора барбыт бытыгын өрө эриммэхтээтэ. Мичээрдээн, кы ра сирэйэ мытырыйда. «ХС»
ср. кирг. бытырай ‘иметь вид короткого и толстого, короткого и пухлого’

аат.
1. Кыл, түү сүүмэҕэ синньигэс ук төбөтүгэр дьөрбөлүү баайыллыбыта (тугу эмэ уруһууйдуурга, кыраасканан, лааҕынан соторго тутлар). ☉ Кисть (для рисования, малярная)
Аянитов …… киистэтин уһугар тус-туспа кырааскалары биһэн ыла-ыла булкуйбахтаата. Софр. Данилов
Ханна эмит баран кэллэҕинэ, кэһиитин үчүгэй кырааска, киистэ аҕалара. Н. Лугинов
2. Сабы, чараас тирии, сарыы кырадаһынын, сиэли холбуу тутан, үөһэнэн бобо баайан оҥоһуллар киэргэл. ☉ Бахрома, кисть (украшение)
Киистэлээх нагаайка кымньыыны уҥа илиитин бэгэччэгэр иилиммит …… киһи бараах аанын тэлэйэн, иһирдьэ көтөн түһэр. Н. Якутскай
Сэттэ сиринэн киистэлээх Ситии дьүккэ саламаны Уһаты ыйаан кэбиспиттэр. С. Зверев
Маҥан, хара сиэли холбоон хас да киистэ оҥороннор, киистэлэр төрдүлэригэр эҥин араас дьүһүннээх оҕуруолары …… хам тигэн киэргэтэллэр. ПСН УТС
3. Бурдукка уонна сорох оттор төбөлөрүгэр баар кыл курдук уһун синньигэс утахтар. ☉ Ость на колосе у злаков и у нек-рых трав
Үрүйэтэ …… таҥнары куоҕаспыт хойуу киистэлээх уһун дороххой от кытыллардаах …… маар сир буолан барда. Амма Аччыгыйа
Аһыҥаттан орпут бурдук тобоҕун биһиги, оҕолор, биирдии киистэнэн хомуйарбыт. Далан
Бурдук, будьуруйа буһан, кыһыл көмүс кырымахтаах киистэтинэн күн анныгар көөчүктэннэ. М. Доҕордуурап
4. бот. Сорох үүнээйигэ баар биир сиртэн үүнэн тахсыбыт бөлөх сибэккилэр; маннык сибэкки аһа. ☉ Разветвленное соцветие; кисть, гроздь
[Гречиха] сибэккилэрэ киистэ дэнээччи бөлөх сибэккилэри үөскэтэллэр. ХКА
Үүнээйиттэн бастакы сибэккилээх киистэтин анныгар баар …… хоннох лабааларын үргээн ылыллыахтаах. КЮС ОАҮүА
Тыраахтар бүтүннүү рябина буспут киистэлэринэн киэргэтиллибит этэ. Г. Николаева (тылб.)
5. Кыыс кэтэҕэр быанан баайыллар, суһуоҕун устун субуруччу түһэр, бэйэбэйэтигэр икки-үс эрээт оҕуруонан тиһиллибит, үксүгэр үс кэккэ чараас тимир киэргэл (төбөтүгэр кыра төкүнүк тимиргэ уһун сап салбырҕас баайыллар). ☉ Косоплетка (украшение девичьих кос из трапециевидных металлических пластин, к-рые прицепляются подвесками из бисера
На конце прикрепляются полукруглые металлические чашечки с кистями из ниток. Косоплетка привязывается тесемкой под затылком). Кыыс оҕо барахсан аҕыс салаалаах өрүүлээх суһуоҕа аҕараабат-айгыраабат киистэтинэн оонньоото. П. Ойуунускай
Уһун, хойуу суһуоҕун киистэлэрэ синньигэс биилигэр тиийэ сыыйыллан түспүттэр. Н. Заболоцкай
[Кыргыттар] кэннилэригэр салбырҕастаах суһуох киистэлэрэ намылыһа субуспуттар. К. Уткин
6. зоол. Сорох кыыл кулгааҕар (хол., бэдэргэ, тииҥҥэ) биир сиртэн чөмөхтүү үүнэн тахсыбыт уһун түү. ☉ Пучок длинных волос на ушах у нек-рых зверей (напр., у росомахи, белки)
Уһуктаах кулгаахтаах, кулгааҕыгар хара киистэлэрдээх, мытыгыр сирэйдээх кыыл аргыый аҕай тыаһа суох быган кэлбитэ. Далан
Өлөрөн бараҥҥын уоскуйан, Бултаабыт булкунан дуоһуйан, Кылаанын кылбата имэрийэҕин, Киистэтин кэрэтик тэрэтэҕин. П. Тобуруокап
Тииҥ түүтэ-өҥө сиппитин кулгааҕын киистэтэ төһө сиппититтэн көрөн билэллэр. Булчуттарга к.
7. көсп., үрд. Мутукча; мас тыллыбыт, көҕөрбүт лабаата. ☉ Свежая лиственничная хвоя; распустившаяся зелень дерева
Кэҥкэмэлээх киҥкил хара тыа, Киис кыыл кутуругун Кэдирги туппут курдук, Киистэ анньан киэркэйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мутук, лабаа иилиннэ Мотуок солко киистэтин. С. Васильев
Тиит лабаалара ыараан намылыспыттар, күөх киистэлэрэ көп түүлээх бытырыыс курдуктар. Н. Түгүнүүрэп
◊ Киистэ лапчааннаахтар (киистэ лапчааннаах балыктар) зоол. — муораҕа уонна тууһа суох ууга үөскээн сылдьыбыт балык этэрээтэ (билигин Африка биэрэгэр соҕотох балык — латимерия — ордон хаалбыт). ☉ Кистеперые (рыбы)
Бары атын киистэ лапчааннаахтар сэттэ уон-сүүс мөлүйүөн сыл анараа өттүгэр өлөн бараммыттара. ББЕ З
Киистэ лапчааннаах балыктар пааралыы лапчааннарын дьардьаматын уонна быччыҥнарын оҥоһуулара сир үрдүнээҕи тоноҕостоох харамайдар атахтарын оҥоһуутугар олус маарынныыллар. ББЕ З