ньылай диэнтэн бэй
туһ. Моойторуга, дьиэҕэ киирэргэ сөп буолла диэбиттии, кылап-халап көрө, эмээхсини өрө мыҥаан ньылаллан олордо. Айталын

даҕ. Сылатар, сылаарҕатар курдук. ☉ Утомительный, изнурительный (напр., о работе). Сыламталаах үлэ
□ Күнү-күннүктээн хамсаабакка кэриэтэ күөгүлэрин мыҥаан олороллор, туһугар сыламталаах дьыала быһыылаах. А. Кривошапкин (тылб.)

ыаннар диэнтэн атын
туһ. Билиҥҥи бириэмэҕэ туттарыллар ыаннарыллыбыт лүөн уонна утах сыаналара балайда үрдүк. ХКА
[Балыксыттар] умса нөрүйэн, муҥха ийэтэ дьаалатынан ыаннарылларын таҥнары мыҥаан турдулар. Н. Борисов

даҕ., кэпс. Олус кыра, аччыгый, улахана суох. ☉ Мелкий, незначительный
Кини эрэ саҥатын истэр, сирэйин өрө мыҥыыр, хаптаҥнас ааргы дьону салалтатын састаабыгар киллэрбит буолан, бэрт бытарыыҥка да боппуруостар кыайан быһаарыллыбаттар. И. Аргунов

сыһ. Дьэллэйэн көстөр гына, дьэллэйэн көстөр курдук. ☉ Наречие от дьэллэй
Хаҥсыа саҥалаах, аҥала көрүҥнээх, уоһун дьэллэччи ыһыктыбыт саллаат хатаммыт ааны өрө мыҥаан турар. А. Сыромятникова
Ваня сымыһаҕын дьэллэччи ыһыктан, дөйүөрбүт курдук туттан турда. Р. Кулаковскай

сыһ. Сирэйгин иннин диэки соҕус таһааран (кэтит, этиргэн си рэйдээх киһини этэргэ). ☉ Вскинув под бородок, выставляя широкое, мясистое лицо
Наталья мылаччы туттан, киһитин сирэйин өрө мыҥаата. Р. Баҕатаайыскай
Эдэр билсиилээҕим аттыбар кэлэн, мин диэки мылаччы көрөн турар эбит. Н. Заболоцкай

молохочуос диэн курдук
Чэ, чолохочуустар хайдах да дьаабыланныннар. Хас акаарыны өйдөтөөрү. Н. Лугинов
[Паапканы] чолохочуус оҕонон ыытаайаҕын. П. Аввакумов
Тэбэр тымырдаах барахсаттар эһиги чолохочуустары өрө мыҥаан хам хатаныахтара дуо? «ХС»

дьүһ. туохт. Кэтит, этиргэн сирэйдээх буолан көһүн. ☉ Выделяться, бросаться в глаза своим чрезмерно широким, полным лицом
Үллэйбит са һыл саҕа иһиттэн моонньо биллибэт, мо ҕоҕо хантаччы аспыт, үрбүт хабах курдук эттээх оҕонньор сирэйэ малайан көһүннэ. Болот Боотур
«Э-эх, киир, киир», — оҕонньор, уруккутун курдук ким эмэ киирэн кэллэҕинэ дьиппиэрэн олорбокко, өкчөһүс гынан, соһуччу ыалдьыты өрө мыҥаан малайда. П. Аввакумов
ср. монг. малийх ‘быть широколицым, скуластым; быть полнолицым’, халх. мали ‘иметь широкое лицо’

даҕ.
1. Өрө күдээрийэн ыһылла сылдьар убаҕас лэппэччи кырыллыбыт баттахтаах (үксүн кыра оҕолор тустарынан). ☉ Имеющий слегка взлохмаченные жидкие, коротко подстриженные волосы (обычно о маленьких детях)
Кини [кыысчаан] сырдык күөх харахтааҕа, сэрбэгэр, муус маҥан баттахтааҕа, тэтэркэй кыракый уостааҕа. Л. Попов
Оо, сэгэртэйдэрим, Сэрбэгэр түүлээхтэрим, Сэгэйэр сэлииктэрим! С. Дадаскинов
Алталаах-сэттэлээх сэрбэгэр кыысчаан мин ыйытыыбыттан мунааран эдьиийдэрин өрө мыҥаата. С. Федотов
2. Намыһах, сиртэн арбах курдук элбэх салааланан үүммүт (үүнээйи). ☉ Низкий, густо разросшийся от самых корней (о растении)
Сэрбэгэр сигэ талахтар, Сибигинэһэ-сибигинэһэ, Сэбирдэхтэрин кытта кумуттулар. С. Васильев
Хараҕын сотто-сотто биир сири, сэрбэгэр талахтар үүммүт томтордорун одуулаһар. «ХС». Онно-манна сэрбэгэр сэппэрээктэр көстөллөр
ср. тув. селбегер ‘мохнатый’, кирг. сербегей ‘торчащий’

сыһ. Үөһэ диэки, туох эмэ үрдүгэр, үөһэ өттүгэр. ☉ Вверх, наверх. Өрө бырах. Өрө ытын. Өрө көтөх
♦ Өрө бар (өрө бара тур) — 1) буойары истибэккэ утарытын оҥор. ☉ Делать наперекор, несмотря на запреты. [Наһаар:] Киһи эппитин өрө бара турбуккун, хата, бэйэҕин… «ХС»
Онуоха оҕонньор: «Сэбиэскэй былаас кыайтарбат, олохтоох былаас үөскээтэ», — диэн мөккүһэ, өрө бара турбут. «ХС»; 2) аһары түс, эбии чиҥэтэн биэр. ☉ Наступать на кого-л. всё с большим напором
«Суруйдуун-суруйдун. Кытааттын!» — Дайыыла өрө барда. Софр. Данилов
«Тугуй ол бассабыык диэн?» — мин сонурҕаан өссө өрө барабын. «ХС»
Өрө көр көр көр I. Өлөксөй курдуктар тоһуннахтарына, Өрө көрбүттэрэ өлбөөдүйүөхтэрэ. С. Васильев
Өлөрү умнан миигин утары Өрө көрбүтү умса ытабын. И. Егоров
Өрө көт (көтө түс) көр көт I. Дьон [тустууну көрөөрү] өрө көтө түстүлэр. Күлүү-салыы, саҥа-иҥэ буолла. И. Данилов
Таһыттан Далбаев киирбитин көрөөт кини өрө көтө түстэ, кириэһилэттэн ойон турда: «Оо, Кирилл Михеевич, үтүө киэһэнэн, доҕор». В. Ойуурускай. Өрө көтөх — болҕомтоҕо ыл, сыаналыы санаа, онон өрө тарт. ☉ Поднимать, поддерживать когочто-л. [Лэкиэс:] Саас үйэ тухары сити курдук эн миигин үктээн, түһэн биэрэ сылдьаҕын, ол да иһин миигин күн бүгүнүгэр дылы ким да өрө көтөхпөт. С. Ефремов. Өрө күүр — туохтан эмэ өй-санаа өттүнэн күүскэ көтөҕүлүн, көхтөн. ☉ Воодушевиться, вдохновиться
Үөрбүт-көппүт норуоту, Өрө күүрбүт дьулууру Эҕэрдэлээн үмүрү тартылар, Эрчимнээх хардыыга ыҥырдылар. С. Васильев
Хаһан эрэ мин даҕаны Таптаан өрө күүрэ үлэлиирим, Тыаҕа, көҥүлгэ бүгэрим. Дьуон Дьаҥылы. Өрө мөхсө түс — туохха эрэ болҕомтону хатаа, туохтан эрэ дьиксинэн, куттанан эбэтэр үөрэн чөрбөйө түс, сэргэҕэлээ. ☉ Живо откликнуться на что-л., проявить живой интерес к чему-л.
Микиитэ өрө мөхсө түстэ. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски ууга түһэрин кытта Түргэн сытырҕалыысытырҕалыы өрө мөхсө түстэ. Суорун Омоллоон. Өрө мыҥаан олор — 1) тугу да гыммакка кими тугу эмэ манаан олор. ☉ Сидеть без дела, уставившись на кого-что-л.. Күнү-быһа тэлэбиисэри өрө мыҥан олордо
□ Түүн буолла, оттон бөрө адьаһын өрө мыҥаан олорор. Т. Сметанин
Улахан дьон кэпсэтэллэрин өрө мыҥаан олорумаҥ! — Ийэлэрэ оҕолорун дьаһайталаата. «Чолбон»
Ити аата сааһым тухары оҕонньорбун өрө мыҥаан олоруохтаах буоллаҕым дуу? «ХС»; 2) сөбүлээн, болҕомтолоохтук истэн олор. ☉ Сидеть, с вниманием и любовью взирая на кого-л.
Кулуба үөрэхтээх уолун айаҕыттан туох эрэ күндү ойон тахсыаҕын күүтэрдии өрө мыҥаан олордулар. И. Гоголев
Мустубут дьон тарҕаспакка олоҥхоһуту өрө мыҥаан олороллор. С. Никифоров
Устар ууну сомоҕолуур уран тыллаах араатары сөбүлээн өрө мыҥаан олордо. «ХС». Өрөсала көт — ким эмэ санаатын таба сатаа, ньылаҥнаа. ☉ Угодничать, льстить кому-л. [Бырдаахап:] Ол киһи эйиэхэ арыгы иһэртэ дуо? Быраатым дии-дии өрө-сала көтөрүҥ бэрдэ дии. Н. Неустроев. Өрө сүк — мэниктээн, охсуһан дьиэ иһин ыһан кэбис. ☉ Шалить, баловаться в тесном помещении, поднимая всё вверх дном (во время драки или играя — напр., о ватаге детей)
Чугас эргиннээҕи уолаттар, кыргыттар балаҕаннарын дуомун өрө сүгэн барыахха айыылаах да буоллахтарына, дьаҕырыйа түһэри билбэт. А. Сыромятникова. Өрө тарт — 1) дьиэ иһин хомуй, бэрээдэктээ. ☉ Привести в порядок, прибрать (комнату, квартиру). Хоһу өрө тарт
□ [Дьаакып:] Ол тоҕо кэллэҕэй? Ыл, хотуой, ити олох мастары эҥиннэри өрө тарт. А. Софронов; 2) кэпс. Өрө көтөҕөн, чэпчэкитик сыаналаа (хол., үөрэххэ киирээччини); өйөөн-убаан сыһыаннас. ☉ «Вытянуть» кого-л., сделав послабление (напр., на экзамене); относиться к кому-л. весьма доброжелательно
Былыр хаартынан иитиллибит Арамаан Бухатыырап диэн батараак уолу бырабылыанньа иитэр-үөрэтэр быһыынан, куруук өрө тарда сылдьыбыта. Бэс Дьарааһын. Өрө тур — 1) баар былааһы утары сэптээх-сэбиргэллээх охсуһууга тур. ☉ Восстать против власти с оружием в руках
Былаас өрө турбут норуот илиитигэр киирдэ. Амма Аччыгыйа
Дьон үтүөлэрэ, бэртэрэ бассабыыктары өрө турбуттар үһү. Р. Кулаковскай; 2) кими-тугу эрэ утары биир санаанан, кэлимник охсус. ☉ Наступать единым фронтом против кого-чего-л.
Биһиги манна кинээһи утары өрө туруоҕуҥ. Амма Аччыгыйа
«Курааны үүннүүргэ-тэһииннииргэ барыбыт биир өйүнэн-санаанан өрө турдахпытына сатанар», — диэтэ Павел Попов. М. Доҕордуурап. Өрө туруу — баар былааһы, быһыыны-майгыны утары сэптээх-сэбиргэллээх охсуһууга турунуу. ☉ Восстание, мятеж против кого-чего-л. (напр., существующей власти)
Саха сиригэр баайдар өрө турууларыгар 1921 сыллаахха үөскээн иһэр барахсаттар өлбүттэрэ, төлөһүйэн иһэр эдэр ыччаттар төннүбүттэрэ. Эрилик Эристиин. Өрө ту- һун — 1) тугу эмэ кытта уһуннук бодьуустас. ☉ Долго возиться с кем-чем-л.
Итинник ситимэ суох, түҥ-таҥ санааны кытары өрө туста олордо Байбал. НС ОК
Бука, кырдьыгынан билинэргэ дуу, билиммэккэ дуу диэн санаалары кытта өрө туста, туруулаһа сатыы олордоҕо. «ХС»; 2) тула холоруктаа, биир сиргэ таба турума (хол., баайыллан турар аты этэргэ). ☉ Биться, метаться, вести себя беспокойно (напр., о привязанной к коновязи лошади)
Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах Үүт маҥан ат сылгы Үөҥэс тиити кытары Өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
Оннук өрө туста турар сүөһүлэри ыыталыыр, эмиэ, биир суол сатабылы эрэйэр буолар эбит. НС ОК. Өрө тыын — 1) ыксаан айманан баран уоскуй, холкутуй. ☉ Успокоиться, прийти в себя, отдышаться, вздохнуть с облегчением (напр., после потрясения, испуга)
Эһэ иккистээн ыты эккирэтэ барбытыгар Бүөтүр дьиэтин иһигэр тимис гынан хаалла. Дьэ өрө тыынна. Р. Кулаковскай
Улахан сүгэһэри санныттан түһэрбиттии, дьон өрө тыыммыттара. Н. Заболоцкай; 2) тугу-кими эмэ (хол., өрдөөҕүтэ ааспыты) өйдөөн, ахтан санаарҕаа, мунчаар. ☉ Вздыхать, грустить, вспоминая о чём-л. давно минувшем, былом
Хайа эрэ хатыҥ төрдүгэр кинигэ ааҕа олороро буолуо дуо, эбэтэр тэһийбэтэхтии өрө тыына түннүккэ турара буолуо дуу? Т. Сметанин; 3) тугу эмэ кыайыах-хотуох буолан чабылан, кыһыл тылгынан кынаттан. ☉ Хвастать, бахвалиться
Ким-хайа иннинэ эн өлөрүөх-өһөрүөх буолан өрө тыыммытыҥ, чабыламмытыҥ бэрт этэ дии. Р. Кулаковскай. Өрө тэп кэпс. — сиэри таһынан таҕыс; тохтуур диэни билимэ, өрө баран ис. ☉ Не знать меры в чём-л.
Эн бэркэ өрө тэбэн эрэҕин: ама да үчүгэй Маайа таптаабытын иһин. Н. Неустроев
<Үрүҥ> хараҕын (харахтарын) өрө көрбөт — 1) көр көр I. Ол да буоллар үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө, тойонугар өһөхтөөх өһүн сүрэҕэр сөҥүрдэн сылдьыбыт. Софр. Данилов
[Киирик:] Саасүйэ тухары үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө, биир тылы утары эппэккэ, сүөһү курдук үүрүллэ сылдьар олоҕу эмиэ билэбин. С. Ефремов; 2) көр көр I
Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
◊ Өрө бар — сүүрүк утары уһун эбэтэр кытыынан бар, айаннаа. ☉ Плыть по реке или идти по берегу против течения
Туора үрэҕи таҥнары киирэн үрдүк тааска сылдьан баран, хотунан эргийэн улахан үрэҕи өрө барбыт. Н. Неустроев. Өрө сыҥ — муннугунан сыҥсый, сыҥырҕаа. ☉ Шмыгать носом
Кубаача кэпсээн бүтэн, Куруйан, сүөм түһэн, Муннукка кээдьэгэстээн сытар, Муннун эрэ өрө сыҥар. С. Васильев
Саатар дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу? Муҥар, туой муннун өрө сыҥа сылдьар. М. Доҕордуурап. Өрө таһаар — атын үрдүкү дуоһунаска, үлэҕэ анаа. ☉ Ставить, выдвигать кого-л. на более высокую должность, повышать кого-л. в должности
Сэриигэ барбыт Пётр Ильич оннугар дириэктэринэн өрө таһаарбыттара. Н. Босиков
тюрк. өрө